“Uşaqlığımızın almasının dadı başqa idi…”
Bu cümləni yəqin ki, hər birimiz ən azı bir dəfə eşitmişik. Kimi bunu nostalji hesab edir, kimi yaşlı nəslin keçmişə bağlılığı kimi qiymətləndirir. Amma görünür, söhbət təkcə nostaljidən getmir. Milli Məclisin deputatı Zahid Orucun səsləndirdiyi fikir bu mövzunu yenidən gündəmə gətirdi: “Nə üçün uşaqlığımızın alması, pomidoru, qarpızı, yemişi, kartofu, soğanı əvvəlki dadını vermir? Yüksək məhsuldarlıq naminə keyfiyyəti və milli sortların genefondunu itiririk”.
Bu sual əslində təkcə kənd təsərrüfatı ilə bağlı deyil. Bu, həm də milli təhlükəsizlik, sağlamlıq, mədəni irs və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyət məsələsidir.
Bir vaxtlar Azərbaycanın hər bölgəsinin özünəməxsus meyvəsi, tərəvəzi vardı. Qubanın alması, Göyçayın narı, Şamaxının üzümü, Lənkəranın limonu, Gədəbəyin kartofu, Sabirabadın qarpızı, Zaqatalanın fındığı sadəcə məhsul deyildi. Bunlar bölgələrin vizit kartı, kəndlinin qüruru və xalqın yaddaşı idi.
Bu gün isə bazarlarda bir-birinə bənzəyən, iri görünüşlü, lakin ətri və dadı zəif olan məhsullar üstünlük təşkil edir. Pomidor pomidor kimi iyi vermir, qarpızın şirinliyi əvvəlki kimi deyil, alma isə bəzən aylarla xarab olmadan rəfdə qalır. Görünüş mükəmməlləşib, amma dad sanki itib.
Bəs bunun səbəbi nədir?
Əsas səbəblərdən biri məhsuldarlıq yarışıdır. Müasir kənd təsərrüfatında fermer daha çox məhsul götürmək, daha tez yetişdirmək və daha uzun müddət saxlamaq üçün yüksək məhsuldar hibrid sortlara üstünlük verir. Bu sortlar bazar üçün əlverişlidir. Onlar daşınmaya davamlıdır, uzun müddət xarab olmur, məhsuldarlığı yüksəkdir. Amma çox vaxt bu üstünlüklər dad və ətrin hesabına əldə edilir.
Digər problem isə milli sortların getdikcə sıradan çıxmasıdır. Min illər ərzində təbii seçmə yolu ilə formalaşmış yerli toxumlar və meyvə sortları tədricən əkin sahələrindən yoxa çıxır. Onların yerini xaricdən gətirilən standart toxumlar tutur. Nəticədə biz yalnız məhsulu deyil, genetik müxtəlifliyi də itiririk.
Əslində genefond yalnız alimlərin maraq dairəsi deyil. Genefond xalqın bioloji sərvətidir. Bu gün itirdiyimiz bir alma sortunu sabah heç bir laboratoriya əvvəlki kimi bərpa edə bilməyəcək. Təbiətin min illərlə yaratdığı müxtəlifliyi bir neçə mövsümdə məhv etmək mümkündür, lakin onu yenidən yaratmaq bəzən əsrlər tələb edir.
Bu proses təkcə Azərbaycanda baş vermir. Dünyanın bir çox ölkələri artıq bu təhlükənin fərqinə vararaq yerli sortların qorunmasına milyardlarla vəsait ayırırlar. Çünki ərzaq təhlükəsizliyi yalnız taxıl ehtiyatı demək deyil. Ərzaq təhlükəsizliyi həm də genetik müxtəlifliyin qorunmasıdır.
Azərbaycan isə bu baxımdan nadir üstünlüklərə malik ölkələrdən biridir. Müxtəlif iqlim qurşaqları sayəsində burada yüzlərlə yerli meyvə və tərəvəz növü formalaşıb. Bunlar bizim təbii sərvətimizdir. Neft tükənə bilər, amma qorusaq, bu genetik xəzinə gələcək nəsillərə də xidmət edər.
Bəs çıxış yolu nədir?
Əvvəla, milli toxumçuluq siyasəti gücləndirilməlidir. Yerli toxum banklarının fəaliyyəti genişləndirilməli, qədim sortların toplanması və bərpası dövlət səviyyəsində prioritetə çevrilməlidir.
İkincisi, fermerlər yalnız məhsulun həcminə görə deyil, keyfiyyətinə görə də stimullaşdırılmalıdır. Əgər bazar yalnız iri və parlaq məhsul tələb edirsə, fermer də məcburən həmin istiqamətdə işləyəcək. Dövlət dəstəyi və sertifikatlaşdırma sistemi yerli sortların becərilməsini iqtisadi cəhətdən sərfəli etməlidir.
Üçüncüsü, istehlakçıların seçim mədəniyyəti dəyişməlidir. Biz çox vaxt görünüşü gözəl olan məhsulu seçirik. Halbuki təbii üsulla yetişdirilmiş məhsul hər zaman ideal formada olmur. Onun üstünlüyü görünüşündə deyil, dadında, ətrində və qida dəyərindədir.
Turizm baxımından da bu məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dünyanın inkişaf etmiş aqroturizm ölkələrində insanlar yalnız təbiəti görmək üçün deyil, yerli məhsulların dadını hiss etmək üçün də səyahət edirlər. Azərbaycan mətbəxinin şöhrəti də məhz yerli məhsulların keyfiyyətindən başlayır. Əgər pomidorun, üzümün, almanın, yemişin təbii dadını itiririksə, əslində milli mətbəximizin də əsasını zəiflədirik.
Zahid Orucun qaldırdığı məsələ bu baxımdan təkcə kənd təsərrüfatı ilə bağlı narahatlıq deyil. Bu, milli kimliyimizin bir hissəsinin qorunması çağırışıdır. Çünki dad da yaddaşdır. Uşaqlığımızı xatırladan alma ətri, təzə qarpızın şirinliyi, bağdan dərilmiş pomidorun qoxusu yalnız bir meyvənin və ya tərəvəzin xüsusiyyəti deyil. Bunlar xalqın həyat tərzinin, torpağa münasibətinin və təbiətlə harmoniyasının simvoludur.
İqtisadi inkişaf vacibdir. Məhsuldarlığın artması da zəruridir. Lakin inkişaf yalnız tonlarla ölçülməməlidir. Əgər yüksək məhsuldarlıq naminə keyfiyyəti, təbii dadı və milli genefondumuzu itiririksə, qazandığımız rəqəmlər əslində gizli itkilərimizi ört-basdır edir.
Bəlkə də artıq özümüzə belə bir sual verməyin vaxtıdır: biz gələcək nəsillərə daha çox məhsul vermək istəyirik, yoxsa dadını, ətrini və təbiiliyini qorumuş Azərbaycan torpağını?
Çünki torpağın bəxş etdiyi nemətin dəyəri yalnız çəkisi ilə deyil, onun ruhu ilə ölçülür. O ruhu itirsək, bazarlar dolu olsa belə, süfrələrimiz əvvəlki kimi zəngin olmayacaq.
Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az