Orta əsrlər tarixinin ən qüdrətli fatehlərindən biri səlcuq türkləri olub. Onlar cəmi bir neçə onillik ərzində dövrünün ən böyük imperiyalarından birini yaratmağa nail olublar. Lakin bu nəhəng dövlətin ömrü uzun sürməyib və zaman keçdikcə ayrı-ayrı hissələrə parçalanıb. Bununla belə, Səlcuq imperiyasının süqutundan sonra meydana gələn siyasi qurumlar Yaxın Şərqin və Kiçik Asiyanın tarixində mühüm rol oynayıb, hətta sonralar daha qüdrətli bir dövlətin – Osmanlı imperiyasının yaranmasına zəmin hazırlayıb.

Bəs səlcuq türkləri kimlər idi? Onlar haradan gəlmişdilər və necə oldu ki, qısa müddətdə Asiyanın böyük bir hissəsinə hakim kəsildilər? Gəlin bu tarixi prosesə nəzər salaq.

Səlcuqların etnogenezi: Onlar haradan gəlmişdilər?

İlk növbədə səlcuq türklərinin mənşəyinə aydınlıq gətirmək lazımdır. Onların formalaşma tarixi bu gün də tarixçilərin müzakirə etdiyi məsələlərdən biridir. Ən geniş yayılmış versiyaya görə, səlcuqlar oğuz türklərinin Qınıq boyuna mənsub olublar.

Oğuzların etnogenezində isə Mərkəzi Asiyanın qədim yerli tayfaları ilə müxtəlif türk topluluqlarının qarşılıqlı təsiri mühüm rol oynayıb. Bəzi tədqiqatlarda onların formalaşmasında uqor və sarmat elementlərinin də iştirak etdiyi bildirilir. Bununla belə, oğuzların dil və mədəni kimliyinin əsasını türk komponenti təşkil edirdi.

Digər türk xalqları kimi, oğuzlar da əsasən köçəri maldarlıqla məşğul olur, geniş çöllərdə yaşayır və bəzən qonşu tayfalarla hərbi toqquşmalara girirdilər. İlk dövrlərdə qüdrətli Xəzər xaqanlığından asılı vəziyyətdə olan oğuzlar sonradan müstəqillik qazanaraq öz dövlətlərini yaratdılar.

Bu dövlət Sırdərya çayının hər iki sahilində yerləşirdi. Paytaxtı Yengikənd şəhəri idi və dövlətə yabqu titulu daşıyan hökmdar rəhbərlik edirdi.

Səlcuq dövlətinin yaranması

IX əsrdə Qınıq boyunun nüfuzlu nümayəndələrindən biri olan Tokak ibn Luqman tabeliyindəki insanlarla birlikdə Xəzər xaqanlığının xidmətinə keçmişdi. Xəzər dövlətinin zəifləməsindən sonra isə Mərkəzi Asiyaya qayıdaraq oğuz yabqusu Əlinin xidmətinə daxil oldu. Beləliklə, Tokak oğuz dövlətində hökmdardan sonra ən nüfuzlu şəxslərdən birinə çevrildi.

Onun Səlcuq adlı oğlu da bir müddət atası ilə birlikdə Xəzərlərin xidmətində olmuşdu. Tokakın ölümündən sonra Səlcuq yabqu tərəfindən ordu komandanı mənasını verən sübaşı vəzifəsinə təyin edildi.

Lakin zaman keçdikcə Səlcuqla oğuz hökmdarı arasında münasibətlər pisləşdi. Həyatına və ailəsinin təhlükəsizliyinə görə narahat olan Səlcuq təxminən 985-ci ildə özünə bağlı tayfalarla birlikdə cənuba, müsəlman torpaqlarına köçmək məcburiyyətində qaldı. Burada o, İslam dinini qəbul etdi.

Səlcuq bir müddət Mərkəzi Asiyada hökmranlıq edən Samanilərin xidmətində oldu. Formal olaraq xilafətin hakimiyyətini tanıyan, əslində isə müstəqil siyasət yürüdən Samanilər ona müəyyən imkanlar yaratdılar.

Sonralar Səlcuq öz tərəfdarlarını ətrafına toplayaraq oğuzların yaşadığı ərazilərə qayıtdı və yabqu hakimiyyətinə qarşı mübarizəyə başladı. Şəxsi siyasi qarşıdurma zaman keçdikcə dini amillərlə də müşayiət olundu.

Nəticədə Səlcuq Cənd şəhərini ələ keçirərək burada möhkəmləndi. Onun ətrafında digər türk tayfaları da birləşməyə başladı. Beləliklə, hələlik kiçik miqyaslı olsa da, yeni siyasi birlik – Səlcuq hakimiyyəti meydana gəldi. Bu birliyin mərkəzi Cənd şəhəri oldu.

Səlcuqun bayrağı altında birləşən tayfalar tarixə səlcuq türkləri adı ilə düşdülər.

Səlcuq dövlətinin güclənməsi

XI əsrin əvvəllərində Mərkəzi Asiyanın siyasi xəritəsində ciddi dəyişikliklər baş verdi. Samanilər dövləti digər qüdrətli türk siyasi birliyi olan Qaraxanlıların hücumları nəticəsində süqut etdi.

Əvvəlcə Səlcuqlar öz himayədarları sayılan Samaniləri dəstəkləyirdilər. Bunun müqabilində onlara geniş güzəştlər və idarə etdikləri ərazilərdə müəyyən müstəqillik verilmişdi. Samanilərin süqutundan sonra isə Səlcuqlar Qaraxanlıların xidmətinə keçdilər.

Səlcuqun ölümündən sonra hakimiyyət onun beş oğlu – İsrail (Arslan), Mikayıl, Musa, Yusif və Yunis arasında bölüşdürüldü. Onların içərisində ən nüfuzlusu böyük oğul İsrail idi.

O, bölgədə Səlcuqların mövqelərini daha da möhkəmləndirdi. İsrail Qaraxanlı hökmdarı Əli Təkinin qızı ilə evlənmişdi. O, Mikayılın oğulları Toğrul və Çağrı bəyi də Buxarada Əli Təkinin xidmətinə göndərmişdi. Sonralar bu iki qardaşın adı böyük hərbi yürüşlər və fəthlərlə tarixə düşəcəkdi.

Bu dövrdə Qaraxanlılarla ittifaqda olan Səlcuqlar Qəznə hökmdarı Mahmudla qarşıdurmaya girdilər. Qəznə hökmdarı 1025-ci ildə İsraili əsir götürməyə nail oldu. O, yeddi il əsirlikdə qaldıqdan sonra vəfat etdi.

Bu hadisə Qəznəvilərlə Səlcuqlar arasında uzunmüddətli mübarizənin başlanğıcını qoydu. İsrailin ölümündən sonra Səlcuq birliyinə onun qardaşı Mikayılın nəslindən olan rəhbərlər başçılıq etməyə başladılar.

Böyük fəthlər: Dəndənəkən döyüşü və imperiyanın təməli

Mikayılın ölümündən sonra hakimiyyət onun oğulları Toğrul bəy və Çağrı bəyin əlinə keçdi. Qardaşlar arasında əsas siyasi rəhbər Toğrul bəy hesab olunurdu.

Qəznəvilərlə Səlcuqlar arasında münasibətlər getdikcə daha da gərginləşirdi. Nəhayət, 1040-cı ildə tərəflər arasında həlledici Dəndənəkən döyüşü baş verdi. Bu döyüşdə səlcuq türkləri Qəznəvilər üzərində parlaq qələbə qazandılar.

Müharibənin nəticəsində Xorasan Səlcuqların nəzarətinə keçdi. Toğrul bəy isə artıq özünü tam hüquqla sultan elan edə bildi.

Bundan sonra Səlcuqların fəthləri daha geniş miqyas aldı. Onlar Xorəzm və İranın böyük hissəsini ələ keçirdilər. 1055-ci ildə isə xilafətin paytaxtı Bağdad Səlcuqların hakimiyyəti altına düşdü.

Toğrul bəy müsəlman dünyasında xəlifənin dini nüfuzunu qoruyub saxladı. Bunun müqabilində xəlifə ona dünyəvi hakimiyyətin ali səlahiyyətlərini və Şərqin, Qərbin hökmdarı statusunu verdi.

Beləliklə, Səlcuq hökmdarı müsəlman dünyasının ən qüdrətli siyasi rəhbərlərindən birinə çevrildi.

Bundan sonra səlcuqların hərbi yürüşləri Cənubi Qafqaz və Kiçik Asiya istiqamətində genişləndi. Həmin ərazilərin böyük hissəsi o dövrdə Bizans imperiyasının nəzarətində idi.

Səlcuqlar fəth etdikləri bəzi torpaqları birbaşa öz dövlətlərinə birləşdirir, digərlərində hakimiyyətə sülalə nümayəndələrini gətirir, müəyyən bölgələrdə isə yerli hökmdarları hakimiyyətdə saxlayaraq onlardan vassallıq andı alırdılar.

Səlcuq imperiyasının qüdrət zirvəsi

Toğrul bəyin hakimiyyətinin sonlarına doğru Səlcuq dövləti artıq nəhəng imperiyaya çevrilmişdi. Onun sərhədləri şərqdə Aral dənizindən qərbdə Qafqaza və Kiçik Asiyanın hüdudlarına qədər uzanırdı.

Böyük sərkərdə 1063-cü ildə vəfat etdi. Ondan sonra hakimiyyət Çağrı bəyin oğlu Alp Arslana keçdi.

Alp Arslan əmisi Toğrul bəyin başladığı fəth siyasətini davam etdirdi. O, imperiyanın ərazilərini genişləndirmək üçün yeni hərbi yürüşlərə başladı və Cənubi Qafqazda Səlcuq hakimiyyətini möhkəmləndirdi.

Onun adını dünya tarixinə həkk edən ən mühüm hadisə isə 1071-ci ildə baş verən Malazgird döyüşü oldu.

Bu döyüşdə Alp Arslanın ordusu Bizans imperatoru IV Roman Diogeni ağır məğlubiyyətə uğratdı və imperatorun özü əsir götürüldü. Malazgird qələbəsi Kiçik Asiyanın türklər tərəfindən məskunlaşdırılması və bölgədə türk siyasi hakimiyyətinin güclənməsi üçün yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.

1072-ci ildə Alp Arslan Qaraxanlılar üzərinə yürüşə hazırlaşarkən sui-qəsdə məruz qaldı. Aldığı yaralardan bir müddət sonra vəfat edən hökmdar taxtı azyaşlı oğlu Məlikşaha vəsiyyət etdi.

Məlikşahın azyaşlı olmasına baxmayaraq, Səlcuq dövlətində hakimiyyət uğrunda başlayan üsyanları və daxili çəkişmələri yatırmaq mümkün oldu. Onun hakimiyyəti dövründə imperiya ən qüdrətli mərhələsinə qədəm qoydu.

Səlcuqlar Suriyanın və Fələstinin böyük hissəsində mövqelərini möhkəmləndirdilər. Qaraxanlılar isə onların siyasi üstünlüyünü və vassal asılılığını qəbul etməyə məcbur oldular.

Məlikşahın hakimiyyəti Səlcuq imperiyasının ərazi, hərbi və siyasi baxımdan ən yüksək inkişaf dövrü hesab olunur.

Səlcuq imperiyasının tənəzzülü

1092-ci ildə Məlikşahın vəfat etməsi nəhəng imperiyanın zəifləməsinin başlanğıcına çevrildi.

Onun ölümündən sonra hakimiyyət uğrunda oğulları arasında mübarizə başladı. İmperiya faktiki olaraq ayrı-ayrı hissələrə parçalandı. Sülalə daxilindəki çəkişmələr dövlətin mərkəzi hakimiyyətini ciddi şəkildə zəiflətdi.

Vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirən amillərdən biri 1096-cı ildən etibarən Qərbi Avropa səlibçilərinin Şərqə yürüşlərə başlaması idi. Digər tərəfdən, Komninlər sülaləsinin hakimiyyəti dövründə Bizans imperiyası da müəyyən qədər güclənərək itirdiyi mövqeləri bərpa etməyə çalışırdı.

Bununla yanaşı, Səlcuq sülaləsinin müxtəlif qollarının idarə etdiyi ərazilər mərkəzi hakimiyyətdən tədricən uzaqlaşmağa başladı.

Nəhayət, uzun sürən hakimiyyət mübarizələrindən sonra 1118-ci ildə imperiyanın əsas hissəsi Sultan Əhməd Səncərin əlinə keçdi. O, Səlcuq sülaləsinin tanınmış sonuncu böyük sultanı hesab olunur.

Lakin Səncər də imperiyanın əvvəlki qüdrətini bərpa edə bilmədi. 1153-cü ildə oğuz tayfalarının üsyanı nəticəsində əsir düşdü. Bir müddət sonra azadlığa buraxılsa da, 1157-ci ildə vəfat etdi.

Onun ölümü Böyük Səlcuq imperiyasının siyasi tarixində son nöqtə oldu.

Səlcuq dövlətinin parçalanması: İmperiyanın yerində hansı dövlətlər yarandı?

Əslində, Səlcuq imperiyasının parçalanması Səncərin ölümündən xeyli əvvəl başlamışdı. Mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsindən istifadə edən sülalənin müxtəlif qolları öz müstəqil dövlətlərini yaratmışdılar.

Səlcuq imperiyasının parçalanması nəticəsində meydana gələn əsas siyasi qurumlar bunlar idi:

* Kirman Səlcuq dövləti – 1041-ci ildə İranın cənub-şərqində formalaşmış və 1187-ci ilə qədər mövcud olmuşdu.

* Suriya Səlcuq dövləti – 1094-cü ildə ayrıca siyasi qurum kimi meydana çıxmış, 1117-ci ildə süqut etmişdi.

* İraq Səlcuq sultanlığı – 1118-ci ildə yaranmış və 1194-cü ildə mövcudluğunu itirmişdi.

* Rum Səlcuq sultanlığı – Kiçik Asiyada yaradılmış və digər Səlcuq dövlətləri ilə müqayisədə daha uzun müddət mövcud olmuşdu.

Bütün bu dövlətlər arasında ən uzunömürlüsü Rum Səlcuq sultanlığı idi. Onun əsasını Alp Arslanın qardaşı oğlu Süleyman ibn Qutalmış qoymuşdu. O, 1077-ci ildən etibarən Kiçik Asiyada hakimiyyətini möhkəmləndirməyə başladı.

Süleymanın varisləri sultanlığın ərazisini genişləndirdilər. XIII əsrin əvvəllərində Rum Səlcuq dövləti özünün ən qüdrətli mərhələsinə çatdı.

Lakin XIII əsrin ortalarında monqolların yürüşləri bu dövlətin gücünü ciddi şəkildə sarsıtdı. 1243-cü ildə Köse Dağ döyüşündə monqollara məğlub olan Rum Səlcuqları onların siyasi asılılığına düşdülər.

Sonrakı onilliklərdə sultanlığın mərkəzi hakimiyyəti getdikcə zəiflədi. Ölkənin müxtəlif bölgələrində bəyliklər yarandı və onlar formal olaraq sultanın hakimiyyətini tanısalar da, faktiki müstəqil siyasət yürüdürdülər.

Nəticədə Rum Səlcuq sultanlığı 1307-ci ildə siyasi səhnədən tamamilə silindi.

Osmanlıların meydana çıxması: Səlcuqlardan imperiyaya aparan yol

Səlcuq tarixinin ən maraqlı səhifələrindən biri də Osmanlı dövlətinin yaranması ilə bağlıdır.

XIII əsrdə monqol yürüşləri nəticəsində Mərkəzi Asiyadan və İran ərazilərindən qərbə doğru yeni türk tayfalarının köçü sürətlənmişdi. Bu tayfalardan biri də oğuzların Qayı boyu idi.

Ənənəvi tarixi rəvayətlərə görə, 1227-ci ildə Rum Səlcuq hökmdarı I Əlaəddin Keyqubad Qayı tayfasının başçısı Ərtoğrula öz adamları ilə birlikdə Kiçik Asiyada məskunlaşmağa icazə vermişdi.

Ərtoğrulun oğlu Osman sonradan həmin ərazilərdə yeni türk dövlətinin əsasını qoydu. Onun adı ilə bağlı olan bu siyasi qurum tarixə Osmanlı dövləti kimi düşdü.

Osmanın varisləri dövründə dövlət sürətlə genişləndi, Asiya, Afrika və Avropanın böyük ərazilərinə yayıldı. Nəticədə Osmanlı imperiyası ərazi və siyasi nüfuz baxımından Səlcuq dövlətini dəfələrlə üstələyən qüdrətli imperiyaya çevrildi.

Beləliklə, Səlcuqlarla Osmanlılar arasında etnik və tarixi bağlılıq mövcud olsa da, bu iki dövlətin yaranması və inkişafı fərqli tarixi şəraitdə baş vermişdi. Osmanlı dövlətini Səlcuq imperiyasının birbaşa davamı hesab etməkdənsə, onu Səlcuq siyasi və mədəni irsinin mühüm varislərindən biri kimi qiymətləndirmək daha doğru olardı.

Səlcuq fəthlərinin tarixi əhəmiyyəti

Səlcuq türklərinin fəthləri Yaxın və Orta Şərqin, eləcə də Kiçik Asiyanın tarixində dönüş nöqtələrindən biri oldu.

Əvvəla, onların hərbi yürüşləri türk tayfalarının Qərbi Asiyaya genişmiqyaslı köçünü və bu ərazilərdə siyasi nüfuzunun artmasını sürətləndirdi. Xüsusilə Malazgird döyüşündən sonra Kiçik Asiyada türk məskunlaşması yeni vüsət aldı. Bu proses sonrakı əsrlərdə bölgənin etnik, dil və mədəni mənzərəsini köklü şəkildə dəyişdirdi.

Səlcuq hakimiyyəti Azərbaycan tarixində də mühüm iz buraxdı. XI əsrdə Azərbaycan əraziləri Səlcuq yürüşlərinin və sonrakı siyasi proseslərin mühüm mərkəzlərindən birinə çevrildi. Oğuz-türk tayfalarının bölgəyə köçü və yerli əhali ilə uzunmüddətli qarşılıqlı əlaqələri Azərbaycan xalqının etnik və mədəni formalaşması prosesinə təsir göstərdi.

Səlcuq irsi müasir azərbaycanlıların, türklərin və regionun digər türk xalqlarının tarixində mühüm yer tutur. Bununla yanaşı, qızılbaşların tarixi və formalaşması da sonrakı dövrlərdə bölgədə baş verən mürəkkəb siyasi və dini proseslərlə bağlıdır.

Səlcuqların digər böyük tarixi xidməti isə İslam dünyasının siyasi həyatında yaratdıqları yeni tarazlıq idi. Onlar Bağdad xilafətinin dünyəvi hakimiyyətini öz əllərinə alsalar da, xəlifənin dini nüfuzunu qoruyub saxladılar. Bu model sonrakı müsəlman dövlətlərinin siyasi idarəçilik ənənələrinə də təsir göstərdi.

Nəhayət, Səlcuq imperiyasının süqutundan sonra onun siyasi, hərbi və mədəni irsini yaşadan yeni dövlətlər meydana çıxdı. Onların ən qüdrətlilərindən biri isə əsrlər boyu dünya siyasətində mühüm rol oynayan Osmanlı imperiyası oldu.

Səlcuqların tarixi yalnız böyük bir imperiyanın yaranması və süqutundan ibarət deyil. Bu, türk xalqlarının Asiyanın siyasi xəritəsində mövqeyini dəyişdirdiyi, yeni dövlətçilik ənənələrinin formalaşdığı və bütöv bir regionun gələcəyinə təsir göstərdiyi mühüm tarixi mərhələdir.

KONKRET.az-ın Araşdırma qrupu