Putinin keçmiş iqtisadi müşaviri, tanınmış rus iqtisadçısı Sergey Qlazyevin hibrid dünya müharibəsinin səbəbləri ilə bağlı geniş analitik yazı hazırlayıb.

KONKRET.az xəbər verir ki, məqalənin rusca mətni “Zavtra” qəzetində dərc olunub.

Əvvəlki nəşrlərdə (“Zavtra” qəzetində və İzborsk Klubunda təqdim edilən məruzələrdə) hibrid dünya müharibəsinin dünya iqtisadi və texnoloji sistemlərinin bir-birini əvəz etməsinin əsas mexanizmi kimi obyektiv səbəbləri ətraflı şəkildə izah edilmişdi. Hazırda bu dəyişiklik demək olar ki, başa çatmaq üzrədir.

Şərqi və Cənubi Asiyada müəllifin “inteqral dünya iqtisadi modeli” adlandırdığı yeni iqtisadi idarəetmə institutları əsasında iqtisadi inkişafın daha səmərəli idarə olunması nəticəsində yeni qlobal iqtisadi mərkəz formalaşıb. Bu mərkəzin nüvəsi Çin ətrafında yaranır və ABŞ-ın başlatdığı hibrid müharibə paradoksal olaraq məhz bu ölkənin inkişafını sürətləndirir.

Vaşinqtonun Çinin yüksəlişini ticarət, bioloji, maliyyə və texnoloji müharibə vasitəsilə dayandırmaq cəhdləri əks nəticə verdi. Çin daxili bazarını sürətlə genişləndirdi, əhalinin rifahını artırdı, epidemiya ilə mübarizədə uğurlu peyvənd kampaniyası həyata keçirdi, öz sərhədlərarası ödəniş sistemini yaratdı, “Bir kəmər – bir yol” beynəlxalq inteqrasiya layihəsini inkişaf etdirdi və texnoloji suverenliyini möhkəmləndirdi.

Müəllifin fikrincə, Vaşinqtonun Bjezinskinin beşmərhələli strategiyası (Ukraynanın “anti-Rusiya”ya çevrilməsi, Avropa İttifaqının Rusiyadan uzaqlaşdırılması, Ukraynada kukla rejimin qurulması, İranın zəiflədilməsi və Çinin təcrid olunaraq iqtisadi cəhətdən boğulması) üçüncü mərhələdə dalana dirənib. Dördüncü mərhələyə keçmək cəhdi isə “Pax Americana”nın açıq böhranı ilə nəticələnib. ABŞ-ın Avropadakı müttəfiqlərinin əksəriyyəti İrana qarşı müharibəyə qoşulmaqdan imtina edib, ABŞ isə supergüc imicini əhəmiyyətli dərəcədə itirib. Avropa ölkələrinin rəhbərləri artıq öz müstəqil ordularını yaratmaq barədə danışmağa başlayıblar.

İnkişaf etmiş ölkələrdə texnoloji quruluşun dəyişməsi də demək olar ki, tamamlanıb. Yeni mərhələnin əsasını nanotexnologiyalar, biomühəndislik, informasiya və kommunikasiya texnologiyaları, rəqəmsal həllər və çoxqatlı istehsal texnologiyaları təşkil edir və bunlar artıq inkişaf mərhələsinə daxil olub.

Əvvəlcə belə hesab edilirdi ki, bu dəfə hərbiləşmədən qaçmaq mümkün olacaq. Çünki bu texnologiyaların əsas tətbiq sahələri səhiyyə, təhsil, elm, rabitə və süni intellektdir və onlar hərbidən daha çox mülki mütəxəssislər tələb edir. Güman edilirdi ki, silahlanma yarışı bu sahələrin inkişafına səhiyyə, elm, təhsil və qlobal istiləşmə ilə mübarizəyə qoyulacaq investisiyalar qədər təkan verməyəcək.

Lakin müəllif bildirir ki, NATO ölkələrinin hakim elitaları ötən əsrdə olduğu kimi rusofobiyanı gücləndirərək hərbiləşmə yolunu seçiblər. Halbuki bu siyasət nə Rusiyanın xammalından imtina etdikdən sonra zəifləyən Avropa iqtisadiyyatına, nə də pilotsuz sistemlər, robotlar və ikili təyinatlı məhsullar sahəsində artıq dünya liderinə çevrilmiş Çinlə rəqabət aparmağa kömək edir.

Müəllif qeyd edir ki, XVI əsrdən etibarən kapitalizmin bütün tarixi boyu dünya müharibələri qlobal iqtisadi sistemlərin dəyişməsinə xidmət edib, XVIII əsrin sonundakı sənaye inqilabından başlayaraq isə hərbiləşmə yeni texnoloji mərhələlərin yaranmasına təkan verib.

Onun fikrincə, hazırkı texnoloji keçid artıq başa çatdığı üçün dünya müharibəsinin davam etdirilməsi iqtisadi baxımdan mənasız, siyasi baxımdan isə mümkünsüz olmalıdır. Çünki yeni qlobal iqtisadi mərkəz artıq üstün mövqeyə malikdir.

Müəllif xatırladır ki, XX əsrdə iki dünya müharibəsi ABŞ və SSRİ-nin yüksəlişi nəticəsində başa çatmışdı. Ondan əvvəl isə Napoleon müharibələri Rusiya imperiyası və Böyük Britaniyanın güclənməsi ilə sona çatmışdı.

Onun qənaətinə görə, ABŞ-ın başladığı hazırkı hibrid müharibə Ukraynada dalana dirənib, İranda isə uğursuzluğa düçar olub. Lakin buna baxmayaraq, müharibə hələ də başa çatmayıb və “ABŞ başlayır və uduzur” ssenarisinə baxmayaraq, onun nüvə qarşıdurmasına çevrilməsi ehtimalı getdikcə artır.

Müəllif bunun səbəbini obyektiv qanunauyğunluqlardan çox, subyektiv siyasi amillərlə əlaqələndirir.

Onun fikrincə, ABŞ-da bu prosesin əsas hərəkətverici qüvvəsi texnokratlar və informasiya texnologiyaları sektorudur. Onlar siyasi rəhbərliyə süni intellekt, qatil robotlar və media vasitəsilə bütün dünyaya nəzarət edə biləcəkləri barədə qeyri-real təsəvvür formalaşdırırlar.

Müəllif hesab edir ki, ABŞ-da bu “müharibə partiyasının” əsasını Palantir, SpaceX, Starlink, Nvidia, Google, Microsoft, OpenAI, Anthropic və digər böyük texnologiya şirkətləri təşkil edir. Onların yaratdığı süni intellekt ətrafındakı maliyyə “köpüyü” isə Pentaqon, NSA, CIA və digər təhlükəsizlik strukturları tərəfindən dəstəklənir. Müəllifə görə, bu maliyyə sisteminin dağılmaması üçün ABŞ-ın hibrid müharibədə qalib gələcəyi barədə gözləntilər daim yüksək saxlanılır.

Digər NATO ölkələrində isə müharibə əhval-ruhiyyəsinin gücləndirilməsi rusofobiyanı təşviq edən media və siyasi liderlər vasitəsilə həyata keçirilir. Müəllif bildirir ki, Avropa xalqları üçün mənfi nəticələrə baxmayaraq, ictimai rəy “Rusiya təhlükəsi” haqqında miflərin yayılması yolu ilə manipulyasiya olunur.

Böyük sənaye şirkətləri də bu prosesdən faydalanır. Çin rəqabəti səbəbindən mülki bazarlarda itirdikləri gəlirləri artan hərbi sifarişlər hesabına kompensasiya edirlər.

Bu mexanizmləri anlamaq üçün müəllif İkinci Dünya müharibəsinin dərslərini xatırladır. Onun fikrincə, Britaniya kəşfiyyatı Hitlerin hakimiyyətə gəlməsinə kömək etmiş və onu SSRİ-yə qarşı yönəltməyə çalışmışdı. Müharibədən sonra isə Çörçill SSRİ-yə qarşı “Unthinkable” (“Ağlasığmaz”) planını irəli sürmüşdü. Sonradan ABŞ və Böyük Britaniya SSRİ-ni atom bombaları ilə məhv etmək planları hazırlamış, lakin SSRİ nüvə silahı əldə etdikdən sonra bundan imtina etmişdilər.

Müəllif həmçinin xatırladır ki, Birinci Dünya müharibəsindən sonra Rusiyanın keçmiş müttəfiqləri onun ərazilərini bölüşdürmək məqsədilə hərbi müdaxilə etmiş, lakin Qırmızı Ordunun müqaviməti və Avropada kommunist inqilabları təhlükəsi onları geri çəkilməyə məcbur etmişdi.

Bu tarixi nümunələrə əsaslanaraq müəllif belə nəticəyə gəlir ki, qlobal hegemonluğunu itirən dövlət məğlubiyyətə uğramayana qədər öz mövqeyindən əl çəkməyəcək.

Onun fikrincə, Böyük Britaniya da yalnız 1957-ci ildə Süveyş böhranındakı uğursuzluqdan sonra müstəmləkə siyasətindən imtina etmişdi.

Müəllif hesab edir ki, geriləyən supergüc yalnız yüksələn başqa bir supergüc tərəfindən dayandırıla bilər. Onun fikrincə, ABŞ ya yeni qlobal iqtisadi sistemin lideri tərəfindən məğlub edilməli, ya da vaxtilə Rusiya imperiyası və SSRİ-də olduğu kimi daxildən parçalanmalıdır.

Bu baxımdan müəllif düşünür ki, hibrid dünya müharibəsinin başa çatması ya ABŞ və müttəfiqlərinin ağır məğlubiyyətini, ya da ABŞ və Avropa İttifaqının dağılmasını tələb edir.

O bildirir ki, NATO və Aİ rəhbərliyi ikinci ssenarinin qarşısını almaq üçün “Rusiya təhlükəsi” ideyasını davamlı şəkildə gündəmdə saxlayır. Bu isə həm ictimaiyyətdə rusofobiyanı gücləndirir, həm də Rusiyanın zəif olduğu və Ukraynada məqsədlərinə çata bilməyəcəyi barədə təsəvvür yaradır.

Müəllif qeyd edir ki, son dörd ildə Rusiyaya qarşı aparılan siyasətin ciddi nəticə verməməsi bir sıra Avropa liderlərində cəzasızlıq hissini gücləndirib və onlar Rusiyaya qalib gələ biləcəklərinə inanmağa başlayıblar.

Onun fikrincə, NATO ölkələrində artan rusofobiya məhz Rusiyanın zəif olduğu və onu cəzalandırmaq mümkün olmadığı düşüncəsi ilə qidalanır. Müəllif hesab edir ki, Ukrayna münaqişəsindən siyasi və iqtisadi qazanc əldə edən bəzi NATO və Aİ rəsmiləri bunu daha da alovlandırırlar.

Sonda müəllif bildirir ki, Rusiyanın təmkin nümayiş etdirməsi Qərbdə onun zəif olduğu qənaətini möhkəmləndirir, bu isə yeni hücumlara stimul verir. Onun sözlərinə görə, Rusiyada dağıdılan hər zavod və həlak olan hər mülki şəxs qarşı tərəfdə sevinc doğurur və Rusiyanı məğlub etmək istəyini daha da gücləndirir.

Qeyd etmək lazımdır ki, bizə dost olmayan ölkələrin ictimai şüurunda Dostoyevskidən Danilevskiyə, Proxanovdan Naroçnitskayaya qədər Rusiyanın və Avropanın qarşılıqlı münasibətlər tarixini, eləcə də insan ruhunu ən yaxşı tanıyan mütəfəkkirlərimizin diaqnoz qoymağa çalışdığı qəribə bir psixoloji vəziyyət də müşahidə olunur. Ola bilsin ki, bunun izahı yalnız Elmlər Akademiyasının üzvü Fomenkonun tarixi rekonstruksiyalarında və ya Klyosovun DNT-genealogiyası nəzəriyyəsində tapıla biləcək Qərbi Avropanın çox dərin arxetiplərində gizlənir.

Lakin səbəblərindən asılı olmayaraq, anqlosaksların və katolik dünyasının gizli rusofobiyası hər dəfə Rusiyanı zəiflətmək imkanı gördükdə özünü büruzə verir. Buna görə də siyasi münasibətlərin ən yüksək səviyyəsində bizi aldatmağa cəhd göstərmələri təəccüblü deyil. Bu silsilənin əvvəlki hissələrində göstərildiyi kimi, yalan anqlosaksların ən sevimli silahıdır və onlar bunun vasitəsilə rəqiblərinin davranışlarını, hətta reflekslərini belə idarə edə bilirlər.

Etiraf etməliyik ki, bəzən bizi də yanlış təsəvvürlərə sürükləyə bilirlər. Çünki onlar bizə baxanda şüuraltında məhv etmək istədikləri bir təhlükə görürlər. Qərb cəmiyyətlərinin bu xüsusiyyəti və hakim elitanın niyyətləri nəzərə alınmalıdır. Həmin elitanın hər nümayəndəsi ürəyində bizə qarşı gizli düşmənçilik daşıyır və cəzasız qalacağını hiss edən kimi bunu həyata keçirməyə hazır olur. Son dörd ildə onlar məhz bunu edirlər: öz maraqları naminə Ukraynadakı Rusiyaya qarşı yönəlmiş nasist rejimini maliyyələşdirir, silahlandırır, naviqasiya dəstəyi verir və rus əhaliyə qarşı soyqırımı təşviq edirlər.

Təəssüf ki, bu təhlildən çıxan nəticələr nikbin deyil. Hibrid dünya müharibəsi obyektiv səbəbləri zəifləsə də, əsasən bizim təmkinimizi zəiflik kimi qəbul edən dost olmayan ölkələrin hakim elitaları üzündən davam edir. Onlar öz xalqlarının maraqlarına zidd olaraq Ukrayna münaqişəsinə xərcləri artırır və sürətlə hərbiləşmə siyasətinə keçirlər.

Onlarla beynəlxalq hüquq və sağlam məntiq əsasında razılığa gəlmək cəhdləri nəinki nəticə vermir, əksinə, onlara bizi aldatmaq və növbəti zərbəni endirmək üçün şərait yaradır. Deməli, müharibənin davam etməsinin əsas səbəbi bizim sülhə və beynəlxalq hüququn bərpasına can atmağımızdır. Qarşı tərəf isə bunu bizi manipulyasiya etmək və kapitulyasiyaya məcbur etmək imkanı kimi qiymətləndirir.

NATO strateqləri və onların Ukraynadakı nümayəndələri cəzasız qalacaqlarına əmindirlər və artıq “qırmızı xətləri” keçməkdən çəkinmirlər. Onları Rusiya xalqına qarşı törədilən cinayətlərə layiqli cavab verilmədən dayandırmaq mümkün deyil. Bizim yumşaqlığımız və danışıqlara hazır olmağımız Qərb liderlərini son ukraynalıya qədər döyüşməyə, itkiləri isə dünyanın müxtəlif yerlərindən gətirilən muzdlularla əvəz etməyə sövq edir.

Müharibənin məntiqi getdikcə daha sərt xarakter alır: ya onlar Rusiyanı məhv edəcəklər, ya da biz onları darmadağın edəcəyik. Bunu nə qədər gec etsək, itkilərimiz bir o qədər çox olacaq. Buna görə də düşmən Rusiyaya qarşı törətdiyi hər cinayətə görə mütləq cəzalandırılmalıdır.

Bu cəzalar nələr ola bilər? Nümunə kimi İranın ABŞ və İsrailin hücumlarına “gözə-göz, dişə-diş” prinsipi ilə verdiyi cavab göstərilir. Bu yanaşmaya görə, bizə qarşı istifadə olunan hər pilotsuz uçuş aparatı və ya raketə cavab olaraq həmin silahların istehsal olunduğu ölkələrin hərbi və infrastruktur obyektlərinə zərbə endirilə bilər. Rusiyaya məxsus hər batırılan və ya müsadirə edilən tankerin əvəzində isə Avropa İttifaqına enerji daşıyıcılarının ixracı dayandırıla bilər.

Əlbəttə, piratçılıq və terrorizm bizim yolumuz deyil və bunlar bizim ənənəvi dəyərlərimizə uyğun gəlmir. Lakin görünür, anqlosaksların “neandertal şüuru” yalnız belə sərt üsulları anlayır.

Digər nümunə kimi İsrail və ABŞ-nin qərarvermə mərkəzlərinə və düşmən rəhbərlərinə qarşı tətbiq etdiyi taktika göstərilir. Bu yanaşmaya görə, Rusiyaya qarşı fəaliyyət göstərən bütün liderlər və qərar qəbul edən şəxslər, vətəndaşlığından asılı olmayaraq, əlçatan olduqları anda hədəfə çevrilməlidirlər.

Müəllif bildirir ki, əsas qərarvermə mərkəzləri Ukraynadan kənarda yerləşir. Almaniyadakı ABŞ hərbi strukturları Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin hədəflərini müəyyənləşdirən və əməliyyatlarını idarə edən mütəxəssislərdən ibarətdir. Qərbdə hazırlanan ukraynalı jurnalistlər və müəllimlər isə xarici kuratorların rəhbərliyi altında rusofobiyanı təbliğ edirlər. Müəllifə görə, müharibəni planlaşdıran ideoloji rusofoblarla zorla səfərbər edilən sıravi insanlara eyni münasibət göstərmək olmaz. Onun ifadəsi ilə desək, “insan özünə dəyən dəyənəyi deyil, onu idarə edən başı dişləməlidir”.

Üçüncü variant kimi müəllif düşmənin informasiya texnologiyaları və rabitə üstünlüyünü zərərsizləşdirməyi təklif edir. Buraya quru və dənizaltı rabitə xətlərinin sıradan çıxarılması, məlumat mərkəzlərinin fəaliyyətinin pozulması, düşmənin kəşfiyyat vasitələrinin məhv edilməsi və Starlink daxil olmaqla peyk rabitəsinin fəaliyyətinin dayandırılması daxildir.

Müəllif qeyd edir ki, ABŞ artıq öz kosmik sistemlərini Rusiyaya qarşı raket və dron zərbələrinin koordinasiyası üçün istifadə edir və bununla beynəlxalq öhdəliklərini pozur.

Bununla yanaşı, o, Ukrayna ərazisində nüvə silahından istifadə çağırışlarını dəstəkləmir. Müəllif hesab edir ki, bu cür çağırışlar təxribat xarakteri daşıya bilər və Ukraynaya analoji silahların və ya texnologiyaların verilməsinə bəhanə yarada bilər. O, Ukraynada nüvə obyektlərinin və bu sahədə çalışan peşəkar mütəxəssislərin mövcudluğunu xatırladır və Rusiyanın düşmənlərinin “Rus dünyasının” nüvə vətəndaş müharibəsində məhv olmasını istədiyini iddia edir.

Müəllif NATO-nun daxildən zəiflədilməsi və Avropa İttifaqı ölkələrində milli maraqları müdafiə edən siyasətçilərin hakimiyyətə gətirilməsi məsələsinə də toxunur. O bildirir ki, başqa dövlətlərin daxili işlərinə qarışmaq beynəlxalq hüquqa ziddir. Bununla belə, müdaxilə etməməyin də bəzi postsovet ölkələrində Rusiyaya rəğbət bəsləyən qüvvələrin təqibinə və rus əhalisinə qarşı zorakılığa gətirib çıxardığını iddia edir.

Onun fikrincə, Aİ və NATO ölkələrinin əksəriyyətində real milli suverenlik yoxdur və onlar ABŞ kəşfiyyatı, Qərb mediası və iri maliyyə qrupları tərəfindən idarə olunan bürokratik sistemdən asılı vəziyyətdədirlər.

Məqalənin sonunda müəllif bildirir ki, qlobal iqtisadi və texnoloji sistemlərin sülh yolu ilə dəyişəcəyinə dair ümidlər doğrulmayıb. Onun fikrincə, əvvəlki əsrdə olduğu kimi, hazırkı qlobal hegemon dövlətin hakim elitası da yeni dünya müharibəsinə səbəb olub və bu müharibə yeni texnoloji inkişaf mərhələsinə keçidi sürətləndirmək məqsədi daşıyır.

Müəllif hesab edir ki, Qərbin liberal-demokratik idarəetmə modeli yeni texnoloji mərhələyə müharibəsiz keçid üçün lazımi resursları səfərbər edə bilmir. Buna görə də həm dünya iqtisadiyyatındakı obyektiv struktur dəyişikliklərini, həm də NATO ölkələrinin Rusiyaya qarşı siyasətini formalaşdıran sosial və psixoloji amilləri birlikdə nəzərə almaq lazımdır.

O əlavə edir ki, Rusiyanın texnoloji geriliyi və mövcud pul-kredit siyasəti şəraitində zamanın Rusiyanın xeyrinə işlədiyini düşünmək sadəlövhlükdür. Yeni texnoloji mərhələyə keçid üçün əlverişli imkanlar qaçırılıb, enerji və xammal satışından əldə edilən böyük gəlirlər isə bunun üçün istifadə olunmayıb.

Müəllifin fikrincə, Qərb artıq yeni texnologiyaların inkişaf mərhələsinə daxil olub və Ukraynadakı müharibədən bu texnologiyalara tələbi artırmaq üçün istifadə edir. O hesab edir ki, ABŞ-nin iri texnologiya şirkətləri bu müharibədən qazanc əldə edir və Qərbin zəifləyəcəyini düşünmək yanlışdır.

Məqalədə Rusiyanın mövcud pul-kredit siyasəti də tənqid olunur. Bildirilir ki, bu siyasət investisiyaların azalmasına, texnoloji geriliyin dərinləşməsinə, kapitalın maliyyə sektoruna və xaricə axınına səbəb olur, nəticədə müdafiə qabiliyyəti də zəifləyir.

Sonda müəllif qeyd edir ki, Qərb elitaları Ukraynadakı müharibənin onları gücləndirdiyi, Rusiyanı isə zəiflətdiyi qənaətinə gəliblər. Bunun qarşısını almaq üçün, onun fikrincə, bir tərəfdən Rusiyaya qarşı cinayətlər törədən şəxslər cəzalandırılmalı, digər tərəfdən isə yeni texnoloji inkişaf əsasında müasir iqtisadi idarəetmə sisteminə keçid təmin edilməlidir.

O, həmçinin ehtimal edir ki, İran körfəzində mümkün enerji böhranı dollar əsaslı maliyyə sisteminin çökməsinə səbəb ola bilər. Lakin müəllif vurğulayır ki, yalnız belə bir ssenariyə ümid etmək “dəvəquşu siyasəti” olar və Rusiyanın qələbəsi üçün zəruri hesab etdiyi iqtisadi islahatları əvəz edə bilməz.

Natiq Səlim
KONKRET.az