1964-cü il oktyabrın 22-də fransız filosofu, yazıçı və dramaturq Jan-Pol Sartr ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görüldü. Lakin o, bu mükafatı qəbul etməkdən imtina etdi. Bu qərar XX əsrin intellektual tarixində ən çox müzakirə olunan hadisələrdən birinə çevrildi.

Sartrın imtinası sadəcə mükafatdan və onun gətirdiyi şöhrətdən imtina deyildi. Bu, onun azadlıq, müstəqillik və ziyalının cəmiyyətdəki rolu haqqında düşüncələrinin ifadəsi idi. Bununla belə, Sartrın qərarını yalnız bir fəlsəfi prinsipə bağlamaq düzgün olmazdı: onun mövqeyində həm şəxsi müstəqillik, həm də dövrün siyasi və ideoloji ziddiyyətləri mühüm rol oynayırdı.

Nobel mükafatı və gözlənilməz qərar

İsveç Akademiyası Sartrı azadlıq ruhu və həqiqət axtarışı ilə seçilən, dövrünə böyük təsir göstərmiş yaradıcılığına görə mükafata layiq görmüşdü. Bu qərar onun uzun illər ərzində formalaşdırdığı ədəbi və fəlsəfi irsə verilən yüksək qiymət idi.

Sartr dünya ədəbiyyatında “Ürəkbulanma” romanı, “Bağlı qapılar arxasında” pyesi və digər əsərləri ilə tanınırdı. “Varlıq və heçlik” adlı fundamental fəlsəfi əsəri isə onu ekzistensializmin ən mühüm nümayəndələrindən birinə çevirmişdi.

• Lakin Sartr Nobel mükafatını qəbul etmədi. O, bu qərarını əvvəlcədən bildirməyə çalışmış, mükafatın ona təqdim olunmasını istəmədiyini bəyan etmişdi. İsveç Akademiyası isə buna baxmayaraq, onun adını laureat kimi açıqladı.

Beləliklə, Sartr Nobel mükafatından könüllü şəkildə imtina edən ilk şəxs olmasa da, bu qərarı ilə mükafat tarixində xüsusi yer tutdu. Ondan əvvəl Boris Pasternak 1958-ci ildə Nobel mükafatını qəbul etməyə əvvəlcə razılıq vermiş, daha sonra isə Sovet İttifaqındakı təzyiqlər fonunda imtina etməyə məcbur olmuşdu. Sartrın vəziyyəti isə fərqli idi: o, qərarını öz iradəsi ilə vermişdi. İmtinanın arxasında hansı səbəblər dayanırdı? Sartrın qərarının bir neçə mühüm səbəbi var idi.

Birincisi, o, müstəqilliyini qorumaq istəyirdi.

Sartr hesab edirdi ki, yazıçı özünü hər hansı rəsmi qurumun himayəsinə və ya nüfuzuna bağlamamalıdır. Onun fikrincə, mükafatlar insanı istər-istəməz müəyyən statusa daxil edir, ictimaiyyətin və institutların gözləntiləri isə onun gələcək mövqeyinə təsir göstərə bilər.
O, öz adının hər hansı rəsmi nüfuz mexanizminin bir hissəsinə çevrilməsini istəmirdi. Sartr üçün azadlıq yalnız fəlsəfi nəzəriyyə deyil, şəxsi həyatında da qorumağa çalışdığı prinsip idi.

İkincisi, o, ədəbiyyatın siyasi alətə çevrilməsindən ehtiyat edirdi.

Soyuq müharibə dövründə Nobel mükafatı təkcə ədəbi nailiyyətlərin tanınması kimi deyil, həm də beynəlxalq nüfuzun formalaşdırılması vasitəsi kimi qəbul edilə bilərdi. Sartr solçu baxışları ilə tanınır, kapitalist cəmiyyətini tənqid edir və sosialist ideyalarına rəğbət bəsləyirdi.

O, özünün hansısa ideoloji düşərgənin simvoluna çevrilməsini istəmirdi. Bununla belə, Sartrın Nobel mükafatını konkret olaraq antisovet kampaniyasının aləti hesab etdiyini söyləmək onun mövqeyini həddindən artıq sadələşdirmək olardı. İmtinasının əsasını, özünün izah etdiyi kimi, yazıçının müstəqilliyini qorumaq istəyi təşkil edirdi.

Üçüncüsü, maddi mükafat və şəxsi maraqlar məsələsi də onun üçün əhəmiyyətli idi.

• Sartr istəmirdi ki, pul və nüfuz onun yaradıcılığının qiymətləndirilməsinə və ictimai mövqeyinə təsir göstərsin. O, yazıçının nüfuzunun əsərlərinin məzmunundan və ictimai əhəmiyyətindən qaynaqlanmalı olduğunu düşünürdü.

Bu baxımdan onun qərarı Lev Tolstoyun müxtəlif mükafat və fəxri adlara münasibətini xatırlatsa da, hər iki mütəfəkkirin mövqelərini eyniləşdirmək olmaz. Onların imtinalarının arxasında fərqli şəxsi və fəlsəfi səbəblər dayanırdı.

Sartr həqiqətən ədəbiyyatdan uzaqlaşmışdımı?

Sartrın 1964-cü ildə Nobel mükafatından imtinası ilə bağlı yayılan yazılarda tez-tez onun həmin il ədəbiyyatdan tamamilə uzaqlaşdığı iddia olunur. Lakin bu məlumat tarixi faktlarla tam uyğun gəlmir.

• Həmin il Sartr özünün ən mühüm avtobioqrafik əsərlərindən biri olan “Sözlər” kitabını nəşr etdirmişdi. Əsər onun uşaqlığına, kitablara münasibətinə və yazıçı kimi formalaşmasına həsr olunmuşdu. Məhz bu kitab Nobel mükafatının verilməsi qərarında mühüm rol oynayan yaradıcılıq nümunələrindən biri idi.

Deməli, Sartrın 1964-cü ildə bədii yaradıcılığa son qoyduğunu söyləmək düzgün deyil. O, sonrakı illərdə də fəlsəfi və siyasi mətnlər yazdı, müsahibələr verdi, ictimai müzakirələrdə iştirak etdi.

Bununla belə, onun yaradıcılığında siyasi fəaliyyətin və ictimai müdaxilənin çəkisi getdikcə artmışdı. Sartr üçün yazmaq yalnız estetik fəaliyyət deyildi. O, sözün insanları düşündürməli, mövcud münasibətləri sorğulamalı və cəmiyyətin dəyişməsinə töhfə verməli olduğuna inanırdı.

Bu səbəbdən onun həyatının sonrakı mərhələsini ədəbiyyatdan imtina kimi deyil, ədəbi, fəlsəfi və siyasi fəaliyyətin bir-birinə daha sıx bağlandığı dövr kimi qiymətləndirmək daha doğrudur.

“Məşğul ziyalı”: Sartrın əsas prinsipi

Sartrın dünyagörüşündə mühüm yer tutan anlayışlardan biri fransız dilində engagement adlanır. Bu anlayış ziyalının ictimai və siyasi məsələlərə fəal şəkildə münasibət bildirməsini, öz sözünə və hərəkətlərinə görə məsuliyyət daşımasını ifadə edir.

Sartr hesab edirdi ki, yazıçı və filosof cəmiyyətin problemlərindən kənarda dayanaraq yalnız öz yaradıcılığı ilə kifayətlənməməlidir. Əgər insan azad seçim etmək imkanına malikdirsə, deməli, həmin seçimin nəticələrinə görə də məsuliyyət daşıyır.

Bu fikir onun ekzistensialist fəlsəfəsinin əsas müddəaları ilə sıx bağlıdır. Sartra görə, insan əvvəlcədən müəyyən edilmiş mahiyyətlə dünyaya gəlmir; o, öz seçimləri və hərəkətləri vasitəsilə özünü formalaşdırır.

• Belə yanaşma yazıçının cəmiyyətdəki roluna da yeni məna verirdi. Sartr üçün ziyalı yalnız həqiqəti təsvir edən müşahidəçi deyil, həm də ictimai proseslərdə mövqe tutan və öz qərarlarının məsuliyyətini daşıyan şəxs idi.

O, müharibələrə, müstəmləkəçiliyə və sosial ədalətsizliyə qarşı çıxış edir, siyasi müzakirələrdə iştirak edir və ictimai fəallığını həyatının sonuna qədər davam etdirirdi.

Cəmiyyət Sartrın qərarını necə qarşıladı?

Sartrın Nobel mükafatından imtinası ictimaiyyətdə ziddiyyətli reaksiyalar doğurdu.

• Bəziləri onun qərarını intellektual müstəqilliyin və şəxsi prinsipiallığın nümunəsi hesab edirdi. Onların fikrincə, Sartr şöhrət və nüfuz naminə öz əqidəsindən geri çəkilmədiyini göstərmişdi.

Başqaları isə bu addımı həddindən artıq nümayişkaranə hesab edirdi. Onların fikrincə, mükafatı qəbul etmək yazıçının müstəqilliyini mütləq şəkildə itirməsi demək deyildi. İnsan rəsmi təltiflərdən yararlanaraq da tənqidi mövqeyini qoruya bilərdi.

• Bu mübahisə bu gün də öz aktuallığını saxlayır: dövlətlər, beynəlxalq təşkilatlar və nüfuzlu qurumlar tərəfindən verilən mükafatlar insanın nailiyyətlərinin tanınmasıdır, yoxsa onu müəyyən institusional çərçivəyə daxil edən vasitədir?

Sartrın nümunəsi bu suala hamı üçün keçərli olan vahid cavab vermir. Lakin onun qərarı bir məsələni aydın şəkildə ortaya qoyur: insanın nüfuzu ilə onun müstəqilliyi arasındakı münasibət həmişə mürəkkəb olub.

Sartrın bizə verdiyi əsas dərs

Jan-Pol Sartr 1980-ci ildə vəfat etdi. O, XX əsrin fəlsəfəsinə, ədəbiyyatına və siyasi düşüncəsinə dərin təsir göstərmiş şəxsiyyətlərdən biri kimi tarixdə qaldı.

Onun Nobel mükafatından imtinası isə yalnız bir yazıçının mükafatla bağlı şəxsi qərarı deyildi. Bu hadisə azadlıq, məsuliyyət, şöhrət və intellektual müstəqillik haqqında geniş müzakirələrin simvoluna çevrildi.

Sartrın həyatından çıxarıla biləcək əsas nəticə budur: insanın azadlığı yalnız seçim etmək hüququ ilə məhdudlaşmır; o, seçiminin nəticələrinə görə məsuliyyət daşımaq cəsarətini də tələb edir.

• Ancaq Sartrın nümunəsini mükafatların və rəsmi tanınmanın hər zaman müstəqilliyə zidd olması kimi başa düşmək düzgün olmazdı. Əsas məsələ mükafatı qəbul etmək və ya ondan imtina etmək deyil, insanın öz mövqeyini nə dərəcədə sərbəst müəyyənləşdirə bilməsidir.

Məhz buna görə Sartrın 1964-cü ildə verdiyi qərar bu gün də düşündürücüdür. O, cəmiyyətə bir sual ünvanlamışdı: insanın həqiqi dəyərini ona verilən mükafatlar müəyyənləşdirir, yoxsa öz əqidəsinə nə dərəcədə sadiq qala bilməsi?

Bu sualın cavabı isə təkcə yazıçılar və filosoflar üçün deyil, nüfuz, uğur və şəxsi prinsiplər arasında seçim etməli olan hər kəs üçün əhəmiyyətlidir.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az