Abxaziyanın dağ kəndlərində yaşayan qaradərili insanlar vaxtilə xarici jurnalistlərin diqqətini çəkir, sovet qəzetlərində onların fotoları dərc olunurdu. SSRİ dağıldıqdan və gürcü-abxaz müharibəsi baş verdikdən sonra isə bu kiçik icmanın üzvləri dünyanın müxtəlif ölkələrinə səpələndilər. Bəs özlərini afrikalı deyil, qafqazlı hesab edən bu insanların taleyi necə oldu?

XIX əsrin sonlarında Abxaziyaya gələn əcnəbilər burada qaradərili insanların yaşadığı kəndləri görəndə təəccüblənirdilər. Sovet dövründə də jurnalistlər bu insanlarla maraqlanır, onların şəkillərini qəzet və jurnallarda dərc edirdilər. Lakin illər keçdikcə, xüsusilə SSRİ-nin dağılmasından sonra, vaxtilə haqqında çox danışılan bu icma sanki tarix səhnəsindən çəkildi.

Abxaz yazıçısı Fəzil İsgəndər “Çeqemdən Sandro” əsərində bu mövzu ilə bağlı maraqlı bir əhvalat danışır. Onun təsvirinə görə, bir dəfə Abxaziyaya afrikalı şahzadə gəlir. Süfrə arxasında qaradərili yerli sakinlərlə oturarkən onlardan soruşur:

— Bəs Sovet İttifaqında qaradərililərin vəziyyəti necədir?

Ev sahibi təəccüblə cavab verir:

— Hansı qaradərililərin?

— Necə yəni hansının? Sizin!

Qaradərili abxaz gülümsəyərək deyir:

— Biz qaradərili deyilik, biz abxazıq!

Bu əhvalat həmin insanların özlərini necə qəbul etdiklərini aydın göstərir. Onlar üçün dəri rəngi kimliklərinin əsas göstəricisi deyildi. Doğulduqları torpaq, danışdıqları dillər, ailələri və mənimsədikləri adət-ənənələr daha böyük əhəmiyyət daşıyırdı.

Afrikadan Qafqaza: bu insanlar Abxaziyaya necə gəliblər?

XX əsrin 20-ci illərində Abxaziyanın Aşağı Kodori bölgəsində, xüsusilə Adzyubja kəndində və ətraf yaşayış məntəqələrində Afrikadan gəlmiş insanların nəslindən olan bir neçə yüz nəfərin yaşadığı bildirilirdi. Onların əcdadlarının bu torpaqlara necə gəlib çıxması isə bu gün də mübahisəli tarixi məsələlərdən biridir.

Mövcud versiyalardan birinə görə, XIX əsrdə, Qara dənizin şərq sahillərinin Osmanlı imperiyasının nəzarətində olduğu dövrdə, abxaz knyazları Şervaşidzelər Krımın Kəfə şəhərindəki qul bazarından qaradərili insanları gətiriblər. İddialara əsasən, onlar yerli təsərrüfatlarda, o cümlədən plantasiyalarda işlədilirdilər.

Başqa bir versiya yazıçı Maksim Qorki ilə əlaqələndirilir. Bu ehtimala görə, həmin insanların əcdadları Efiopiyadan gəlmiş ola bilərdi. Onların Abxaziyaya I Pyotrun sarayında xidmət etmiş, Afrika mənşəli Abram Hannibal vasitəsilə gətirildiyini düşünənlər də olub.

Daha bir rəvayətə əsasən, Afrikadan qul daşıyan gəmi Abxaziya sahillərində qəzaya uğrayıb və sağ qalan insanlar burada məskunlaşıblar. Lakin bu hekayənin dəqiq tarixi faktlarla təsdiqlənməsi barədə yetərli məlumat yoxdur.

Bütün bu ehtimallara baxmayaraq, bir məqam diqqət çəkir: XX əsrin əvvəllərində Avropa mətbuatında Abxaziyanın qaradərili sakinləri haqqında yazılar dərc olunurdu. Qaqranın əsasını qoyanlardan biri kimi tanınan Oldenburq knyazının qaradərili mühafizəçilərlə çəkilmiş fotolarının olduğu bildirilir. 1914-cü ilə aid bəzi görüntülərdə isə Qafqaz geyimində olan qaradərili insanlara rast gəlindiyi qeyd edilir.

Tarix müəllimi Aleksey Baqramyanın ehtimalına görə, həmin insanların bir qisminin əcdadları Şərqi Afrikadan, Sudanın cənubunda yerləşən ərazilərdən gəlmiş ola bilər. Ancaq xarici görünüşə əsaslanaraq konkret etnik mənşə müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Buna görə də bu fikri təsdiqlənmiş tarixi fakt kimi qəbul etmək düzgün olmazdı.

Çərkəzi geyinən, Qafqaz adətləri ilə yaşayan qaradərililər

Abxaziyanın qaradərili sakinləri zaman keçdikcə yerli cəmiyyətə inteqrasiya olunmuşdular. Onlar rus və abxaz dillərində danışır, Qafqaz adət-ənənələrinə uyğun yaşayır, yerli əhali ilə ailə qururdular.

Toy mərasimlərində at yarışları keçirilir, havaya atəş açılır, süfrələrə lobio və mamalığa kimi ənənəvi yeməklər qoyulurdu. Bəzi kişilər bayramlarda çərkəzi geyinir, uzun-uzadı tostlar söyləyirdilər.

Bu icmanın tanınmış nümayəndələrindən biri Şabaan Abaş idi. Mənbədə onun Birinci Dünya müharibəsi zamanı kazak qoşunlarının tərkibində almanlara qarşı döyüşdüyü, 1931-ci ildə isə Abxaziya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin üzvü olduğu bildirilir. Kommunist ideyalarını müdafiə edən Abaşın xatirəsinə Kodori bölgəsində lövhə qoyulduğu qeyd edilir.

İcmanın üzvləri yerli əhali ilə ailə qurduqca qarışıq mənşəli nəsillər meydana gəlirdi. Sonrakı nəsillərdə Afrika mənşəli əlamətlər bəzən daha az nəzərə çarpırdı. Bununla belə, həmin insanların özlərini abxaz və ya qafqazlı hesab etməsinə mane olan ciddi sosial sərhədlərin mövcud olmadığı bildirilir.

Qali rayonunun sakini Ruslan Açbanın sözlərinə görə, yerli cəmiyyət üçün insanın Afrikadan gəlib-gəlməməsi əsas məsələ olmayıb: “Bizim üçün əsas odur ki, insan adətlərimizə uyğun yaşasın. Kilsədə dua etsin, babası və nənəsi burada doğulsun. Belə bir insana necə əcnəbi demək olar?” Onun xatirələrinə görə, uşaqlıqda qaradərili sakinlərin Qafqaz rəqslərini ifa etməsi və buynuzdan şərab içməsi ona həm qəribə, həm də maraqlı görünürmüş.

“Mən afrikalı deyiləm, qafqazlıyam!”

Müəllifin 1990-cı illərin ortalarında Kodori bölgəsində apardığı araşdırma zamanı qaradərili görünüşə malik cəmi iki nəfərlə — 65 yaşlı avtobus sürücüsü Şamil Çanba və onun qızı ilə görüşə bildiyi bildirilir.

Şamil Çanba özünə “qaradərili” deyilməsindən narazı qalırmış. O, bu cür ifadələrin zarafatla işlədilməsini belə qəbul etmirdi. “Mən Qafqazda doğulmuşam! Atam da, babam da burada doğulub. Afrika dilində danışmıram. Rus, gürcü və abxaz dillərini bilirəm, vəssalam!” — deyə o, etiraz edirmiş.

Şamilin anası ağdərili olub. Buna görə də onu qarışıq mənşəli hesab edirdilər. Ancaq o, “mulat” sözünü də xoşlamırmış. “Qaradərili, mulat… Bunların nə dəxli var? Mən qafqazlıyam. Dərimizin rənginin nə fərqi var?” — deyə o bildirirmiş. Şamil əncir arağı hazırlayır, bayramlarda çərkəzi geyinir, Qafqaz qonaqpərvərliyinə uyğun tostlar söyləyirmiş. Onun həyat tərzi bu insanların artıq neçə nəsildir ki, özlərini doğma torpaqlarının bir hissəsi hesab etdiklərini göstərirdi.

SSRİ-nin dağılması kiçik icmanın taleyini necə dəyişdi?

Abxaziyanın qaradərili sakinlərinin bir hissəsi hələ 1950-ci illərdən etibarən doğma kəndlərini tərk etməyə başlamışdı. Onların bəziləri təhsil almaq üçün Sovet İttifaqının uzaq bölgələrinə, hətta Sibirə gedir, orada ailə quraraq məskunlaşırdılar.

Lakin 1991–1993-cü illərdə vəziyyət daha da ağırlaşdı. SSRİ dağıldı, gürcü-abxaz müharibəsi başladı, yaşayış məntəqələri dağıldı, minlərlə insan həyatını itirdi və bölgədə təhlükəsizlik ciddi şəkildə pozuldu.

Kiçik icmanın üzvləri də bu hadisələrdən kənarda qala bilmədilər. Bir qismi başqa sovet respublikalarına, sonradan müstəqil dövlətlərə çevrilən ərazilərə köçdü, digərləri isə daha uzaq ölkələrə üz tutdu.

Məqalədə mühəndis Sergey Qulianın danışdığı bir əhvalat da yer alır. Onun sözlərinə görə, bəzi qaradərili sakinlər əcdadlarının vətəni hesab etdikləri Efiopiyaya köçmək qərarına gəliblər. Beş nəfər Türkiyə üzərindən Afrikaya yollanıb. Daha sonra onlardan gələn telefon zənglərində yaşayış şəraitindən narazılıq ifadə olunub. Sonradan həmin şəxslərin ABŞ-a köçdüyü bildirilir.

Bu hekayənin bütün təfərrüatlarını müstəqil şəkildə təsdiqləmək çətin olsa da, o, icmanın üzləşdiyi əsas dilemma ilə səsləşir: əcdadlarının torpağına qayıtmaq istəyi ilə özlərinin doğulub boya-başa çatdıqları vətənə bağlılıq eyni şey deyil.

Abxaziyada doğulmuş, rus və abxaz dillərində danışan, Qafqaz adətləri ilə yaşayan insanlar üçün Afrika coğrafi baxımdan əcdadlarının mənşə yeri olsa da, şəxsi vətən anlayışı tamam başqa məna daşıyırdı.

“Bizi zooparkdakı meymun kimi çəkirlər”

2020-ci ildə müəllif Abxaziyada qaradərili sakinlərin nəslindən olan insanları tapmaq üçün yenidən cəhd göstərib. Onun sözlərinə görə, Abxaziya prezidentinin administrasiyası bu insanların harada yaşadığını izləmədiklərini bildirib və axtarışı müstəqil aparmağı tövsiyə edib.

Qali rayonunda yaşayan yaşlı qarışıq mənşəli bir sakinlə əlaqə yaratmaq mümkün olsa da, o, müsahibə verməkdən qəti şəkildə imtina edib. “Gəlib bizi çəkirlər, sanki zooparkdakı meymunu müşahidə edirlər. Bircə hasarın o tayından konfet atmırlar. Mən qoca adamam, qoyun sakit yaşayım”, — deyə o bildirib.

Bu sözlər mövzunun başqa bir tərəfini üzə çıxarır. Uzun illər ekzotik hadisə kimi təqdim edilən insanlar üçün jurnalistlərin marağı heç də həmişə xoş qarşılanmayıb. Onlar öz həyatlarının, kimliklərinin və şəxsi sərhədlərinin başqalarının maraq obyektinə çevrilməsindən narahat olublar.

Müəllifin müşahidəsinə görə, Abxaziyada qaradərili sakinlər haqqında çoxları eşidib, lakin onların taleyi barədə məlumat getdikcə azalır. Bir vaxtlar mövcud olmuş kəndlər və ailələr barədə xatirələr də tədricən silinir.

Hətta bəzi nəşrlərdə Abxaziyanın qaradərili sakinlərinin sovet təbliğatının yaratdığı mif olduğu, belə kəndlərin heç vaxt mövcud olmadığı iddia edilib. Lakin bu cür ümumiləşdirilmiş iddiaları qiymətləndirmək üçün tarixi sənədlərə, fotoşəkillərə, arxiv materiallarına və müstəqil araşdırmalara əsaslanmaq lazımdır.

Kiçik bir icmanın böyük tarixi

Abxaziyanın qaradərili sakinlərinin taleyi təkcə mənşəyi sirr olaraq qalan bir icmanın tarixçəsi deyil. Bu, müharibələrin, siyasi dəyişikliklərin və köçlərin kiçik xalqların həyatına necə təsir etdiyini göstərən nümunələrdən biridir.

Onların əcdadları hansı səbəbdən Qafqaza gəliblər — qul kimi gətiriliblər, köçüblər, yoxsa başqa hadisələr nəticəsində bu torpaqlarda məskunlaşıblar? Bu suala qəti cavab vermək hələ də çətindir. Ancaq sonrakı nəsillərin həyat hekayəsi daha aydındır: onlar Abxaziyada doğulub, burada ailə qurub, yerli dilləri öyrənib, Qafqaz adətləri ilə yaşayıb və özlərini bu torpağın insanları hesab ediblər.

SSRİ-nin dağılması və gürcü-abxaz müharibəsi isə onların həyatında yeni mərhələ açıb. Bəziləri doğma yerlərini tərk edib, bəziləri başqa ölkələrdə məskunlaşıb, digərləri isə kimliklərini gündəlik həyatlarında yaşatmağa davam ediblər. Buna görə də “yoxa çıxmaq” ifadəsi bu icmanın bütün üzvlərinin fiziki olaraq yox olması kimi başa düşülməməlidir. Söhbət daha çox onların bir yerdə yaşayan, ayrıca icma kimi görünən sosial qrup olmaqdan çıxmasından gedir.

Bəlkə də gələcək nəsillər üçün Abxaziyanın qaradərili sakinləri haqqında hekayələr inanılmaz bir əfsanə kimi görünəcək. Halbuki onların tarixi Qafqazın çoxqatlı keçmişinin, insanların mənşəyi ilə kimliyi arasındakı mürəkkəb əlaqənin və müharibələrin dağıtdığı həyatların bir hissəsidir.

Bir vaxtlar özlərini sovet vətəndaşı, abxaz və qafqazlı hesab edən bu insanlar dünyanın müxtəlif yerlərinə səpələniblər. Onların taleyi isə daha geniş bir sual doğurur: SSRİ dağıldıqdan sonra neçə belə kiçik icmanın, neçə kəndin və neçə ailənin tarixi böyük siyasi hadisələrin kölgəsində itib?

Müəllif: Georgo Zotov,

Hazırladi: Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az