Bu gün sosial şəbəkələrdə uydurulmuş hekayələr çox üstünlük təşkil edir. Onlardan biri də Amerikada guya baş vermiş kriminal hadisə və onun əhəmiyyəti ilə bağlıdır. “Son zəng. SSRİ, 1970-cilər

Onun ayaqları altına bütün Amerika səcdə etdi” adlı hekayədə deyilir:

“1886-cı ildə ABŞ-ın şimalında bu qız dəhşətli bir cinayət törətdi: o, ərini öldürdü. Cəmiyyət edam başlayana qədər ona nifrət etdi. Qızın boynuna kəndir keçirildi, o isə gözlərində yaşlarla gülümsəyib camaata bir neçə söz dedi ki, bu da onun haqqındakı fikri tamamilə dəyişdi.

O, ölkənin bütün qəzetlərinin başlıqlarında olan sözləri dedi: “Mən bilirəm ki…”.

Bu hekayənin mahiyyətini anlamaq üçün əvvəlcə klikbeyt miflərinin necə qurulduğuna baxaq, sonra isə həmin dövrdə ABŞ-da baş vermiş real məhkəmə işlərinə nəzər salaq.

1-ci hissə. Sosial şəbəkələrdə saxta hekayələr necə işləyir?

Bəli, məhz belə mətnlər diqqət cəlb etmək üçün hazırlanmış klassik klikbeyt sxemi ilə qurulub.

Süni məlumat çatışmazlığı yaradılır. Hekayə ən maraqlı yerdə yarımçıq saxlanılır (“Mən bilirəm ki…”). Davamını öyrənmək üçün istifadəçidən qapalı kanala abunə olmaq və ya keçidə daxil olmaq istənilir.

Hekayənin sonu yoxdur. Əslində bu sitatın davamı mövcud deyil. Çünki bütün hekayə əvvəldən axıra qədər insanları linkə yönləndirmək üçün uydurulub.

Emosional manipulyasiya edilir. Müəlliflər diqqətçəkən başlığı (SSRİ və “Son zəng” mövzusu), qaranlıq tarixi fonu (XIX əsr ABŞ-ı) və güclü emosional təsir yaradan sonluğu (“bütün Amerika onun qarşısında baş əydi”) birləşdirirlər.

2-ci hissə. ABŞ-da XIX əsrin sonlarında səs-küy doğuran qadın məhkəmə işləri

Mətndə 1886-cı il qeyd olunur. Həmin dövrdə ABŞ-da qətl ittihamı ilə mühakimə olunan və ölkədə böyük rezonans doğuran qadınlar arasında iki məşhur iş xüsusilə seçilir. Onların heç biri gülümsəyən qız haqqında uydurma hekayə ilə əlaqəli deyil.

1. Lizzi Borden işi (1892)

Bu, XIX əsrin sonlarında ABŞ tarixinin ən məşhur məhkəmə proseslərindən biri hesab olunur.

Hadisə: 32 yaşlı Lizzi Bordeni Massaçusets ştatında atasını və ögey anasını balta ilə qətlə yetirməkdə ittiham etdilər.

Cəmiyyətin reaksiyası: ABŞ mətbuatı bu hadisəni geniş işıqlandırdı. Cəmiyyət iki yerə bölündü: bəziləri onu amansız qatil, digərləri isə günahsız qurban hesab edirdi.

Nəticə: Birbaşa sübut olmadığından münsiflər heyəti Lizzi Bordeni bəraətə çıxardı. O edam edilmədi, uzun ömür yaşadı, lakin ömrünün sonuna qədər cəmiyyətdə təcrid olunmuş vəziyyətdə qaldı. Onun haqqında ABŞ-da bu gün də tanınan uşaq saymacası yaranıb.

2. Lavinia Fisher işi (1820) — “Dar ağacı” əfsanəsinin mənbəyi

Saxta hekayələrin müəllifləri çox vaxt “edamdan əvvəl deyilən son sözlər” motivini Lavinia Fişerin hekayəsindən götürürlər.

Hadisə: Rəvayətə görə, Lavinia Fisher ABŞ-ın ilk qadın seriyalı qatillərindən biri sayılır. O və əri Çarlston yaxınlığında mehmanxana işlədir, qonaqları zəhərləyərək qarət edirdilər.

Edam zamanı: Dar ağacına aparılarkən o, peşman olmadığını bildirdi. Üzərində gəlinlik paltarı vardı. Boynuna ilgək salınmazdan əvvəl o, tarixə düşən bu sözləri dedi: “Əgər şeytana çatdırmaq istədiyiniz bir mesaj varsa, mənə verin. Onsuz da indi onun yanına gedirəm”.

Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az