Kristofer Heyvens Vaşinqton ştatındakı ciddi rejimli həbsxanaya daxil olanda keçmişinin ağır yükünü daşıyırdı. Narkotiklər, zorakılıq və cinayətlərlə dolu həyat onu dəmir barmaqlıqlar arasına gətirib çıxarmışdı.

2011-ci ildə, 31 yaşında olarkən, onun gələcəyi sanki əvvəlcədən müəyyənləşmişdi. Əksər insanlar üçün həbsxana arzuların sona çatdığı, ümidlərin tükəndiyi yerdir. Lakin Kristofer üçün həbsxana əvvəllər heç vaxt sahib olmadığı bir şeyi – vaxtı verdi.

Bir gün onun kamera yoldaşı riyaziyyat dərsliyini orada unutdu. Kristofer kitabı maraqdan çox, darıxdığı üçün əlinə aldı. Axı riyaziyyat heç vaxt onun güclü tərəfi olmamışdı. Məktəbi çətinliklə başa vurmuş, heç bir istiqamətləndirici dəstək olmadan təhsilini yarımçıq qoymuşdu.

• Amma indi o, təkbaşına, saatlarla heç bir diqqət yayındırıcı amil olmadan kamerada oturub məsələləri həll etməyə başladı.

 

Və gözlənilməz bir hadisə baş verdi. Riyaziyyat onun üçün yeni bir dünyanın qapısını açdı.

Məntiq işləyirdi. Qaydalar dəyişmirdi. Xaosun hökm sürdüyü bir həyatdan sonra riyaziyyat ona əminlik hissi verirdi. Burada düzgün və yanlış cavablar, səbir və dəqiqliyin nəticə verdiyi sistemlər vardı. Həyatının başqa sahələrində tapa bilmədiyi aydınlığı o, riyaziyyatda tapdı.

Kristofer həbsxananın təhsil proqramından əlavə kitablar istədi. Sonra daha mürəkkəb dərsliklər tələb etdi. O, cəbri müstəqil şəkildə öyrəndi. Ardınca daha çətin riyazi mövzulara keçdi. Nəhayət, universitet auditoriyasında belə xüsusi hazırlıq tələb edən məsələləri araşdırmağa başladı.

Gecələrini təkbaşına çalışmaqla keçirir, səhifələri riyazi işarələr və düsturlarla doldururdu.

Lakin bir müddət sonra çətinliklə üzləşdi. Bəzi anlayışları müəllim və ya elmi rəhbər olmadan başa düşmək getdikcə çətinləşirdi. Ona istiqamət verəcək bir mütəxəssis lazım idi.

Kristofer cəsarətli bir addım atdı: dünyanın müxtəlif ölkələrində çalışan peşəkar riyaziyyatçılara məktublar yazaraq onlardan kömək istədi.

Məktublarının əksəriyyəti cavabsız qaldı. Bu, müəyyən mənada başadüşülən idi. Qətl cinayətinə görə həbsdə olan bir şəxsin mücərrəd riyaziyyat haqqında sualları akademik dairələrin diqqətini dərhal cəlb etmirdi.

Amma bir riyaziyyatçı ona cavab verdi. Bu, İtaliyanın Turin Universitetindən Umberto Çerruti idi.

Çerruti Kristoferə sadəcə kömək əlini uzatmadı, onu ciddi elmi sınağa çəkdi. O, Heyvensə riyaziyyatın ən mürəkkəb və mücərrəd sahələrindən biri olan ədədlər nəzəriyyəsinə aid materiallar göndərdi və hətta təcrübəli tədqiqatçıların belə qarşısında çətinlik çəkə biləcəyi məsələlər təklif etdi.

Kristofer isə cavabında əl yazısı ilə hazırladığı səhifələrlə dolu qeydlər göndərdi. Onun işi diqqətli, dəqiq və orijinal idi.

Həbsxana kamerasında, yalnız kağız, karandaş və kitablardan istifadə edərək, o, kəsilməz kəsrləri və kvadratik irrasional ədədləri araşdırmağa başladı. Bu anlayışların kökləri iki min ildən çox əvvəl yaşamış Evklidin dövrünə gedib çıxırdı.

Bu, artıq sadəcə dərs tapşırıqlarını yerinə yetirmək deyildi. Kristofer müstəqil elmi tədqiqat aparırdı.

Sonra hamını heyrətləndirən hadisə baş verdi. Kristofer Heyvens yeni elmi nəticə əldə etdi. O, ədədlər nəzəriyyəsindəki qarşılıqlı əlaqələrin əvvəllər diqqətdən kənarda qalmış bəzi xüsusiyyətlərini üzə çıxardı. Çerruti onun nəticələrini həmkarları ilə bölüşdü. Araşdırmalar yoxlanıldı və əldə olunan nəticələr təsdiqini tapdı.

Bu, sadəcə bir məhbusun maraqlı məşğuliyyəti deyildi. Bu, həqiqi elmi nailiyyət idi. 2020-ci ildə Kristofer Heyvensin tədqiqatı nüfuzlu, resenziyalı *Research in Number Theory* elmi jurnalında dərc olundu.

Ali təhsili olmayan, kompüterlərə və universitet kitabxanalarına çıxışı olmayan, illərini həbsxanada keçirən bir insan riyaziyyatın mürəkkəb sahəsində elmi biliklərə orijinal töhfə vermişdi.

Akademik dünya bu hadisəyə biganə qalmadı. Riyaziyyatçılar onun məqaləsini paylaşdılar, pedaqoqlar isə bu hekayəni insanın potensialını müəyyən edən əsas amillərdən birinin mənşəyi deyil, ona yaradılan imkanlar olduğunu göstərən nümunə kimi təqdim etdilər. Jurnalistlər və sənədli film müəllifləri də onun həyat hekayəsinə maraq göstərdilər.

Həbsxanalarda təhsilin əhəmiyyətini müdafiə edənlər üçün Heyvensin taleyi mühüm arqumentə çevrildi: hətta ən ağır şəraitdə belə öyrənmək insanın həyatını dəyişə bilər.

Amma bütün bunlara baxmayaraq, bu hekayənin ən mühüm tərəfi, bəlkə də, riyaziyyat deyil. Əsl dəyişiklik insanın özünü yenidən kəşf etməsində idi.

Vaxtilə zorakılığın hökm sürdüyü bir mühitə düşən Kristofer özündə intizam, məqsəd və yeni həyat istiqaməti tapdı. O, təkcə özü öyrənməklə kifayətlənmədi, başqalarına da kömək etmək qərarına gəldi.

Heyvens “Prison Mathematics Project” layihəsinin yaradıcılarından biri oldu. Layihənin məqsədi həbsxanalarda olan insanlara riyaziyyat öyrənməkdə dəstək vermək, onları mentorlarla əlaqələndirmək və keçmiş səhvlərindən daha böyük bir gələcəyin mümkün olduğuna inandırmaqdır.

O, öz elmi araşdırmalarını da davam etdirir, peşəkar riyaziyyatçıları düşündürən məsələlər üzərində işləyir. Kristofer 2036-cı ilədək azadlığa çıxa bilməyəcək. Bununla belə, o, bir çox mənada artıq azaddır: düşünmək, yaratmaq, öyrənmək və bəşəriyyətin bilik xəzinəsinə töhfə vermək azadlığına sahibdir.

Kristofer Heyvensin hekayəsi törədilmiş cinayətlərin əhəmiyyətsiz olduğunu göstərmir. Əksinə, o, daha dərin bir həqiqəti xatırladır: insanı törətdiyi ən ağır səhvlə eyniləşdirmək olmaz.

İstedadın üzə çıxması üçün mütləq imtiyazlı şərait tələb olunmur. Təhsil isə cəmiyyətin artıq ümidini kəsdiyi insanların belə daxilində gizlənən imkanları üzə çıxara bilər.

Bu gün hansısa həbsxana kamerasında bir insan rəqəmlərlə dolu səhifəyə baxır. Bəlkə də, həmin rəqəmlərin onu hara aparacağını hələ özü də bilmir.

Kamera yoldaşının unutduğu bir riyaziyyat dərsliyi Kristofer Heyvensə iki min illik elmi ənənənin suallarını araşdırmaq imkanı verdi. Bu hekayə bizi cəza, təhsil və insan potensialı haqqında düşüncələrimizi yenidən nəzərdən keçirməyə vadar etməlidir.

Bəs bağlı qapıların arxasında, səssizlik içində, hələ neçə kəşf bizi gözləyir?

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az