Bilirsinizmi, elə bir kərtənkələ növü var ki, onun erkəkləri yoxdur. Buna baxmayaraq, dişilər çoxalma mövsümündə növbə ilə erkək rolunu oynayır, bir-biri ilə cütləşmə davranışları nümayiş etdirirlər.

Söhbət ingilisdilli mənbələrdə “whiptail” adlandırılan, Azərbaycan dilində qamçıquyruq kimi tanınan kərtənkələlərdən gedir. Aspidoscelis cinsinə aid bu sürünənlər ABŞ-ın cənub-qərbindəki isti, yarımsəhra ərazilərdə və Meksikada yaşayırlar. Onlar incə bədənləri, çevik hərəkətləri və uzun quyruqları ilə seçilirlər. Quyruqları yalnız tarazlığı qorumağa deyil, sürətli dönüşlər zamanı istiqaməti dəyişməyə də kömək edir.

Lakin bu kərtənkələlərin ən maraqlı xüsusiyyəti quyruqları deyil, çoxalma üsullarıdır.

Aspidoscelis cinsinin bir sıra növlərində erkəklər, ümumiyyətlə, yoxdur. Bu növlərin populyasiyaları yalnız dişilərdən ibarətdir. Belə çoxalma üsulu biologiyada partenogenez adlanır. Bu zaman yumurta hüceyrəsi erkək tərəfindən mayalanmadan inkişaf edir və yeni fərd əmələ gəlir.

Erkəksiz çoxalma heyvanlar aləmində nadir hadisədir. Qamçıquyruqlar isə bu baxımdan alimlərin xüsusi marağına səbəb olan canlılar sırasındadır.

İki növün birləşməsindən yaranan qeyri-adi nəsil

Bəs erkəkləri olmayan bu kərtənkələlər necə meydana gəlib?

Alimlərin araşdırmalarına görə, onların bəzi növləri qədim dövrlərdə iki fərqli növün çarpazlaşması nəticəsində yaranıb. Məsələn, Nyu-Meksiko qamçıquyruğunun mənşəyi iki ayrı növün – səhra qərb qamçıquyruğu ilə çəmən qamçıquyruğunun hibridləşməsinə gedib çıxır.

Belə hibridlərdə çoxalma mexanizmi adi növlərdən fərqlənir. Dişilər erkək fərdin iştirakı olmadan yumurta qoyur və həmin yumurtalardan yenə dişi fərdlər inkişaf edir. Beləliklə, nəsil ardıcıl olaraq davam edir.

Bu kərtənkələlər isti mövsümdə bir neçə yumurta qoya bilir. Təxminən səkkiz həftə sonra isə yeni nəsil dünyaya gəlir.

Erkəksiz həyatın qəribə sirri: rollar dəyişir

Bu canlıların davranışında daha bir maraqlı məqam var. Erkəkləri olmasa da, çoxalma mövsümündə adi kərtənkələlərdə müşahidə olunan cütləşmə davranışlarını təkrarlayırlar.

Dişilərdən biri özünü erkək kimi aparır, digəri isə dişi rolunu üzərinə götürür. Növbəti mərhələdə rollar dəyişə bilir. Tədqiqatlar göstərir ki, bu davranış yumurtlama prosesinə müsbət təsir edir. Belə qarşılıqlı davranış olmadıqda dişilərin qoyduğu yumurtaların sayı əhəmiyyətli dərəcədə azalır.

Alimlər hesab edirlər ki, bu proses hormonal mexanizmlərlə bağlıdır. Yəni burada söhbət sadəcə instinktiv davranışdan deyil, çoxalmanın fizioloji tənzimlənməsində iştirak edən mürəkkəb mexanizmdən gedir.

Onlar bir-birinin tam surəti deyil

Qamçıquyruqların daha bir maraqlı xüsusiyyəti isə nəsillərinin analarının tam genetik surəti olmamasıdır.

Nyu-Meksiko qamçıquyruğunda ikiqat xromosom dəsti mövcuddur. Hüceyrələrin bölünməsi zamanı genetik materialın yenidən təşkili və rekombinasiyaya bənzər proseslər baş verir. Bu isə nəsillər arasında müəyyən genetik fərqlərin yaranmasına şərait yaradır.

Başqa sözlə, erkəksiz çoxalmalarına baxmayaraq, bu kərtənkələlərin nəsilləri genetik baxımdan tamamilə eyni fərdlərdən ibarət deyil. Məhz bu xüsusiyyət onların uzun müddət ərzində mövcudluğunu qorumasında mühüm rol oynaya bilər.

Nyu-Meksikonun rəsmi simvolu

Maraqlıdır ki, Nyu-Meksiko qamçıquyruğu ABŞ-ın Nyu-Meksiko ştatının rəsmi sürünənidir.

Uzunluğu təxminən 23 santimetrə çatan bu kərtənkələnin bədəni qəhvəyi və ya qara rəngdə olur, kürəyində isə yeddi açıq-sarı zolaq görünür. Boğaz nahiyəsi mavi-yaşıl çalarları ilə seçilir.

Gündüzlər aktiv olan bu çevik canlılar daşların üzərində və otluq ərazilərdə hərəkət edir, termitlər, böcəklər və çəyirtkələrlə qidalanırlar. Təhlükə hiss etdikdə isə sürətlə otların arasında gözdən itirlər.

Təbiət bəzən ənənəvi bioloji qaydalardan kənara çıxan həllər təqdim edir. Qamçıquyruqlar bunun canlı nümunəsidir: erkəkləri olmadan çoxalır, nəsillərini davam etdirir, hətta çoxalma mövsümündə bir-biri ilə rollarını dəyişirlər.

Onların hekayəti bir daha göstərir ki, təbiətdə həyatın davam etməsi üçün həmişə gözlədiyimiz mexanizmlər vacib deyil. Bəzən təkamülün yaratdığı ən qeyri-adi yollar belə yaşamağa və nəsli qorumağa imkan verir.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az