Kömək istəyən adamdan əvvəlcə güclü görünməyi tələb etməyək. “Özünü ələ al” demək asandır. Gecələrlə yata bilməyən, işə getməyə güc tapmayan, sevdiyi şeylərdən zövq almayan insanı dinləmək isə vaxt və səbir istəyir. Onun həmin anda ehtiyacı iradə haqqında nitqə deyil, nə yaşadığını anlamağa və yardım tapmağa ola bilər.

10 oktyabr Ümumdünya Psixi Sağlamlıq Günüdür. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının bu ilki çağırışı həmin çətinlikləri yaşamış insanların qərarlarda söz sahibi olmasıdır. Söhbət təkcə onları tədbirə dəvət edib dinləməkdən getmir. Yardımın necə qurulacağına qərar veriləndə onların təcrübəsi də nəzərə alınmalıdır.

111 560 nəfər. Bəs qapını döyməyənlər?

Dövlət Statistika Komitəsinin 2026-cı il məcmuəsinə görə, 2025-ci ildə Azərbaycanda psixi xəstəliklər üzrə tibb müəssisələrində dispanser müşahidəsində 111 560 nəfər olub. Həmin il ilk dəfə qoyulmuş diaqnozla qeydə alınanların sayı 6 063 nəfərdir. Biri tibbi müşahidədə olanları, digəri il ərzində ilk dəfə qeydə alınanları göstərir. Bu iki rəqəmi toplayıb ümumi xəstə sayı çıxarmaq olmaz.

Əvvəlki il dispanser müşahidəsində 117 718 nəfər olub. Qeydiyyat azalıb. Ancaq bu azalma özlüyündə cəmiyyətin daha sağlam olduğunu sübut etmir. Müraciət etməyənlərin ehtiyacını bu cədvəl ölçmür. Rəqəmi şişirtmək də, arxasında görünməyən problemi yox saymaq da eyni dərəcədə yanlış olardı.

ÜST-nin hesablamasına görə, 2023-cü ildə dünyada təxminən 1,2 milyard insan — hər yeddi nəfərdən biri — psixi pozuntu ilə yaşayırdı. Bu, əhali üzrə yayılma hesablamasıdır; Azərbaycanın dispanser müşahidəsi ilə eyni göstərici deyil. Dünya faizini ölkə əhalisinə vurub yerli xəstə sayı elan etmək araşdırmanı əvəz etmir.

Sayını bildiyimiz insanın yardıma necə çatdığını da bilməliyik.

Xəstəliyə nəsihət yox, müalicə lazımdır

Hər kədər depressiya deyil. Yas, yorğunluq və gündəlik narahatlıq avtomatik diaqnoz sayılmır. Amma davamlı əzab çəkən insanı “naz edir” deyib yola salmaq da olmaz. ÜST depressiyanın yaranmasını bioloji, psixoloji və sosial amillərin qarşılıqlı təsiri ilə izah edir. Ağır itki, zorakılıq və işsizlik riski artıra bilər; vəziyyətin davamlılığı və gündəlik həyata təsiri peşəkar qiymətləndirmə tələb edir.

• Təsirli müalicə üsulları var. Psixoterapiyanın elmi əsaslı növləri, o cümlədən koqnitiv-davranış terapiyası, insanın onu çətinliyə salan düşüncə və davranışlarla işləməsinə kömək edir. Diaqnoza və vəziyyətin ağırlığına uyğun dərman müalicəsi də lazım gələ bilər. Seçimi mütəxəssis aparmalıdır. Tanışın resepti müalicə planı deyil.

Şizofreniya kimi pozuntularda dərmanla yanaşı ailə ilə iş və psixososial reabilitasiya — gündəlik həyata qayıtmağa dəstək — mühümdür. Müalicənin gedişi hər kəsdə eyni olmur. Nə “heç nə kömək etməz” ümidsizliyi, nə də “bir seansda sağalacaqsan” vədi dürüst yanaşmadır. Yaxının qayğısı ilə peşəkar yardımı bir-birinə qarşı qoymayaq.

Xəstəxanadan çıxış hələ həyata qayıdış deyil

İnsan evə qayıdır. Növbəti qəbulun vaxtını, çətinlik yarananda kimə zəng edəcəyini, işinə və ya dərsinə necə dönəcəyini bilmirsə, qarşısında hələ uzun yol var. Reabilitasiyanın mənası həmin yolu onunla birlikdə planlaşdırmaqdır.

ÜST-nin 9 oktyabr 2026-cı ildə açıqladığı rəhbər sənəd uzunmüddətli müəssisə qayğısından insanın yaşadığı mühitdə dəstəyə keçidi önə çəkir. Tibbi yardımla yanaşı yaşayış, təhsil, məşğulluq və ailəyə dəstək də bu yanaşmanın hissəsidir. Söhbət xəstəxanaları bağlayıb insanları evə göndərməkdən yox, yardımın gündəlik həyatda davam etməsindən gedir.

• Dünyada da bu məsələ həll olunmuş sayılmır. ÜST-nin həmin açıqlamasına görə, məlumat təqdim edən ölkələrin yalnız 9 faizi bu modelə tam keçib. Deməli, müqayisənin məqsədi “xaricdə hər şey yaxşıdır” demək deyil, işləyən həlləri öyrənməkdir.

Təklifim budur: xəstəxanadan çıxış sənədinə aydın davam planı əlavə edilsin — növbəti görüş, müalicənin izahı, əlaqə ünvanı və ehtiyaca uyğun sosial dəstək. Ailəyə qulluq qaydaları izah olunsun, çətin anda məsləhət ala biləcəyi yer göstərilsin. “Özünüz baxın” deməklə qayğı sistemi qurulmur.

Müalicənin nəticəsini insanın gündəlik həyatında axtaraq.

Çarpayıları sayırıq. Bəs həyata qayıdanları?

Azərbaycanda görülən işi yox saymaq ədalətli olmaz. Sosial Xidmətlər Agentliyinin 5 sentyabr 2025-ci il məlumatında dörd psixonevroloji sosial xidmət müəssisəsində 576 nəfərin xidmət aldığı bildirilir. Bu, həmin müəssisələrə və tarixə aid rəqəmdir, ölkədə bütün psixi sağlamlıq yardımının əhatəsi deyil.

Digər tərəfdən, Ombudsmanın 25 avqust 2026-cı il məlumatı konkret problemi göstərir: 2 saylı Psixiatriya Xəstəxanasında və Sumqayıt Şəhər Psixiatriya Xəstəxanasında monitorinq zamanı hər iki müəssisənin əsaslı yenidənqurmaya və təmirə ehtiyacı müəyyən edilib. Şəraitin və sənədləşmənin təkmilləşdirilməsi tövsiyə olunub. Bu nəticəni bütün müəssisələrə şamil etmək olmaz. Amma həmin iki ünvan üzrə hansı işin görüldüyü, hansının nə vaxt görüləcəyi açıqlansın.

Bina məsələsi ilə kifayətlənməyək. Rayon sakininin ilk qəbula nə qədər gözlədiyi, psixoterapiyanı ödəyə bilməyəndə hara müraciət etdiyi də aydın olsun. Ailənin xərcini yalnız dərmanın qiyməti ilə ölçməyək: yolpulu, təkrar qəbullar və işdən ayrılan vaxt da hesabın içindədir. Kağızdakı xidmətlə insanın çata bildiyi yardım arasındakı məsafəni azaltmalıyıq.

Hesabatlarda qəbul və çarpayı sayı ilə yanaşı, gözləmə müddəti, ödəniş şərtləri və müalicədən sonrakı dəstək də göstərilsin. Təhsilə, uyğun işə və müstəqil yaşayışa qayıdış şəxsin razılığı və məxfiliyi qorunmaqla qiymətləndirilsin. Məqsəd hesabatı daha çox rəqəmlə doldurmaq deyil; görülən işin insanın həyatında nəyi dəyişdiyini görməkdir.

Diaqnoz insanın adına çevrilməsin

İnsan valideyn, övlad, dost, arzuları və bacarıqları olan şəxs olaraq qalır. Onun haqqında danışanda diaqnozunu bütün kimliyinin yerinə qoymayaq. Şəxsi məlumatını maraq mövzusuna çevirməyək. Yardım istəmək üçün əvvəlcə özünü müdafiə etməyə məcbur qalmasın.

• İşə qayıtmaq mühüm nəticə ola bilər. Amma insanın dəyəri əmək qabiliyyəti ilə ölçülmür. İşləyə bilməyənin də təhlükəsiz yaşamağa, dinlənməyə və seçimlərinə hörmət edilməsinə ehtiyacı var. Reabilitasiya hamını eyni qəlibə salmaq deyil, hər kəsin bacardığı qədər öz həyatını yaşamasına dayaq olmaqdır.

10 oktyabrın sınağı elə sabah başlayır. Kömək istəyən adam qapını döyəndə ona yenə hazır nəsihət verəcəyik, yoxsa konkret yol göstərəcəyik? “Özünü ələ al” əvəzinə “gəl, kömək tapaq” deməkdən başlayaq.

Diaqnozdan sonra da həyat var.
O həyata gedən yolu bağlamayaq.

Cəsarət Bayramov,

KONKRET.az