1964-cü il oktyabrın 14-də SSRİ-də Sovet tarixində yeganə uğurlu “saray çevrilişi” baş verdi. Həmin gün KPSS MK-nın Plenumu Nikita Xruşşovu bütün yüksək dövlət və partiya vəzifələrindən rəsmən azad etdi. Stalinin repressiv maşınının belini qıran adam nomenklaturanın sui-qəsdinin qurbanı oldu.
1964-cü ilə qədər Xruşşov bütün hakimiyyət institutlarını özünə qarşı qaldırmışdı.
Hərbçilər ona Karib böhranı zamanı nüvə avantürasını və ordunun amansızcasına ixtisarını bağışlaya bilmirdilər: ən yeni gəmilər sökülmüş, minlərlə zabit pensiyasız tərxis olunmuşdu.
Ziyalılar sərgilərdəki gözlənilməz təhqirlərdən yorulmuşdu.
Sadə insanlar “qarğıdalı epopeyası”nın və tala (bakir torpaq) təcrübələrinin iflasından sonra çörək növbələrində dayanırdılar.
Lakin əsas təkan məmur elitasının çaşqın qorxusu oldu. Xruşov kadrların müntəzəm rotasiyası qaydasını tətbiq etmişdi və partiya rəhbərləri ilk dəfə ömürlük kreslolarını itirmək təhlükəsi ilə üzləşmişdilər.
Sui-qəsd altı aydan çox yetişdi. Onun əsasını Leonid Brejnev, Nikolay Podqornı və KQB-nin tarixdə ən gənc sədri Vladimir Semiçastnı təşkil edirdi.
Xruşovu xəbərdar etmişdilər. Oğlu Sergey etibarlı adamlar vasitəsilə sui-qəsddən xəbər tutub atasına danışmışdı. Lakin Nikita Sergeyeviç özündən əmin halda əl çəkmişdi: “Brejnev? Lyonya o ki, əlinə keçənə razı olan adamdır, onun nəyinə gərək?” Bu, ölümcül səhv oldu.
Oktyabrın 12-də Pitsundadakı dövlət daçasında istirahət edən Xruşov kənd təsərrüfatı üzrə təcili iclas bəhanəsilə Moskvaya çağırıldı. Vnukovoya enəndə mühafizənin Semiçastnının adamları ilə əvəz edildiyini gördü.
Oktyabrın 13-də saat 15:30-da MK Rəyasət Heyətinin iclası başladı. Brejnev, Suslov və digərləri bir-birinin ardınca saysız-hesabsız ittihamlar oxudular: iqtisadiyyatın dağıdılması, kobudluq, özbaşınalıq və “volyuntarizm”.
Xruşov qızğın müdafiə olunmağa, bağırmağa çalışdı, lakin gecəyə yaxın əzildi. Yalnız Anastas Mikoyan ona çəkinə-çəkinə dəstək verməyə cəhd etdi və Xruşovun heç olmasa hökumət başçısı qalmasını təklif etdi. Zal bu təklifi rədd etdi. Yorğun 70 yaşlı baş katib əl yelləyib məşhur acı sözlərini dedi, onlarda onun əsas tarixi qürur mənbəyi səslənirdi:
“Toplaşıb mənə bəd sözlər deyirsiniz, mən isə etiraz etməyə öyrənməmişəm… Amma sevinirəm: nəhayət, partiya böyüyüb və istənilən adamı nəzarətdə saxlaya bilər. Kim Stalinə onun bizi qane etmədiyini deyib sağ qalmağı xəyal edə bilərdi? Məni isə sadəcə təqaüdə göndərirlər. Mənim xidmətim məhz budur”.
Ertəsi gün, oktyabrın 14-də MK Plenumunda hər şey əvvəlcədən yazılmış ssenari üzrə keçdi. “Yaşının çoxluğu və səhhətinin pisləşməsi ilə əlaqədar azad edilsin” qərarı yekdilliklə qəbul olundu. Vəzifələr bölüşdürüldü: Birinci katib Leonid Brejnev, hökumət başçısı Aleksey Kosıgin oldu. Xruşşov iclasa heç gəlmədi.
Onun üçün ən dəhşətli cəza hazırlanmışdı: tam unudulma. 20 il ərzində adı mətbuatdan, ensiklopediyalardan və dərsliklərdən praktiki olaraq silindi.
Ona Moskvada mənzil, Petrovo-Dalnıdakı daça, avtomobil və fərdi pensiya saxlandı. Dünya siyasətindən kənarlaşdırılan böyük dövlətin keçmiş lideri ağır depressiyadan əziyyət çəkirdi: bütün günü sahədə gəzir, xiyar və pomidor əkir, quşların şəklini çəkir və dünyada nələrin baş verdiyini bilmək üçün radioda “Amerikanın Səsi”ni dinləyirdi.
Lakin Xruşov tam təslim olmadı. 1966-cı ildən başlayaraq KQB-nin gizli mikrofonlarının nəzarəti altında verandada oturub xatirələrini alman maqnitofonuna diqtə etdi və bu, çoxlu maqnit lentinə yazıldı. Bundan xəbər tutan partiya rəhbərliyi böyük qalmaqal qopardı və lentlərin təhvil verilməsini tələb etdi. Xruşşov ağladı, lakin oğlu Sergey cəsarət göstərdi: yazıları gizli surətdə köçürdü və qərb jurnalistləri vasitəsilə ABŞ-a göndərdi. 1970-ci ildə “Xruşov xatırlayır” kitabı Qərbdə çap olundu və dünya sensasiyasına çevrildi. Nikita Sergeyeviç orada bir çox səhvlərini açıq etiraf edir, Stalin dövrünün repressiyalarına görə peşmançılıq bildirir və Sovet sisteminin həddən artıq ağır işlədiyini düşünürdü.
Nikita Xruşov 1971-ci il sentyabrın 11-də adi xəstəxanada infarktdan vəfat etdi. Hakimiyyət onun ölüsündən belə o qədər qorxurdu ki, Kreml divarı yanında dəfn edilməsinə icazə vermədi və o, Novodeviçi qəbiristanlığında torpağa tapşırıldı. Sonralar Ernst Neizvestnı (Xruşşov sağlığında onu hay-küylə tənqid etmişdi) ölkə tarixinin ən ziddiyyətli, qızğın və kontrastlı dövrünün rəmzi olaraq ağ və qara mərmər bloklarının bir-birinə keçməsindən onun unikal abidəsini yaratdı.
Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az
