ABŞ-a eyni soyuq və sistemli baxış bucağından yanaşsaq, nə Hollivudun yaratdığı “dünyaya işıq saçan şəhər” mifinə, nə də sovet təbliğatının “çürüyən kapitalizm” karikaturasına aldanmasaq, qarşımızda bəşər tarixinin ən mükəmməl və çevik Levifanı – nəhəng güc və idarəetmə mexanizmini görərik.
Bu mexanizm daxilən necə işləyir? ABŞ-a Ukrayna nə üçün lazımdır?
Gəlin, məsələyə sistemli şəkildə nəzər salaq.
Təsis paradoksu: antiimperialist üsyandan superimperiyaya doğru
ABŞ-ın qurucu ataları – Tomas Cefferson, Ceyms Medison və Corc Vaşinqton imperiyaların necə işlədiyini yaxşı bilirdilər. Onlar monarxiyaya qarşı çıxır, dövlət tiranlığından qorunmaq üçün Konstitusiya hazırlayırdılar.
Lakin bu siyasi quruluşun təməlində sonrakı tarixi müəyyənləşdirən iki mühüm xüsusiyyət var idi.
Birinci xüsusiyyət: öz daxilində azadlıq, xaricdə isə sərhədlərin genişləndirilməsi.
İlkin Amerika demokratiyası əsasən azad mülkiyyətçilərin – ağdərili torpaq sahiblərinin, plantatorların və tacirlərin respublikası kimi formalaşmışdı.
Avropadakı kimi resurs uğrunda daxili qarşıdurmaların qarşısını almaq üçün koloniyaların qərbində geniş torpaqlar mövcud idi. Bu ərazilər yerli xalqların, xüsusilə hinduların torpaqları hesabına mənimsənilirdi.
Daxildə sosial gərginlik yarandıqda, yeni torpaqların mənimsənilməsi və Qərbə doğru genişlənmə cəmiyyətin müəyyən hissəsi üçün yeni imkanlar açırdı. İnsanlara silah götürmək, torpaq ələ keçirmək və öz təsərrüfatını qurmaq imkanı verilirdi.
İkinci xüsusiyyət: Konstitusiya yalnız hakimiyyəti məhdudlaşdırmaq deyil, həm də mülkiyyəti qorumaq mexanizmi idi.
ABŞ-ın qurucu ataları təkcə kral hakimiyyətindən deyil, çoxluğun iradəsinin məhdudiyyətsiz hökmranlığa çevrilməsindən də ehtiyat edirdilər. Onlar bunu “oxlokratiya” – kütlənin hakimiyyəti adlandırırdılar.
Bu səbəbdən mürəkkəb siyasi əyləc və tarazlıq sistemi yaradıldı. Senat, Seçicilər Kollegiyası, uzun müddətə təyin olunan Ali Məhkəmə hakimləri və digər institutlar siyasi qərarların ani ictimai emosiyalarla dəyişdirilməsinin qarşısını almalı idi.
XIX əsrin sonlarına doğru qitədə sərbəst mənimsənilə biləcək torpaqların azalması, Rokfeller, Karnegi və Morqan kimi nəhəng kapital sahiblərinin meydana çıxması ilə bu model yeni mərhələyə keçdi. Xarici genişlənmə istiqaməti artıq təkcə Amerika qitəsi ilə məhdudlaşmırdı. Bütün dünya yeni iqtisadi və geosiyasi rəqabət məkanına çevrilirdi.
Seçkilər niyə siyasi şouya bənzəyir və real qərarları kim verir?
ABŞ-da prezidentlər dəyişir – Obama, Tramp, Bayden… Ancaq ölkənin fundamental xarici və iqtisadi siyasətində müəyyən davamlılığın qorunması diqqət çəkir.
Bu vəziyyəti izah etmək üçün ABŞ siyasi sistemində müxtəlif anlayışlardan istifadə olunur.
Burada hər şeyi idarə edən vahid, gizli bir kabinetin mövcudluğundan danışmaq düzgün olmazdı. Söhbət daha çox seçkilərlə dəyişməyən, lakin siyasi qərarlara ciddi təsir göstərən institutlar, maliyyə qrupları və maraq dairələrinin mürəkkəb şəbəkəsindən gedir.
Bu təsir mexanizmini şərti olaraq dörd istiqamətdə izah etmək olar.
Uoll-strit və investisiya fondları – “Böyük üçlük”
BlackRock, Vanguard və State Street kimi nəhəng investisiya şirkətləri qlobal maliyyə sistemində mühüm mövqeyə malikdirlər.
Onlar trilyonlarla dollarlıq aktivləri idarə edir, ABŞ-ın və dünyanın ən böyük şirkətlərində səhmdar kimi iştirak edirlər. Apple, Microsoft, silah istehsalçıları və əczaçılıq şirkətləri də bu geniş investisiya ekosisteminin bir hissəsidir.
Bu fondların təsiri təkcə maliyyə bazarları ilə məhdudlaşmır. Onların idarə etdiyi kapitalın həcmi və iqtisadi sistemdə tutduqları mövqe dövlət siyasətinin formalaşmasına da təsir göstərə bilir.
Bu baxımdan heç bir prezident maliyyə bazarlarının fundamental maraqlarını tamamilə nəzərə almadan siyasət yürüdə bilməz. Çünki bazarlardakı kəskin böhran həm iqtisadiyyata, həm də seçicilərin rifahına birbaşa təsir göstərir.
“Dəmir üçbucaq”: hərbi-sənaye kompleksi, Pentaqon və Konqres
ABŞ-ın keçmiş prezidenti Duayt Eyzenhauer hələ 1961-ci ildə vida nitqində hərbi-sənaye kompleksinin həddindən artıq güclənməsi təhlükəsi barədə xəbərdarlıq etmişdi.
Lockheed Martin, Raytheon, Northrop Grumman və General Dynamics kimi müdafiə sənayesi nəhəngləri ölkənin iqtisadi və siyasi sistemində mühüm yer tutur.
Onların istehsal müəssisələri və podratçı şəbəkələri ABŞ-ın müxtəlif ştatlarında yerləşir. Bu isə müdafiə büdcəsinin artırılmasını yerli iqtisadiyyat və iş yerləri ilə əlaqələndirir.
Konqres üzvü hərbi sifarişlərin azaldılmasına səs verdikdə, öz seçki dairəsindəki müəssisələrin və iş yerlərinin gələcəyini də riskə ata bilər.
Digər mühüm mexanizm isə “fırlanan qapılar” sistemidir. Pentaqonun yüksək vəzifəli şəxsləri və generalları istefadan sonra müdafiə sənayesi şirkətlərində rəhbər vəzifələrə keçə, korporativ lobbiçilər isə dövlət qurumlarında yüksək postlar tuta bilirlər.
Beləliklə, hərbi və siyasi elitalar arasında davamlı əlaqələr formalaşır.
Milli təhlükəsizlik bürokratiyası – “Dərin dövlət” və daimi Vaşinqton
ABŞ-da prezidentlər dörd ildən bir seçilir, lakin dövlət aparatının böyük hissəsi fəaliyyətini davam etdirir.
Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi (CIA), Milli Təhlükəsizlik Agentliyi (NSA), Federal Təhqiqat Bürosu (FBI), Dövlət Departamenti və digər qurumlarda çalışan peşəkar kadrlar uzun illər sistem daxilində fəaliyyət göstərirlər.
Bundan əlavə, Xarici Əlaqələr Şurası (CFR), RAND, CSIS və Brookings kimi analitik mərkəzlər xarici və daxili siyasət müzakirələrinə ciddi təsir göstərirlər.
“Dərin dövlət” anlayışı məhz bu davamlı institusional təsiri təsvir etmək üçün siyasi müzakirələrdə geniş istifadə olunur. Bununla belə, bütün bu qurumların vahid mərkəzdən idarə olunan gizli təşkilat kimi təqdim edilməsi faktlarla təsdiqlənmiş yanaşma deyil.
Donald Trampın ilk prezidentlik dövründə təhlükəsizlik və kəşfiyyat qurumları ilə yaşadığı qarşıdurmalar da bu institusional ziddiyyətlərin nümunəsi kimi göstərilir.
Leqallaşdırılmış siyasi təsir: lobbiçilik və Super PAC-lar
ABŞ siyasi sistemində korporasiyaların və varlı şəxslərin seçkilərə təsiri də mühüm müzakirə mövzusudur.
2010-cu ildə Ali Məhkəmənin Citizens United işi üzrə qərarı siyasi kampaniyaların maliyyələşdirilməsində yeni mərhələnin başlanmasına səbəb oldu.
Bu qərardan sonra korporasiyaların, həmkarlar ittifaqlarının və digər təşkilatların müstəqil siyasi reklam xərcləmələri üçün geniş imkanlar yarandı. Super PAC-lar vasitəsilə iri maliyyə resursları siyasi mübarizəyə cəlb edildi.
Nəticədə böyük sərvət sahiblərinin və korporativ maraq qruplarının seçki kampaniyalarına təsiri daha da artdı.
İki partiyalı siyasi tamaşa necə işləyir?
Bu yanaşmaya görə, ABŞ-da Demokratlar və Respublikaçılar arasında iqtisadi və xarici siyasət məsələlərində müəyyən ortaq maraqlar mövcuddur. Dolların beynəlxalq mövqeyinin qorunması, ABŞ-ın qlobal liderliyi və müdafiə sənayesinin güclü saxlanılması hər iki siyasi düşərgənin əsas prioritetləri sırasında yer alır.
Lakin seçki mübarizəsində cəmiyyət daha çox mədəni və ideoloji qarşıdurmalar üzərindən səfərbər edilir.
Abort, transgender hüquqları, silah gəzdirmək, miqrasiya, din və ekologiya kimi məsələlər siyasi müzakirələrin mərkəzinə çıxarılır.
Beləliklə, cəmiyyətin bir hissəsi digər hissəsi ilə mədəni və ideoloji məsələlər ətrafında kəskin qarşıdurmaya girərkən, maliyyə və hərbi-sənaye maraqları öz fəaliyyətini davam etdirir.
ABŞ-da ictimai etiraz enerjisi necə idarə olunur: dəyənək əvəzinə maliyyə asılılığı
Azadlıq ideyasının bu qədər yüksək tutulduğu ABŞ-da vətəndaşların sistemdən asılılığı necə formalaşır?
Bu yanaşmanın tərəfdarları hesab edirlər ki, müasir Amerika modeli insanları yalnız hüquq-mühafizə orqanlarının gücü ilə deyil, həm də iqtisadi və sosial asılılıq mexanizmləri vasitəsilə sistem daxilində saxlayır.
Bu mexanizmin üç əsas istiqaməti göstərilir.
Birinci: borc asılılığı
ABŞ-da gənclər ali təhsil almaq üçün böyük məbləğdə tələbə kreditləri götürməli olurlar. Bəzi hallarda bu borclar on minlərlə, hətta yüz min dolları ötür.
Bunun ardınca 30 illik ipoteka, avtomobil krediti və digər maliyyə öhdəlikləri gəlir.
Digər mühüm məsələ tibbi sığortanın bir çox hallarda işəgötürənlə əlaqəli olmasıdır. İşini itirən insan həm gəlirindən, həm də tibbi təminatının bir hissəsindən məhrum olmaq riski ilə üzləşir.
Kredit tarixçəsi və kredit reytinqi də gündəlik həyatın mühüm elementinə çevrilib. Bu göstəricilər mənzil kirayələməkdən tutmuş kredit əldə etməyə qədər bir çox sahədə rol oynayır.
Nəticədə insanın iqtisadi sabitliyi qorumaq istəyi onun riskli addımlar atmaq imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
İkinci: sosial atomlaşma və şəhərsalma modeli.
ABŞ-ın geniş şəhərətrafı ərazilərində avtomobildən asılı həyat tərzi geniş yayılıb.
İnsan evindən avtomobillə işə gedir, alış-veriş mərkəzinə baş çəkir və yenidən evinə qayıdır. Piyada hərəkət, ictimai məkanlarda ünsiyyət və məhəllə icmaları bir çox ərazidə zəif inkişaf edib.
Bu model sosial əlaqələrin zəifləməsinə və insanların daha fərdi həyat tərzinə üstünlük verməsinə səbəb ola bilər.
Tənqidçilər hesab edirlər ki, istehlak mədəniyyəti, əyləncə sənayesi və fərdiyyətçilik cəmiyyətin kollektiv fəaliyyət imkanlarını da zəiflədir.
Üçüncü: etirazın kommersiyalaşdırılması.
Bu, müasir sistemin ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri kimi təqdim olunur.
Avtoritar sistemlərdə etirazçıların həbs edilməsi bəzən onları cəmiyyətin gözündə qəhrəmana və müqavimət simvoluna çevirir.
ABŞ-da isə bəzi hallarda etiraz hərəkatları kommersiya məhsuluna çevrilir. Korporasiyalar, media şirkətləri və müxtəlif fondlar ictimai narazılıq dalğasından öz məqsədləri üçün istifadə edə bilirlər.
Etiraz hərəkatının siması reklam kampaniyalarının qəhrəmanına, onun şüarları isə satış məhsuluna çevrilə bilər.
Beləliklə, sistemə qarşı yönəlmiş ictimai enerji bəzən onun daxilində mənimsənilir və kommersiyalaşdırılır.
Dollar imperiyası: müstəmləkə qoşunları olmadan dünya resurslarına nəzarət
Britaniya və Fransa kimi köhnə Avropa imperiyaları Hindistanda, Afrikada və digər ərazilərdə öz hakimiyyətlərini qorumaq üçün böyük hərbi qüvvələr və bahalı müstəmləkə idarəetmə aparatları saxlamağa məcbur idilər.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ fərqli bir model formalaşdırdı: maliyyə və dollar üzərində qurulan qlobal təsir sistemi.
1944-cü ildə keçirilən Bretton-Vuds konfransı bu sistemin əsasını qoydu. 1971-ci ildə prezident Riçard Nikson dolların qızıla dəyişdirilməsini dayandırdı. Sonrakı illərdə neft ticarətində dolların aparıcı mövqeyi daha da möhkəmləndi.
Siyasi və iqtisadi ədəbiyyatda bu mexanizm çox vaxt “petrodollar sistemi” adlandırılır.
Bu sistemin mahiyyəti belə izah olunur:
- Çin ərəb ölkələrindən neft almaq, Braziliya Almaniyadan sənaye avadanlığı əldə etmək istəyirsə, beynəlxalq ticarətdə geniş qəbul edilən valyutaya – dollara ehtiyac duyur.
- Dollar əldə etmək üçün ölkələr dünya bazarına neft, metal, sənaye məhsulları, elektronika və digər mallar çıxarırlar.
- İxracatçılar əldə etdikləri dollarların bir hissəsini ABŞ dövlət istiqrazlarına və digər dollar aktivlərinə yatırırlar. Beləliklə, ABŞ dövlətinin borclanmasına və dolların beynəlxalq dövriyyəsinə əlavə dəstək yaranır.
Fransanın keçmiş maliyyə naziri Valeri Jiskar d’Esten hələ 1960-cı illərdə ABŞ-ın bu üstünlüyünü “hədsiz imtiyaz” (exorbitant privilege) adlandırmışdı.
Bu üstünlük ABŞ-a böyük ticarət kəsiri və dövlət borcu şəraitində belə beynəlxalq maliyyə sistemində aparıcı mövqeyini qorumaq imkanı verir.
ABŞ-ın əsas ixrac üstünlüklərindən biri də öz milli valyutasının dünya miqyasında qəbul edilməsidir.
Bu sistemin hərbi dayaqları da mövcuddur. ABŞ-ın güclü donanması, xarici ölkələrdəki hərbi bazaları və müttəfiqlər şəbəkəsi onun beynəlxalq mövqelərinin qorunmasında mühüm rol oynayır.
Bu baxımdan Vaşinqtonun hərbi gücü təkcə ərazi işğalı üçün deyil, həm də formalaşdırdığı beynəlxalq siyasi və iqtisadi nizamın qorunması üçün istifadə olunur.
Ən vacib sual: ABŞ-a Ukrayna niyə lazımdır?
Adi amerikalı üçün Ukrayna uzaq və gündəlik həyatına birbaşa təsiri az olan ölkə kimi görünə bilər. Lakin Vaşinqtonun geosiyasi strategiyası baxımından Ukraynanın əhəmiyyəti daha genişdir.
Bu yanaşmaya əsasən, Ukrayna ABŞ üçün Avrasiyanın siyasi, hərbi və iqtisadi gələcəyinə təsir göstərən mühüm geosiyasi məkandır.
Bunun beş əsas səbəbi göstərilir.
Bjezinskinin geosiyasi tezisi: Avrasiyada vahid güc mərkəzinin yaranmasına mane olmaq
ABŞ-ın tanınmış strateqlərindən biri Zbiqnev Bjezinski “Böyük şahmat taxtası” kitabında Ukraynanın Rusiyanın geosiyasi statusu baxımından əhəmiyyətini xüsusi vurğulayırdı.
Onun məşhur tezisinə görə, Ukraynasız Rusiya əvvəlki miqyasda Avrasiya imperiyası ola bilməz.
Bu yanaşmanın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, ABŞ üçün əsas geosiyasi risklərdən biri Rusiya, Almaniya və digər Avropa dövlətlərinin iqtisadi, sənaye və texnoloji potensiallarının vahid kontinental güc mərkəzində birləşməsidir.
Belə bir blokun yaranması Avrasiyada qüvvələr nisbətini dəyişə və ABŞ-ın qlobal liderliyinə ciddi rəqib yarada bilər.
Bu kontekstdə Ukrayna Rusiya ilə Avropa arasında münasibətlərin gələcəyinə təsir göstərən strateji mövqeyə malikdir.
Almaniya-Rusiya iqtisadi əlaqələrinin zəiflədilməsi və Avropanın enerji bazarının yenidən qurulması
2022-ci ilə qədər Almaniya və digər Avropa ölkələrinin sənayesi müəyyən dərəcədə Rusiyadan gələn nisbətən ucuz boru kəməri qazından asılı idi.
“Şimal axını” (Nord Stream) layihələri bu iqtisadi əlaqələrin ən mühüm nümunələrindən biri idi.
Ukrayna müharibəsi Avropanın enerji arxitekturasını köklü şəkildə dəyişdirdi. Rusiya qazının Avropaya tədarükü kəskin azaldı, ABŞ-dan və digər ölkələrdən mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) idxalı isə artdı.
Bu proses Avropanın enerji xərclərinə, xüsusilə Almaniya sənayesinin rəqabət qabiliyyətinə təsir göstərdi.
Bəzi Avropa şirkətləri istehsal imkanlarını enerji resurslarının daha ucuz olduğu ABŞ-a köçürmək və ya orada genişləndirmək qərarına gəldilər.
Bu mənada müharibə Avropanın enerji bazarında ABŞ-ın mövqelərini gücləndirən amillərdən biri oldu.
Hərbi-sənaye kompleksi üçün yeni bazar və nəhəng sifarişlər
Ukrayna müharibəsi ABŞ-ın hərbi-sənaye kompleksi üçün də böyük iqtisadi əhəmiyyət daşıyır.
Bir tərəfdən, ABŞ Ukraynaya öz hərbi ehtiyatlarından silah və texnika göndərir. Digər tərəfdən, Konqresin ayırdığı vəsaitlərin əhəmiyyətli hissəsi ABŞ daxilində yeni silah istehsalına, ehtiyatların bərpasına və hərbi sifarişlərə yönəldilir.
Bununla yanaşı, müharibə Avropa dövlətlərinin müdafiə xərclərini artırmasına səbəb olub.
F-35 qırıcıları, Patriot hava hücumundan müdafiə sistemləri və HIMARS reaktiv yaylım atəş sistemləri kimi Amerika istehsalı olan silahlara tələbat yüksəlib.
Beləliklə, müharibə ABŞ müdafiə sənayesinin həm Ukrayna ilə bağlı sifarişlər, həm də Avropa ölkələrinin silahlanması hesabına bazarını genişləndirməsinə şərait yaradıb.
Rusiya hərbi potensialının zəiflədilməsi – ABŞ əsgərləri döyüş meydanına göndərilmədən
Bu, Vaşinqtonun Ukrayna müharibəsindəki maraqlarını izah edən ən çox müzakirə olunan geosiyasi tezislərdən biridir.
ABŞ üçün Ukraynaya hərbi yardım göstərməklə Rusiyanın hərbi potensialının zəifləməsi, eyni zamanda Amerika hərbçilərinin birbaşa döyüşlərdə iştirak etməməsi strateji üstünlük kimi təqdim olunur.
Amerikalı senator Lindsi Qrem və digər siyasətçilərin açıqlamalarında da bu yanaşmanın izlərinə rast gəlinib.
Bu mövqeyə əsasən, ABŞ müdafiə büdcəsinin nisbətən kiçik hissəsini Ukraynaya yardım üçün ayırmaqla özünün əsas geosiyasi rəqiblərindən birinin hərbi resurslarının tükənməsinə nail ola bilər.
Belə yanaşma müharibəyə sırf humanitar və demokratik dəyərlər prizmasından deyil, böyük dövlətlərin strateji maraqları baxımından baxanların əsas arqumentlərindən biridir.
Ukraynanın təbii sərvətləri: qara torpaq, litium, titan və uran
Ukrayna yalnız coğrafi mövqeyinə görə deyil, həm də təbii sərvətlərinə görə strateji əhəmiyyət daşıyır.
Ölkə geniş və məhsuldar kənd təsərrüfatı torpaqlarına, dəmir filizi, titan, litium və digər faydalı qazıntı ehtiyatlarına malikdir.
Bu resurslar qlobal ərzaq təhlükəsizliyi, müasir sənaye, aviasiya-kosmik texnologiyalar və enerji keçidi baxımından əhəmiyyətlidir.
Bundan əlavə, Ukraynanın müharibədən sonrakı bərpası böyük maliyyə resursları tələb edəcək. Bu prosesdə beynəlxalq maliyyə institutlarının, xarici investorların və iri investisiya fondlarının iştirakı gözlənilir.
BlackRock şirkətinin Ukraynanın bərpası ilə bağlı maliyyə mexanizmlərinin hazırlanmasında məsləhətçi kimi iştirakı da bu kontekstdə diqqət çəkir.
Bununla belə, Ukraynanın torpaqlarının, dövlət aktivlərinin və digər resurslarının avtomatik şəkildə Qərb şirkətlərinin mülkiyyətinə keçəcəyi barədə iddiaları təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim etmək olmaz. Belə məsələlər konkret müqavilələr, qanunvericilik və investisiya şərtləri ilə müəyyən edilir.
Ukrayna ABŞ üçün demokratiya məsələsindən daha geniş geosiyasi əhəmiyyət daşıyırmı?
Bu analitik yanaşmaya görə, ABŞ üçün Ukrayna məsələsi yalnız demokratiyanın müdafiəsi və ya Rusiya təcavüzünə qarşı mübarizə ilə məhdudlaşmır.
Ukrayna eyni zamanda Avropada qüvvələr balansına, Rusiyanın geosiyasi mövqeyinə, enerji bazarına, hərbi sənayeyə və qlobal iqtisadi münasibətlərə təsir göstərən mühüm strateji məkandır.
Vaşinqtonun maraqları baxımından Ukrayna həm geosiyasi dayaq, həm də Rusiya ilə Avropa arasındakı münasibətlərin gələcəyinə təsir edən amildir.
Bu mənzərədə ABŞ-ın əsas məqsədləri kimi Rusiyanın hərbi-siyasi imkanlarının məhdudlaşdırılması, Avropanın təhlükəsizlik baxımından Vaşinqtondan asılılığının qorunması, Amerika hərbi sənayesinin mövqelərinin gücləndirilməsi və Çin də daxil olmaqla digər rəqiblərə geosiyasi mesaj verilməsi göstərilir.
Əlbəttə, bu yanaşma ABŞ-ın Ukrayna siyasətinin bütün səbəblərini əhatə etmir. Ukraynanın öz suverenliyi, təhlükəsizliyi və milli maraqları, Rusiyanın hərbi müdaxiləsi, Avropanın təhlükəsizlik arxitekturası və beynəlxalq hüquq məsələləri də ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Ancaq bir məqamı unutmaq olmaz: böyük dövlətlərin xarici siyasətini yalnız bəyan etdikləri dəyərlərlə deyil, həm də konkret iqtisadi, hərbi və geosiyasi maraqları ilə təhlil etmək lazımdır.
Müəllif: Peter Qluxov
Tərcümə etdi: KONKRET.az-ın Analitik Qrupu