70 il əvvəl, 1956-cü il oktyabrın 19-da Nikita Xruşov xəbərdarlıq etmədən təcili Varşavaya uçdu. Məqsədi Vladislav Qomulkanın Polşa Birləşmiş İşçi Partiyasının (PBİP) Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi seçilməsinin qarşısını almaq və Polşada davam edən sistemin “demokratikləşməsini” dayandırmaq idi.
Sovet nümayəndə heyətinə Vyaçeslav Molotov, Lazar Kaqanoviç, Anastas Mikoyan və Feliks Dzerjinskinin oğlu Yan Dzerjinski də daxil idi. Sonuncu tərcüməçi və stenoqraf vəzifəsini yerinə yetirirdi.
Moskva PBİP MK Plenumunun islahatçı Vladislav Qomulkanı yeni lider seçmək və Siyasi Büronun tərkibindən sovetyönlü şəxsləri, o cümlədən marşal Konstantin Rokossovskini çıxarmaq niyyətindən son dərəcə narahat idi. Poznan iyunundan sonra güclənən əhval-ruhiyyə fonunda Xruşov Polşanın hərbi ittifaqı pozacağından və Almaniya Demokratik Respublikasında yerləşən sovet qoşunlarını SSRİ ilə birbaşa əlaqədən məhrum edəcəyindən ehtiyat edirdi.
Sovet nümayəndə heyətinin təyyarəsi Varşavadakı Bemovo hərbi aerodromuna endi. Təyyarənin pilləkənləri yanında son dərəcə gərgin səhnə və diplomatik qalmaqal yaşandı. Xruşov yerə düşən kimi yumruğunu qaldırıb qışqırdı: “Bu hiylə sizdə keçməyəcək!” PBİP MK-nın birinci katibi Edvard Oxab ona belə cavab verdi: “Bizə qışqırmayın! Burada biz ev sahibiyik, siz isə qonaqsınız. Burada küçə tamaşası qurmayaq. Biz də sizdən pis qışqıra bilərik. Daha yaxşısı, maşına minin, birlikdə danışıqlar üçün Belvedere gedək”. Xruşov cavab vermədən maşına əyləşdi.
Eyni zamanda sovet tərəfi güc nümayiş etdirməyə başladı. Marşal İvan Konevin komandanlığı altındakı Şimal Qoşunlar Qrupu Silezya və Pomeraniyadan Varşava istiqamətində hərəkətə keçdi. Baltik donanması döyüş hazırlığına gətirildi.
Daxili Təhlükəsizlik Korpusunun komandanı briqada generalı Vatslav Komar və Polşa Hərbi Hava Qüvvələri komandanının müavini diviziya generalı Yan Frey-Bileçki öz qoşun və aviasiyalarını döyüş hazırlığına gətirdilər. Komarın qoşunları paytaxtdakı mühüm obyektləri (PBİP MK binasını, radiostansiyanı, Vistula üzərindəki körpüləri) tutdu, şəhərə əsas girişləri bağladı və bütün perimetr boyunca müdafiə xətləri yaratdı. Onun əmri ilə marşal Rokossovskinin Moskva və Şimal Qoşunlar Qrupunun qərargahı ilə telefon əlaqəsi kəsildi, bu da hərəkətlərin əlaqələndirilməsini iflic etdi. Marşal öz kabinetində təcrid olundu. Bu, Varşavanı paytaxta doğru irəliləyən sovet qoşunlarının nüfuzundan qorumaq üzrə daha geniş planın tərkib hissəsi idi. Sonradan Rokossovski etiraf etdi ki, Polşa Ordusunun bölmələrinin böyük əksəriyyəti həmin vəziyyətdə onun əmrlərinə tabe olmayacaq və Qomulkanın tərəfini tutacaqdı.
General Komar Daxili Təhlükəsizlik Korpusuna açıq əmr verdi: sovet tankları və ya Rokossovskiyə sadiq ordu hissələri daha da irəliləsə, öldürücü atəş açılsın. Eyni zamanda general Frey-Bileçki onlarla qırıcını havaya qaldıraraq sovet nəqliyyat təyyarələrinin yaxınlaşmasının qarşısını aldı. O, Poznanda yerləşən aviasiya alayına əmr verdi ki, Qomulka ilə Xruşşov arasında danışıqlar uğursuz olarsa, Borne-Sulinovodan Varşavaya doğru gedən sovet zirehli kolonunu bombalasın. Frey-Bileçkinin komandanlığı altında, Meleçdə lisenziya əsasında istehsal olunan MiQ-15/MiQ-15bis qırıcılarının Polşa variantları olan təxminən 779 reaktiv Lim-1 və Lim-2 qırıcısı var idi.
Qomulka Belvedere sarayında Xruşovla yüksək tonda danışıqlar apardı. O, SSRİ KP MK-nın birinci katibinə açıq bildirdi ki, sovet qoşunlarının Varşavaya doğru hərəkəti dayandırılmasa, danışıqları kəsəcək, radio ilə xalqa müraciət edəcək və Polşa ordusu tam miqyaslı silahlı müqavimət göstərəcək. O əlavə etdi ki, zavodlardakı Polşa işçiləri və tələbələr artıq Daxili Təhlükəsizlik Korpusundan silah alır, özünümüdafiə dəstələri yaradır və şəhər sakinlərinə silah paylanır. Gərgin danışıqlar bütün gecə davam etdi. Nəticədə Xruşov geri çəkildi və qoşunların öz yerləşmə məntəqələrinə qaytarılması barədə əmr verdi. Vladislav Qomulka Polşanın başçısı oldu, marşal Rokossovski isə bir neçə gün sonra müdafiə naziri vəzifəsindən azad edildi və ölkəni həmişəlik tərk etdi.
Bu qansız hərbi müqavimət sayəsində “Qomulka tədrici” prosesini beş gün sonra Budapeştdə Macarıstan üsyanı zamanı baş verən faciə olmadan başa çatdırmaq mümkün oldu.
Komar və Frey-Bileçki “Polşa Oktyabrı”nın uğurunda həlledici hərbi rol oynadılar və Vladislav Qomulkanın hakimiyyətə gəlməsi üçün güc qalxanı təmin etdilər. Daxili Təhlükəsizlik Korpusuna rəhbərlik edən general Komar sovet tanklarının və marşal Rokossovskinin qoşunlarının Varşavaya irəliləyişini əngəllədi. Bu, Polşa rəhbərliyinə paytaxta dərhal hücum təhlükəsi olmadan Nikita Xruşşovla möhkəm danışıqlar aparmağa imkan verdi. Macarıstan üsyanı ilə xronoloji olaraq üst-üstə düşən bu hadisələrdəki rolu üçün Vatslav Komar Pal Maleterlə müqayisə olunurdu. Fərq ondadır ki, Nadi və Maleterdən fərqli olaraq Qomulka və Komar uğur qazandılar.
Çətin danışıqların nəticəsində bir ay sonra, noyabrın 15-dən 18-dək Moskvada bir sıra sazişlər imzalandı. 1956-cı il noyabrın 18-də birgə hökumət bəyannaməsi imzalandı. Bu siyasi bəyannamə iki ölkə arasındakı münasibətləri yenidən müəyyən etdi, suverenlik və daxili işlərə qarışmama prinsiplərini təsbit etdi və sonrakı sazişlərin imzalanmasına zəmin yaratdı.
1945-ci ildən etibarən Polşa SSRİ-yə milyonlarla ton daş kömürü son dərəcə aşağı qiymətlərlə, bazar qiymətinin cüzi hissəsinə təhvil verməyə məcbur edilmişdi. Qomulka bu məsələni qətiyyətlə qaldıraraq Polşanın kolossal iqtisadi istismarına işarə etdi. Danışıqların nəticəsində Polşa üçün son dərəcə əlverişsiz olan kömür sazişi ləğv edildi. Polşa tərəfi illər boyu kömürün qiymətinin süni şəkildə aşağı salınmasına görə kompensasiya tələb etdi. Birbaşa pul ödənişləri əvəzinə qarşılıqlı əvəzləşdirmə mexanizmi tətbiq edildi. Sovet tərəfi belə hesab edirdi ki, Polşanın Moskva qarşısındakı iddia edilən borcları (ordunun modernləşdirilməsi və investisiya kreditləri üzrə) əvvəllər SSRİ-yə demək olar ki, havayı ixrac edilmiş Polşa kömürünün dəyəri hesabına tamamilə ödənilmiş sayılır.
Bir aydan bir qədər çox müddətdən sonra Varşavada Polşa və sovet hökumətləri arasında sovet qoşunlarının mövcudluğunu hüquqi cəhətdən tənzimləyən “Polşa Xalq Respublikası Hökuməti ilə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı Hökuməti arasında Polşada müvəqqəti yerləşdirilmiş sovet qoşunlarının hüquqi statusu haqqında saziş” imzalandı. Orada, digər məsələlərlə yanaşı, qarnizonların sayı və yerləşdiyi yerlər göstərilmişdi. Müqaviləyə əsasən Polşada 66 000-dən çox sovet hərbçisi yerləşdirilə bilməzdi. Onların yerləşdirilməsi və hərəkəti Polşa hakimiyyətinin razılığını tələb edirdi.
Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az
