Çöldə şaxtalı külək əsir, ətrafda ucsuz-bucaqsız çöllər uzanır. Lakin dairəvi, keçədən qurulmuş evin içində insanlar sakitcə yatmağa hazırlaşırlar. Əsrlər əvvəl monqol köçərilərinin qış axşamları məhz belə keçirdi.
Onlar keçə döşəklərin, heyvan dərilərinin, isti yataqların və ya alçaq taxta çarpayıların üzərində yatırdılar. Yataq şəraiti ailənin maddi imkanlarından, dövrdən və yerli ənənələrdən asılı olaraq dəyişirdi. Hər keçə döşəyin, bükülmüş döşəyin və mebel əşyasının öz yeri vardı. Çünki köçəri ailə haraya gedirdisə, evini də özü ilə aparırdı.
Keçədən tikilən ev – köçərilərin qış sığınacağı
Monqol köçərilərinin ənənəvi dairəvi evi “ger” adlanır. Bəzi dillərdə ona “yurt” da deyilir. Bu, sadəcə yaşayış yeri deyil, köçəri həyat tərzinə uyğunlaşdırılmış, sökülüb başqa əraziyə daşına bilən əsl ev idi.
Çadırın əsasını taxtadan hazırlanmış qəfəsşəkilli karkas təşkil edirdi. Bu karkas qoyun yunundan hazırlanmış qalın keçə ilə örtülürdü. Qışda soyuqdan qorunmaq üçün örtüyün qatları artırılırdı.
Keçənin istilik saxlamaq xüsusiyyəti yun lifləri arasında qalan hava ilə bağlıdır. Hava istiliyin ötürülməsini ləngidir və beləliklə, evin daxilindəki istiliyin daha uzun müddət qorunmasına kömək edir. Çadırın dairəvi forması da güclü çöl küləklərinə qarşı davamlılığını artırırdı.
Evin ortasında ocaq yerləşirdi. Əvvəllər burada od yandırılır, tüstünün çıxması üçün damın yuxarı hissəsində xüsusi açıq yer saxlanılırdı. Sonrakı dövrlərdə bacalı metal sobalar da geniş yayılmağa başladı.
Beləliklə, çadır həm sərt iqlim şəraitinə uyğunlaşdırılmış, həm də köçəri həyatın tələblərinə cavab verən yaşayış məskəni idi.
Çadırın daxilində hər şeyin öz yeri vardı
Monqol çadırın daxili quruluşu da maraqlı ənənələrə əsaslanırdı. Evin daxilindəki məkan təsadüfi şəkildə bölüşdürülmürdü. Hər tərəfin öz funksiyası və rəmzi mənası vardı.
Ənənəvi qaydalara görə, qərb tərəfi əsasən kişilərin istifadə etdiyi əşyalar, alətlər və təsərrüfat ləvazimatları ilə əlaqələndirilirdi. Şərq tərəfi isə mətbəx və qadınların gündəlik təsərrüfat işləri üçün nəzərdə tutulurdu.
Girişin qarşısında yerləşən şimal hissəsi evin ən hörmətli yeri sayılırdı. Burada qiymətli əşyalar saxlanıla, qonaqlar qəbul edilə və ailənin hörmətli üzvləri üçün yer ayrıla bilərdi.
Evin girişi, adətən, cənuba tərəf yönəldilirdi. Bu, günəş işığından daha yaxşı yararlanmağa və soyuq şimal küləklərindən müəyyən qədər qorunmağa imkan verirdi.
Çadırın daxili quruluşu sadəcə məişət rahatlığı ilə bağlı deyildi. O, monqol köçərilərinin ailə münasibətlərini, qonaqpərvərlik ənənələrini və dünyagörüşünü də əks etdirirdi.
Sərt şaxtada isti yuxu
Qışda çöldə temperatur mənfi 40 dərəcəyə qədər düşə bilərdi. Belə şəraitdə gerin daxilində istiliyin qorunması həyati əhəmiyyət daşıyırdı.
Qalın keçə örtük, düzgün yerləşdirilmiş ocaq, yataq üçün istifadə olunan heyvan dəriləri və isti döşəklər soyuqdan qorunmağa kömək edirdi. Yataqların və digər əşyaların gün ərzində səliqə ilə yığılması isə evin məhdud sahəsindən səmərəli istifadə etməyə imkan verirdi.
Əlbəttə, çadırın daxilindəki temperatur örtüyün qalınlığından, ocağın vəziyyətindən, küləyin gücündən və digər amillərdən asılı idi. Buna görə də bütün monqol ailələrinin mənfi 40 dərəcə şaxtada eyni dərəcədə rahat şəraitdə yaşadığını söyləmək olmaz.
Bununla belə, əsrlər ərzində formalaşmış yaşayış ənənələri köçərilərə sərt iqlimə uyğunlaşmağa kömək etmişdi.
Evini özü ilə aparan xalq
Monqol çadırının ən böyük üstünlüklərindən biri onun daşına bilməsi idi. Köçəri ailə yeni otlaq sahəsinə köçmək qərarına gəldikdə, taxta karkası sökür, keçə örtükləri və digər əşyaları yığaraq özü ilə aparırdı. Daha sonra yeni məkanda evi yenidən qurmaq mümkün olurdu.
Bu xüsusiyyət maldarlıqla məşğul olan ailələr üçün böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Onlar mövsümə, otlaqların vəziyyətinə və heyvanların ehtiyaclarına uyğun olaraq yaşayış yerlərini dəyişə bilirdilər.
Monqol çadırının quruluşu sadə görünsə də, onun hər bir elementi uzun illər ərzində toplanmış təcrübənin nəticəsi idi. Taxta karkas, yun keçə, dairəvi forma və daşına bilən əşyalar bir-birini tamamlayaraq sərt təbiət şəraitində yaşamağa imkan yaradırdı.
Səhər açılanda ailə yenidən gündəlik işlərinə başlayırdı. Lazım gəldikdə isə həmin ev sökülüb başqa otlağa aparıla bilərdi.
Monqol çadırının sirri məhz bunda idi: o, insanı təbiətdən tamamilə təcrid etmirdi, əksinə, təbiətin sərt şərtlərinə uyğun yaşamağa imkan verirdi.
Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az