ABŞ-da məhkəmənin cinayətkara 200 ildən artıq həbs cəzası verdiyini oxudum. Fikirləşdim ki, bu nə məntiqdir? Niyə birbaşa ömürlük həbs cəzası təyin etmirlər? Yoxsa amerikalı məhbuslar Matusal kimi yüz illərlə yaşayırlar?

• Bəzən daha qəribə xəbərlərə də rast gəlmək olur: məhkəmə köhnə işə yenidən baxır, yüngülləşdirici halları nəzərə alaraq cəzanı 200 ildən 130 ilə endirir. Bu necə başa düşülməlidir?

Məsələ ondadır ki, burada fərqli hüquq sistemlərinin yanaşmaları üzə çıxır.

Avropa hüququ: Ağır cəza digər cəzaları əhatə edir

Yeni dövrdə Avropa hüquq düşüncəsində dövlətin cəzalandırma səlahiyyətini məhdudlaşdırmağa yönəlmiş prinsiplər formalaşdı. Bu yanaşmalardan biri cəzaların udulması prinsipi idi. Sadə dillə desək, daha ağır cinayətə görə təyin olunan cəza nisbətən yüngül cinayətlərə görə verilən cəzaları əhatə edə bilərdi.

Belə sistemlərdə cəzanın müəyyən yuxarı həddi olurdu. Müxtəlif ölkələrdə bu hədd və cəzaların birləşdirilməsi qaydaları fərqlənsə də, əsas məqsədlərdən biri həddindən artıq ağır cəzaların qarşısını almaq idi.

Kontinental Avropada, o cümlədən Almaniya hüquq ənənəsində bu yanaşmanın müxtəlif formaları inkişaf etdi və başqa ölkələrin qanunvericiliyinə də təsir göstərdi.

Sovet hüquq sistemi isə öz növbəsində Rusiya imperiyasının hüquqi ənənələrindən və Avropa hüququnun müxtəlif elementlərindən təsirlənmişdi. SSRİ-də azadlıqdan məhrumetmənin maksimum müddəti müxtəlif dövrlərdə dəyişirdi.

Lakin Avropa hüququnu vahid sistem kimi təqdim etmək düzgün olmazdı: cəzaların birləşdirilməsi, ömürlük həbs və cinayətlərin məcmusuna görə məsuliyyət məsələləri ölkədən-ölkəyə fərqlənir.

ABŞ hüququ: Hər cinayətə görə ayrıca cəza

ABŞ-da isə cinayətlərə görə təyin olunan cəzaların ardıcıl çəkilməsi, yəni bir cəzanın digərindən sonra icra edilməsi geniş tətbiq olunur.

Bu yanaşma ingilis ümumi hüquq ənənəsi ilə bağlıdır. Onun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, şəxs törətdiyi hər bir cinayətə görə ayrıca məsuliyyət daşıya bilər. Məhkəmə hər cinayət üzrə ayrıca cəza müəyyənləşdirir və qanunvericiliklə məhkəmənin qərarından asılı olaraq həmin cəzalar eyni vaxtda və ya ardıcıl çəkilə bilər.

Məsələn, bir şəxs beş nəfəri qətlə yetirməkdə təqsirli bilinirsə və hər qətl üzrə 50 il həbs cəzası alırsa, cəzalar ardıcıl çəkilmək şərti ilə ümumi müddət 250 il təşkil edə bilər.

Tutaq ki, sonradan vəkil yeni sübutlar əldə edir və həmin şəxs qətllərdən birinə görə məsuliyyətdən azad olunur. Bu halda müvafiq hökm ləğv edilərsə və digər dörd hökm qüvvədə qalarsa, ümumi həbs müddəti 200 ilə düşə bilər.

Beləliklə, 250 illik cəzanın 200 ilə endirilməsi məhbusun ömrünün hesablanması ilə deyil, ayrı-ayrı cinayətlərlə bağlı hökmlərin hüquqi nəticələri ilə əlaqədardır.

200 illik cəza şərti azadlığa buraxılmağa mane ola bilərmi?

Bəli, bəzi hallarda belə cəza faktiki olaraq məhbusun həbsdən çıxmaq imkanını aradan qaldıra bilər.

ABŞ-da şərti azadlığa buraxılma qaydaları ştatdan-ştata və cinayətin növünə görə dəyişir. Bəzi hallarda məhbus müəyyən müddəti çəkdikdən sonra şərti azadlığa buraxılmaq üçün müraciət edə bilər. Digər hallarda isə qanun belə imkanı ümumiyyətlə nəzərdə tutmur.

Tutaq ki, qanunla şərti azadlığa buraxılma məsələsinə cəzanın üçdə ikisi çəkildikdən sonra baxılması mümkündür. Məhbus 200 il həbs cəzası alıbsa, bu hədd 133 ildən çox müddətə bərabər olacaq.

Aydındır ki, insanın belə bir müddəti yaşayıb başa vurması real deyil. Nəticədə bu cəza faktiki olaraq ömürlük həbsə çevrilir.

Ancaq burada vacib bir məqam var: ABŞ-da bütün uzunmüddətli cəzalar avtomatik olaraq şərti azadlığa buraxılma imkanını aradan qaldırmır. Bu, konkret ştatın qanunlarından, hökmün məzmunundan və cinayətin xarakterindən asılıdır.

Hər bir zərərçəkmiş üçün ədalət prinsipi

Cəzaların toplanmasının tərəfdarları başqa bir arqument də irəli sürürlər: hər bir cinayətin qurbanı qarşısında ayrıca məsuliyyət olmalıdır.

Təsəvvür edək ki, bir şəxs beş silahlı soyğunçuluq, iki avtomobil oğurluğu və bir qətl törədib. Bütün bu cinayətlər sübuta yetirilib.

Əgər yalnız ən ağır cinayətə görə təyin olunan cəza əsas götürülsə və digər cinayətlər praktiki olaraq əlavə cəza ilə nəticələnməsə, zərərçəkmişlərin bir hissəsi ədalətin tam bərpa olunmadığını düşünə bilər.

ABŞ-da cəzaların ardıcıl təyin edilməsi yanaşması bu problemin qarşısını almağa xidmət edə bilər: səkkiz cinayət törədilibsə, məhkəmə hər biri üzrə ayrıca cəza müəyyənləşdirə bilər.

Əlbəttə, bu o demək deyil ki, digər hüquq sistemlərində həmin cinayətlər cəzasız qalır. Cəzaların udulması prinsipinin tətbiq edildiyi sistemlərdə də cinayətlərin hamısı hökm zamanı nəzərə alına bilər. Fərq daha çox yekun cəzanın necə hesablanmasındadır.

Niyə iki dəfə ömürlük həbs cəzası verilir?

ABŞ məhkəmələrinin bəzən bir şəxsə iki, hətta bir neçə ömürlük həbs cəzası təyin etməsi də bu məntiqlə izah olunur.

Məsələn, cinayətkar iki nəfəri qətlə yetiribsə, məhkəmə hər qətli ayrıca cinayət kimi qiymətləndirir və hər biri üzrə ömürlük həbs cəzası təyin edə bilər.

Bəs bir ömürlük həbs kifayət etmirmi?

Burada əsas məqsəd yalnız məhbusun həbsdə saxlanılması deyil. Hər bir cinayət üzrə ayrıca hökm çıxarılması zərərçəkmişlərin hüquqlarının tanınmasına və hər bir cinayətə görə məsuliyyətin müstəqil şəkildə müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir.

Bundan əlavə, hökmlərdən biri gələcəkdə ləğv edilərsə, digər cinayət üzrə qüvvədə qalan hökm məhbusun həbsdə saxlanılması üçün hüquqi əsas ola bilər.

Beləliklə, iki ömürlük həbs cəzası bir insanın iki dəfə ömür yaşaması demək deyil. Bu, bir neçə müstəqil cinayət üzrə təyin edilmiş cəzaların hüquqi nəticəsidir.

Hansı hüquq sistemi daha ədalətlidir?

Əslində, nə cəzaların udulması, nə də onların ardıcıl toplanması prinsipi bütün hallarda ideal hesab edilə bilər.

Birinci yanaşma həddindən artıq uzun cəzaların qarşısını almağa kömək edə bilər. Lakin ağır cinayətlər törətmiş şəxsin bütün əməllərinin yekun cəzada necə əks olunması ilə bağlı suallar yarada bilər.

İkinci yanaşma isə hər bir cinayətə görə ayrıca məsuliyyət müəyyənləşdirməyə imkan verir. Bununla belə, nəticədə insanın real ömründən dəfələrlə uzun həbs müddətləri ortaya çıxa bilər.

Əsas məsələ cəzanın neçə il olması deyil, onun hansı hüquqi prinsiplərlə müəyyənləşdirilməsi və ədalət məqsədinə nə dərəcədə xidmət etməsidir.

Hüquq sistemləri müxtəlif tarixi ənənələr əsasında formalaşıb. Buna görə də bir ölkədə qəribə görünən hökm başqa ölkənin qanunvericiliyində müəyyən hüquqi məntiqə malik ola bilər.

ABŞ-da 200 və ya 300 illik həbs cəzası təyin edilməsi də məhz bu fərqli yanaşmanın nəticəsidir.

Müəllif: Birjan Çukin
Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az