1948-ci ildə Amerika yollarında öz dövrünü az qala bir nəsil qabaqlayan avtomobil peyda olmalı idi. Keçmiş avtomobil satıcısı Preston Taker mühərriki arxa hissədə yerləşən, disk əyləcləri, təhlükəsizlik kəmərləri və bir sıra digər yeniliklərlə təchiz edilmiş avtomobil yaratmağı qarşısına məqsəd qoymuşdu. Lakin onu şöhrət əvəzinə avtomobil sənayesi tarixinə düşən qalmaqallı bir mübarizə gözləyirdi.

Bu hekayə 1940-cı illərdə, Çikaqoda yaşayan uğurlu iş adamı Preston Takerin Amerika avtomobil sənayesinin “Böyük üçlüyü”nə meydan oxumaq qərarına gəlməsi ilə başladı.

General Motors, Ford və Chrysler onilliklər ərzində bazara əsasən oxşar avtomobillər çıxarır, yeni texnologiyaları isə tədricən tətbiq edirdilər. Taker hesab edirdi ki, avtomobil sənayesində dəyişikliklərin vaxtı çatıb. O, insanlara sadəcə nəqliyyat vasitəsi deyil, gələcəyin avtomobilini təqdim etmək istəyirdi.

Taker öz ətrafına istedadlı mühəndislərdən ibarət komanda topladı. Onların bir çoxu əvvəllər aviasiya və hərbi texnika sahəsində çalışmışdı. Layihənin əsas məqsədi avtomobil istehsalına tamamilə yeni yanaşma gətirmək, təhlükəsizliyi və sürücülük rahatlığını artırmaq idi.

Gələcəyi qabaqlayan avtomobil

Tucker 48 modeli dövrü üçün olduqca cəsarətli mühəndislik həlləri ilə seçilirdi. Avtomobilin mühərriki arxa hissədə yerləşdirilmişdi. Bu quruluş salonun daha geniş olmasına və avtomobilin çəkisinin daha səmərəli paylanmasına imkan verirdi.

Modelin diqqətçəkən xüsusiyyətləri bununla bitmirdi. Taker bütün təkərlərdə disk əyləclərindən istifadə etməyi nəzərdən keçirir, təhlükəsizlik kəmərlərinə və sərnişinlərin qorunmasına xüsusi diqqət yetirirdi. Avtomobilin dizaynında salonun rahatlığına yönəlmiş həllər də nəzərdə tutulmuşdu.

Ən maraqlı yeniliklərdən biri isə sükanla birlikdə hərəkət edən mərkəzi fara idi. Sükan döndükdə fara da müvafiq istiqamətə yönəlir, döngələrdə yolun daha yaxşı işıqlandırılmasına kömək edirdi. Bu, sürücünün gecə vaxtı görmə imkanlarını artırmağa hesablanmış ağıllı bir həll idi.

Taker prototipi ictimaiyyətə təqdim edəndə böyük maraqla qarşılaşdı. Jurnalistlər avtomobili gələcəyin nəqliyyat vasitəsi kimi təqdim edir, potensial alıcılar isə sifariş verməyə tələsirdilər. Şirkət səhmlərin satışı və digər maliyyələşdirmə üsulları vasitəsilə böyük həcmdə vəsait toplamağa çalışırdı.

Ancaq iddialı layihənin qarşısında ciddi maneələr vardı. Yeni avtomobilin kütləvi istehsala hazırlanması böyük maliyyə vəsaiti, etibarlı təchizat zənciri və mürəkkəb texniki problemlərin həllini tələb edirdi.

Böyük avtomobil şirkətləri ilə mübarizə

Takerin layihəsi avtomobil sənayesində köklü dəyişikliklər vəd edirdi. Lakin onun rəqibləri ilə mübarizəsini yalnız iri şirkətlərin yenilikçi sahibkarı məhv etmək planı kimi təqdim etmək tarixi hadisələrin mürəkkəbliyini sadələşdirmək olardı.

Sonrakı illərdə Tucker Corporation şirkətinin fəaliyyətinə dair maliyyə və hüquqi mübahisələr geniş vüsət aldı. ABŞ-ın müvafiq qurumları şirkətin səhmlərin satışı, investorların vəsaitlərinin cəlb edilməsi və maliyyə əməliyyatları ilə bağlı fəaliyyətini araşdırmağa başladılar.

Takerin tərəfdarları hesab edirdilər ki, iri avtomobil istehsalçılarının bazardakı mövqeləri və şirkətin üzləşdiyi təzyiqlər onun uğursuzluğunda mühüm rol oynayıb. Lakin “Böyük üçlüy”ün Takeri məhv etmək üçün vahid plan qurduğunu təsdiqləyən iddiaları sübut edilmiş fakt kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.

Bununla belə, gənc şirkət üçün vəziyyət getdikcə çətinləşirdi. Maliyyələşdirmə problemləri, istehsalın təşkili ilə bağlı çətinliklər və hüquqi araşdırmalar investorların etimadına mənfi təsir göstərirdi. Şirkətin qarşısında həm avtomobil istehsal etmək, həm də ictimaiyyət və maliyyə bazarları qarşısında özünü doğrultmaq vəzifəsi dayanırdı.

Cəmi 51 avtomobil istehsal edildi

Bütün çətinliklərə baxmayaraq, Taker geri çəkilmədi. O, Çikaqoda, əvvəllər Dodge şirkətinə məxsus olmuş zavodda avtomobil istehsalına başladı.

Şirkətin qarşısına qoyduğu hədəflər olduqca böyük idi. İldə on minlərlə avtomobil istehsal etmək planlaşdırılırdı. Lakin maliyyə və təşkilati problemlər səbəbindən bu məqsədə çatmaq mümkün olmadı. Tucker 48 modelindən cəmi 51 ədəd istehsal edildi.

Bu avtomobillərin hazırlanması adi kütləvi istehsal prosesindən xeyli fərqlənirdi. Maşınların yığılması zamanı texniki problemləri aradan qaldırmaq, konstruktor həllərini təkmilləşdirmək və layihəni işlək vəziyyətə gətirmək lazım gəlirdi.

Tucker 48-in xarici görünüşü də onu dövrün digər avtomobillərindən fərqləndirirdi. Aerodinamik kuzov, qeyri-adi ön hissə və mərkəzi dönən fara avtomobilə gələcəkdən gəlmiş nəqliyyat vasitəsi təsiri bağışlayırdı.

Modelin bəzi texniki həlləri həqiqətən yenilikçi idi. Bununla belə, sonradan avtomobil haqqında yazılan məqalələrdə ona aid edilən bütün xüsusiyyətlərin seriya istehsalı zamanı standart komplektasiyada mövcud olduğunu söyləmək doğru deyil. Layihədə nəzərdə tutulan bəzi yeniliklər prototiplər və sınaqlar mərhələsində qalmışdı.

Məhkəmə prosesi və şirkətin süqutu

1949-cu ildə Preston Taker və şirkətin bəzi əməkdaşları maliyyə əməliyyatları ilə bağlı irəli sürülən ittihamlarla üzləşdilər. İş ABŞ-da geniş rezonans doğurdu və Takerin adı ölkə miqyasında müzakirə olunmağa başladı.

Məhkəmə prosesi sahibkarın gələcəyini müəyyənləşdirən əsas hadisələrdən birinə çevrildi. Nəticədə Taker və digər təqsirləndirilən şəxslər bəraət aldılar. Lakin hüquqi qələbə şirkəti xilas etməyə kifayət etmədi.

İstehsal dayanmış, maliyyə imkanları tükənmiş, layihənin davam etdirilməsi üçün lazım olan resurslar itirilmişdi. Beləliklə, avtomobil sənayesində yeni bir səhifə açmaq istəyən şirkət fəaliyyətini davam etdirə bilmədi.

İstehsal edilmiş 51 avtomobilin böyük hissəsi sonradan kolleksiyaçıların əlinə keçdi. Onlar təkcə nadir nəqliyyat vasitələri deyil, həm də Amerika avtomobil tarixinin ən maraqlı layihələrindən birinin canlı xatirəsinə çevrildilər.

Preston Taker 1956-cı ildə, cəmi 53 yaşında vəfat etdi. O, yaratmaq istədiyi avtomobil imperiyasının gerçəkləşdiyini görmədi. Bununla belə, onun adı avtomobil tarixində silinməz iz buraxdı.

Takerin ideyaları gələcəyə təsir göstərdimi?

Tucker 48 haqqında danışarkən tez-tez belə bir fikir səsləndirilir: Takerin təklif etdiyi yeniliklər sonradan bütün avtomobil sənayesində standartlara çevrildi. Bu iddianın müəyyən əsası olsa da, məsələyə daha dəqiq yanaşmaq lazımdır.

Disk əyləcləri, təhlükəsizlik kəmərləri və mühərrikin müxtəlif hissələrdə yerləşdirilməsi ideyaları Takerdən əvvəl də mövcud idi. Bu texnologiyaların avtomobillərdə geniş yayılması uzun illər ərzində müxtəlif istehsalçıların mühəndislik işləri və təhlükəsizlik tələblərinin inkişafı nəticəsində baş verdi.

Takerin tarixi əhəmiyyəti bu yeniliklərin hamısını ilk dəfə ixtira etməsində deyil, onları vahid avtomobil layihəsində birləşdirməyə və avtomobil istehsalçılarını təhlükəsizlik, rahatlıq və dizayn barədə yenidən düşünməyə vadar edən cəsarətli yanaşmasında idi.

Onun layihəsi göstərdi ki, texniki ideyanın yaxşı olması hələ kommersiya uğuruna zəmanət vermir. Bunun üçün maliyyə sabitliyi, düzgün idarəetmə, istehsal imkanları və bazarın dəstəyi də lazımdır.

Bu gün Tucker 48 niyə bu qədər qiymətlidir?

Bu gün Tucker 48 kolleksiya avtomobilləri dünyasının ən nadir və diqqətçəkən nümunələrindən sayılır. İstehsal sayının azlığı, qeyri-adi dizaynı və dramatik tarixçəsi onun kolleksiyaçılar üçün dəyərini artırır. Avtomobilin qiyməti konkret nümunənin vəziyyətindən, orijinallığından və satış şəraitindən asılı olaraq milyonlarla dollara çata bilər.

Tucker 48-in əhəmiyyəti yalnız qiymətində deyil. Bu avtomobil sənaye tarixində cəsarətli ideyaların, sahibkarlıq riskinin və iri bazarlarda rəqabətin nə qədər mürəkkəb ola biləcəyini xatırladır.

Preston Takerin hekayəsini sadəcə «ixtiraçılığa görə məhv edilən insan» əhvalatı kimi təqdim etmək cazibədar olsa da, onun taleyi bundan daha mürəkkəbdir. Burada həm böyük ambisiya, həm mühəndislik cəsarəti, həm maliyyə çətinlikləri, həm də hüquqi mübarizə vardı.

Tucker 48-in əsas dərsi budur: bəzən gələcəyi təsəvvür etmək onu gerçəkləşdirməkdən daha asandır. Preston Taker kütləvi avtomobil istehsalında arzuladığı inqilabı edə bilmədi. Ancaq yaratdığı avtomobil onilliklər keçsə də, insanların diqqətini cəlb edir və bir sualı gündəmdə saxlayır: əgər bu layihəyə daha əlverişli şərait yaradılsaydı, avtomobil sənayesinin inkişafı necə dəyişə bilərdi?

Hazırladı Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az