1975-ci ildə psixoloq Robert Ader siçovullar üzərində maraqlı bir təcrübə apardı. O, heyvanlara şirinləşdirilmiş su verir, eyni zamanda onların immun sistemini zəiflədən və ürəkbulanma yaradan siklofosfamid preparatını yeridirdi. Daha sonra preparatın verilməsini dayandırdı, lakin şirin suyu saxlamağa davam etdi.

Nəticə gözlənilməz oldu: siçovullar arasında infeksiyalara yoluxma və ölüm halları nəzarət qrupuna nisbətən daha çox qeydə alındı. Belə görünürdü ki, orqanizm hətta təkcə saxarin dadına cavab olaraq immun reaksiyasını dəyişməyə başlamışdı.

• Bu təcrübənin əhəmiyyəti ondadır ki, immun sisteminin fəaliyyətinə öyrənilmiş assosiasiyaların və şərti reflekslərin də təsir göstərə biləcəyi üzə çıxdı. Əvvəllər əsasən müstəqil biokimyəvi mexanizm kimi təsəvvür edilən immun sisteminin sinir sistemi və öyrənmə prosesləri ilə əlaqəsi daha dərindən araşdırılmağa başladı.

Ader immunoloq Nikolas Koenlə birlikdə sonradan psixoneyroimmunologiya adlandırılan elmi istiqamətin inkişafına mühüm töhfə verdi. Bu sahə düşüncələrin, emosiyaların, sinir sisteminin, hormonların və immun reaksiyalarının bir-biri ilə necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu öyrənir.

Burada mühüm bir həqiqət üzə çıxır: insanın düşündükləri ilə bədənində baş verənlər arasında sərhəd düşündüyümüz qədər kəskin deyil. Psixoloji vəziyyətimiz fiziologiyamıza təsir göstərə bilər, bədənimizin vəziyyəti isə öz növbəsində düşüncələrimizə və emosiyalarımıza təsir edir.

BƏDƏNİMİZ SÖZLƏRİMİZƏ YOX, HANSI VƏZİYYƏTDƏ YAŞADIĞIMIZA CAVAB VERİR

Adətən niyyəti sırf zehni bir proses kimi təsəvvür edirik: qərar veririk, nəyisə arzulayırıq, məqsədimizi müəyyənləşdirir və gündəliyimizə yazırıq. Bu təsəvvürə görə, bədən sadəcə beynin verdiyi əmrləri yerinə yetirən icraçıdır.

Müasir neyroelm isə daha mürəkkəb mənzərə ortaya qoyur.

Liza Feldman Barret və proqnostik yanaşmanın digər tərəfdarlarının fikirlərinə görə, beyin orqanizmin ehtiyaclarını daim proqnozlaşdırır və bədəni mümkün vəziyyətlərə əvvəlcədən hazırlayır. Bu prosesdə qan təzyiqi, hormonların fəaliyyəti, damarların tonusu və digər fizioloji mexanizmlər iştirak edir.

Məsələn, kreslodan qalxmağa hazırlaşarkən bədənimizdə hərəkətə hazırlıq prosesi başlaya bilər. Ürək-damar sistemi və əzələlər qarşıdakı fəaliyyətə uyğunlaşır. Beyin yalnız baş verənlərə reaksiya vermir, eyni zamanda gözlənilən hadisələrə hazırlaşır.

Bu yanaşma niyyət anlayışına da fərqli baxmağa imkan verir. Arzularımız yalnız dilə gətirdiyimiz sözlərdən ibarət deyil. Onlarla bağlı gözləntilərimiz, emosiyalarımız, davranışlarımız və bədənimizin vəziyyəti də mühüm rol oynayır.

Burada bir məqamı xüsusilə vurğulamaq lazımdır: insanın özünə müsbət sözlər deməsi ilə orqanizmin həmin sözlərə uyğun dəyişməsi arasında avtomatik əlaqə yoxdur. Əsas məsələ düşüncələrin davranışa, emosional vəziyyətə və gündəlik vərdişlərə necə təsir göstərməsidir.

Təsəvvür edin ki, insan gün ərzində dəfələrlə öz-özünə “Məndə heç nə alınmayacaq” deyir. Bu fikir onda narahatlıq yaradır, nəfəsi səthiləşir, çiyinləri gərilir və diqqəti mümkün uğursuzluqlara yönəlir. Nəticədə o, imkanlardan istifadə etməkdən çəkinə, qərarları təxirə sala və məqsədinə çatmaq üçün daha az addım ata bilər.

Beləliklə, insanın davranışları onun ilkin gözləntilərini təsdiqləyən nəticələr doğura bilər.

Deməli, məsələ sadəcə müsbət düşünməkdə deyil. Əsas məsələ özümüzdən nə gözlədiyimizi, hansı emosional vəziyyətdə yaşadığımızı və bu vəziyyətin davranışlarımıza necə təsir etdiyini anlamaqdır.

DÜŞÜNCƏ ƏZƏLƏLƏRƏ TƏSİR EDƏ BİLƏRMİ?

• 2004-cü ildə Klivlend Klinikasının tədqiqatçısı Quan Yue və həmkarları maraqlı bir araşdırma dərc etdilər. Tədqiqat iştirakçılarından kiçik barmaq əzələlərinin yığılmasını müəyyən müddət ərzində yalnız zehində təsəvvür etmələri istənilmişdi. Onlar bu müddətdə həmin əzələləri faktiki olaraq məşq etdirmirdilər.

 

On iki həftəlik zehni məşqdən sonra iştirakçıların əzələ gücündə təxminən 35 faizlik artım qeydə alındığı bildirildi. Müqayisə üçün, fiziki məşq edən qrupda artım daha yüksək idi.

Bu nəticə göstərirdi ki, hərəkəti zehində canlandırmaq sinir sisteminin hərəkətə nəzarət mexanizmlərinə təsir edə bilər. Lakin bu araşdırmanı zehni təsəvvürün fiziki məşqi tam əvəz etdiyinin sübutu kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Söhbət konkret şəraitdə, kiçik əzələ qrupunda müşahidə olunan nəticələrdən gedirdi.

Burada əsas fikir budur: beynimizdə hərəkətin məşq edilməsi onun icrasında iştirak edən sinir proseslərinə təsir göstərə bilər. Bu prinsip idmanda zehni məşqlərin tətbiqini də izah edən amillərdən biridir.

Gözləntilər gündəlik fəaliyyətimizi necə dəyişir?

2007-ci ildə tədqiqatçılar Aliya Kram və Ellen Langer otel otaqlarını təmizləyən işçilər arasında araşdırma apardılar. İştirakçıların bir hissəsinə gündəlik işlərinin fiziki aktivlik tövsiyələrinə uyğun olduğu izah edildi.

Bir müddət sonra həmin qrupda çəki və qan təzyiqi kimi göstəricilərdə müsbət dəyişikliklər qeydə alındığı bildirildi. Müəlliflər bu nəticələri insanların öz gündəlik fəaliyyətlərini necə qavramaları ilə əlaqələndirdilər.

Bununla belə, tədqiqatın nəticələri ehtiyatla qiymətləndirilməlidir. Belə dəyişikliklərin yalnız düşüncə tərzindən qaynaqlandığını qəti şəkildə demək olmaz. Gözləntilərin davranışa, stressə və özünüqiymətləndirməyə təsiri mümkün izahlardan biridir, lakin bu nəticələr bütün insanlara və şəraitlərə şamil edilə bilməz.

İnsan iradəsi immun reaksiyalarına təsir göstərə bilərmi?

2014-cü ildə Niderlandın Radboud Universitetinin tədqiqatçıları Vim Hof metodunu öyrənmiş könüllülərlə araşdırma apardılar. Bu metod nəfəs məşqlərini, soyuğa məruz qalmanı və diqqətin cəmlənməsini birləşdirir.

İştirakçılara bağırsaq çöplərinin müəyyən komponenti olan endotoksin yeridildi. Bu maddə orqanizmdə kəskin immun reaksiyası yarada bilərdi. Təlim keçmiş iştirakçılarda adrenalin səviyyəsinin yüksəldiyi, iltihabi reaksiyanın isə müəyyən dərəcədə zəiflədiyi müşahidə olundu.

Nəticələr göstərdi ki, xüsusi nəfəs və diqqət məşqləri vasitəsilə insan bəzi qeyri-iradi fizioloji proseslərə təsir göstərə bilər.

Bu, insanın immun sistemini istədiyi kimi idarə edə bilməsi demək deyil. Lakin sinir sistemi, hormonal mexanizmlər və immun reaksiyalar arasında əvvəllər düşündüyümüzdən daha mürəkkəb əlaqələrin olduğunu göstərir.

Bu tədqiqatların ortaq cəhəti nədir?

• Heç birində insanın sadəcə özünə əmr verməsi kifayət etməyib. Nəticələr konkret məşqlər, zehni təsəvvür, gözləntilər və fizioloji reaksiyalar arasındakı qarşılıqlı əlaqə ilə bağlı olub.

İradəni bağbanın fəaliyyətinə bənzətmək olar: bağban ağacı zorla meyvə verməyə məcbur edə bilməz, lakin onun böyüməsi üçün uyğun şərait yarada bilər.

XRONİKİ STRESS BƏDƏNİMİZDƏ İZ QOYA BİLƏR

İnsanın psixoloji vəziyyətinin fiziologiyasına təsiri təkcə qısamüddətli reaksiyalarla məhdudlaşmır. Uzunmüddətli stress də orqanizmin fəaliyyətində dəyişikliklərə səbəb ola bilər.

2004-cü ildə psixoloq Elissa Epel və molekulyar bioloq, Nobel mükafatı laureatı Elizabet Blekbern ağır xəstəlikdən əziyyət çəkən uşaqlara uzun müddət qulluq edən analar arasında araşdırma apardılar.

Tədqiqatda iştirak edən qadınlarda stressin səviyyəsi ilə hüceyrə qocalmasının bəzi göstəriciləri arasında əlaqə aşkar edildi. Xüsusilə, xromosomların uclarını qoruyan telomerlərin uzunluğu və telomeraza fermentinin fəaliyyəti diqqət mərkəzində idi.

Telomerlər hüceyrələr bölündükcə qısala bilər. Onların uzunluğu hüceyrə qocalması ilə bağlı tədqiqatlarda mühüm göstəricilərdən biri hesab olunur. Lakin telomerlərin vəziyyəti yaş, genetika, həyat tərzi və digər amillərdən də asılıdır.

Tədqiqat stresslə hüceyrə səviyyəsindəki bəzi göstəricilər arasında əlaqə olduğunu göstərsə də, bundan insanın öz düşüncələri ilə xromosomlarını birbaşa idarə etdiyi nəticəsini çıxarmaq olmaz.

Burada mühüm fərq var: stress orqanizmin fəaliyyətinə təsir edə bilər, amma insanın başına gələn hər hadisəni düşüncələri ilə yaratdığını iddia etmək elmi baxımdan əsaslı deyil.

Bəzən insanın öz həyatını necə qavraması onun stress səviyyəsinə, davranışlarına və sağlamlığına təsir göstərir. Buna görə də öz emosional vəziyyətimizi tanımaq, stressi idarə etməyi öyrənmək və lazım gəldikdə dəstək almaq vacibdir.

BAŞQALARINA MÜNASİBƏTİMİZ ÖZ DAXİLİ VƏZİYYƏTİMİZDƏN BAŞLAYIR

İnsan uzun müddət təhlükə və gərginlik hissi ilə yaşayanda ətrafındakı hadisələri də daha çox təhlükə prizmasından qiymətləndirə bilər. Başqalarının adi sözləri ona hücum kimi görünə, fikir ayrılıqları isə olduğundan daha ciddi qəbul edilə bilər.

 

Bu, o demək deyil ki, stress keçirən insan mütləq aqressiv olacaq və ya onun davranışlarını dəyişmək mümkün deyil. Sadəcə, emosional vəziyyətimiz hadisələri necə şərh etdiyimizə və onlara necə reaksiya verdiyimizə təsir göstərə bilər.

 

Özünü təhlükəsiz hiss edən, emosiyalarını tənzimləməyi bacaran insanın sakit ünsiyyət qurması və başqalarını dinləməsi daha asan ola bilər.

 

Bədən dili, səs tonu, üz ifadələri və davranışlar da ünsiyyət zamanı mühüm rol oynayır. İnsanlar qarşılarındakı şəxsin gərginliyini və ya sakitliyini bəzən sözlərdən əvvəl hiss edə bilirlər.

 

Buna görə də öz psixoloji vəziyyətimiz üzərində işləmək yalnız şəxsi rahatlığımız üçün əhəmiyyət daşımır. Bu, ailə münasibətlərimizə, iş mühitinə və ətrafımızdakı insanlarla ünsiyyətimizə də müsbət təsir göstərə bilər.

 

Ancaq başqalarının emosional vəziyyətini tam idarə edə bilmərik. Hər kəs öz hisslərinə, təcrübəsinə və davranışlarına görə müəyyən məsuliyyət daşıyır.

 

## VACİB QEYD: DÜŞÜNCƏLƏR HƏR ŞEYİ MÜALİCƏ ETMİR

 

Bu mövzuda danışarkən elmi faktlarla şişirdilmiş iddialar arasında sərhədi qorumaq vacibdir.

 

Gözləntilər və emosional vəziyyət ağrı hissinə, stress reaksiyasına, yorğunluğa, əhval-ruhiyyəyə və bəzi fizioloji proseslərə təsir göstərə bilər. Plasebo effekti də gözləntilərin müəyyən simptomları necə dəyişə bildiyini göstərən nümunələrdən biridir.

 

Lakin insanın yalnız düşüncə və niyyət vasitəsilə xərçəng şişini əridə, sınığı bioloji imkanlardan kənar sürətlə sağalda və ya istənilən xəstəliyi aradan qaldıra bildiyini təsdiqləyən etibarlı elmi sübutlar yoxdur.

 

Xəstəliyi insanın kifayət qədər müsbət düşünməməsi və ya sağalmaq istəməməsi ilə izah etmək həm elmi baxımdan yanlışdır, həm də xəstəyə qarşı ədalətsiz münasibətdir.

 

İnsan sağlamlığı genetika, ətraf mühit, infeksiyalar, həyat tərzi, sosial şərait və tibbi yardım da daxil olmaqla çoxsaylı amillərdən asılıdır. Psixoloji vəziyyət bu amillərdən biridir, lakin bütün prosesləri müəyyən edən yeganə qüvvə deyil.

 

Özümüzə kömək etmək üçün mövcud imkanlardan istifadə etmək vacibdir. Eyni zamanda, bədənimizin bioloji xüsusiyyətlərini və imkanlarımızın sərhədlərini qəbul etmək də sağlam yanaşmanın bir hissəsidir.

 

## BU GÜN ÜÇÜN SADƏ MƏŞQ: ARZUNUZU BİR VƏZİYYƏT KİMİ TƏSƏVVÜR EDİN

 

İndi kiçik bir təcrübə sınaya bilərsiniz. Bunun üçün böyük iradə nümayiş etdirməkdən daha çox diqqətli olmaq lazımdır.

Birinci addım: həqiqi istəyinizi müəyyənləşdirin.

Həyatınızda gerçəkləşməsini ürəkdən arzuladığınız bir məqsəd seçin. Bu, yeni iş, şəxsi inkişaf, münasibətlərdə rahatlıq və ya çoxdan həyata keçirmək istədiyiniz başqa bir plan ola bilər.

İkinci addım: nəticəni deyil, hissi təsəvvür edin.

Rahat oturun, gözlərinizi yumun və özünüzə belə bir sual verin: “Bu arzum artıq gerçəkləşsəydi, özümü necə hiss edərdim?”

Yalnız hadisənin necə görünəcəyini deyil, həmin anda hansı emosiyaları yaşayacağınızı düşünün. Nəfəsiniz necə olardı? Çiyinləriniz gərgin, yoxsa rahat olardı? Üz ifadəniz, bədən duruşunuz və daxili danışığınız necə dəyişərdi?

Üç dəqiqə ərzində bu hissləri sakit şəkildə müşahidə edin. Məqsəd özünüzü məcburən xoşbəxt hiss etdirmək deyil, arzuladığınız vəziyyəti daha yaxşı anlamaqdır.

Üçüncü addım: gündəlik həyatınıza qayıdın.

Gün ərzində narahatlıq, gərginlik və ya özünüzə inamsızlıq hiss etdiyiniz anlara diqqət yetirin. Nəfəsinizin səthiləşdiyini, çiyinlərinizin gərildiyini və ya bədəninizin sıxıldığını hiss etsəniz, bir qədər fasilə verin.

Yavaş və rahat nəfəs alın, çiyinlərinizi boşaldın və diqqətinizi indiki ana qaytarın. Sonra məqsədinizə doğru ata biləcəyiniz real addımı müəyyənləşdirin.

Dördüncü addım: günün sonunda özünüzü qiymətləndirin.

Özünüzdən soruşun: Bu gün emosional vəziyyətimi nə dərəcədə tanıya bildim? Hansı hallarda avtomatik reaksiyamı dəyişdim? Məqsədimə yaxınlaşmaq üçün nə etdim?

Burada uğurun ölçüsü neçə dəfə müsbət fikir söyləməyiniz deyil. Əsas məsələ özünüzü daha yaxşı anlamağınız və seçimlərinizi daha şüurlu etməyinizdir.

Bədənimiz düşüncələrimizdən ayrı fəaliyyət göstərən mexaniki sistem deyil. Beyin, sinir sistemi, hormonlar, immun mexanizmlər və emosional vəziyyətimiz mürəkkəb qarşılıqlı əlaqə şəraitində işləyir.

Düşüncələrimiz gələcəyi sehrli şəkildə yaratmır. Lakin onlar gözləntilərimizə, davranışlarımıza, qərarlarımıza və stressə reaksiyalarımıza təsir göstərə bilər. Bu təsirlər isə zamanla həyatımızda real dəyişikliklərə yol aça bilər.

• Ona görə də özümüzlə necə danışdığımıza, hansı emosional vəziyyətdə yaşadığımıza və gündəlik davranışlarımızın bizi hansı istiqamətə apardığına diqqət yetirmək vacibdir.

Bəzən dəyişiklik böyük qərarlardan deyil, kiçik bir fasilədən, sakit nəfəsdən, özümüzə verdiyimiz dürüst sualdan və atdığımız konkret addımdan başlayır.

Bədənimizi dinləmək özümüzü möcüzəvi gücə malik hesab etmək deyil. Bu, özümüzü daha yaxşı tanımaq, imkanlarımızdan düzgün istifadə etmək və dəyişə biləcəyimiz şeylərə məsuliyyətlə yanaşmaqdır.

Müəllif: Aleksandr Molçanov,

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az