Yaponiyanın sənayeləşmə tarixində maraqlı bir paradoks var: ölkənin kifayət qədər kömür ehtiyatları olsa da, bu sərvətlərin mövcudluğu uğurlu metallurgiya sənayesinin qurulmasına zəmanət vermirdi. Çünki əsas məsələ təkcə kömürün miqdarı deyil, onun keyfiyyəti, dəmir filizinin xüsusiyyətləri və istehsalın düzgün planlaşdırılması idi.

Adətən belə hesab olunur ki, Yaponiyanın təbii ehtiyatları o qədər də zəngin deyil. Amma bu fikir tam həqiqəti əks etdirmir. Məhkəmədə and içərkən deyildiyi kimi: “Bu, tam həqiqət deyil, həqiqətdən başqa şeylər də var!”

Bir vaxtlar Yaponiyada kömür kifayət qədər çox idi. Xüsusilə Kyuşu və Hokkaydo adaları əhəmiyyətli kömür ehtiyatlarına malik idi. Meyci dövründə bu yataqların istismarı sürətləndi, hasilat artdı. Üstəlik, Yaponiya çıxardığı kömürün xeyli hissəsini xaricə satırdı. Müxtəlif dövrlərdə hasil edilən kömürün təxminən üçdə biri, bəzi hallarda isə yarısına qədəri ixrac olunurdu.

Dəmir filizi ilə vəziyyət bir qədər fərqli idi. Onun ehtiyatları daha məhdud olsa da, ölkədə müəyyən yataqlar mövcud idi.

Yaponlar sənayeləşməni mümkün qədər səmərəli təşkil etməyə çalışırdılar: zavodları kömür və filiz yataqlarına yaxın ərazilərdə tikir, nəqliyyat infrastrukturunu inkişaf etdirirdilər. Məntiq sadə idi: dəmir yolu çəkirik, kömür hasil edirik, daha çox polad əridirik, yeni dəmir yolları tikirik və sənayeləşməni sürətləndiririk. Beləliklə, iqtisadi artım bir-birini gücləndirən prosesə çevrilirdi.

Kağız üzərində hər şey mükəmməl görünürdü. Ancaq gözlənilmədən bu planın qarşısına ciddi maneə çıxdı.

Kömür vardı, amma polad istehsalına yaramırdı

Yaponiyanın metallurgiya sənayesi üçün əsas problemlərdən biri yerli kömürün keyfiyyəti idi. Sənaye üçün sadəcə kömür deyil, domna sobalarında istifadə oluna biləcək keyfiyyətli koks istehsal etməyə yararlı kömür lazım idi.

1901-ci ildə Higaşidada bir nömrəli domna sobası işə salındı. Lakin cəmi bir il sonra daimi istismar problemləri və həddindən artıq koks sərfi səbəbindən sobanın fəaliyyəti dayandırıldı.

“Ironmaking Technology for the Last 100 Years” adlı tədqiqatda Masaaki Naito, Kanji Takeda və Yoshiyuki Matsui bu problemi belə izah edirlər: sobanın işləməsindəki çətinliklərin əsas səbəbi yerli kömürdən hazırlanan koksun aşağı keyfiyyəti idi. Koks sərfi hər ton isti metal üçün 1,7 tona çatırdı.

Başqa sözlə, ölkədə kömür var idi, lakin bu kömürdən hazırlanan koks yüksək səmərəliliklə polad istehsal etməyə imkan vermirdi.

Dəmir filizi ilə bağlı planlar da gözlənilən nəticəni vermədi. Əvvəlcə Yahata metallurgiya müəssisəsinin Niigatadakı Akadani və İvate prefekturasındakı Kama işi mədənlərindən çıxarılan filizlə təmin edilməsi nəzərdə tutulurdu. Ancaq yerli xammalın istehsala uyğunlaşdırılması və təchizatı ciddi çətinliklər yaratdı.

Nəticədə Yaponiya xarici mənbələrə üztutmalı oldu. Yahata zavodunun əsas dəmir filizi təchizatçılarından biri Çinə çevrildi. Filiz Hubey əyalətindəki mədənlərdən gətirilirdi.

Yapon diplomatiyası bu vəziyyətdə praqmatik yanaşma nümayiş etdirdi: çinlilərə barter təklif olundu. Yaponiya Çinə kömür verir, əvəzində isə dəmir filizi alırdı.

Beləliklə, sənayeləşmənin uğuru təkcə yerli ehtiyatlardan deyil, xarici ticarət əlaqələrindən və düzgün qurulmuş təchizat zəncirindən də asılı idi.

Yaponiyanın metallurgiyası xarici xammaldan asılı vəziyyətə düşür

Kömür problemi isə daha uzun müddət davam etdi. Yaponiya yerli kömürdən istifadə etməklə keyfiyyətli koks əldə etməkdə çətinlik çəkirdi. Vəziyyət o həddə çatmışdı ki, polad istehsalını davam etdirmək üçün Çindən çuqun idxal etmək variantına belə əl atılırdı.
Nəhayət, yapon metallurqları materik Asiyanın daha keyfiyyətli, koks istehsalına yararlı kömüründən istifadə etməyə başladılar. Bu kömür yerli xammaldan baha başa gəlirdi, lakin hətta onun müəyyən hissəsinin qarışığa əlavə edilməsi koksun keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırırdı.

Yaponiyanın xarici xammaldan asılılığı isə təkcə iqtisadi məsələ deyildi. Sürətlə sənayeləşən və hərbi qüdrətini artıran ölkə strateji əhəmiyyətli ehtiyatların başqa dövlətlərin nəzarətində olmasını arzuolunmaz hesab edirdi.

Rus-yapon müharibəsində qazanılan qələbə və Koreya ilə Mancuriyada mövqelərin gücləndirilməsi də bu problemi tam həll etmədi. Yaponiya nəhəng Fuşun kömür hövzəsinə çıxış əldə etsə də, oradakı kömürün metallurgiya üçün yararlılığı məsələsi qalırdı. Benşihu mədənləri yalnız 1931-ci ildən sonra Yaponiyanın nəzarətinə keçdi, Kaylan kömür mədənləri isə 1930-cu illərin sonlarında onun təsir dairəsinə daxil oldu.

Beləliklə, əraziyə nəzarət etmək hələ həmin ərazinin bütün təbii sərvətlərindən istənilən məqsədlə və səmərəli şəkildə istifadə etmək demək deyildi.

Üstəlik, Yaponiya bu problemlərlə mübarizə apararkən qarşısında daha böyük bir strateji çətinlik yaranırdı: neft çatışmazlığı.
Sənaye və hərbi texnika getdikcə daha çox neft tələb edirdi. Lakin Yaponiya bu baxımdan da özünü tam təmin edə bilmirdi. Kömür və filiz məsələsində olduğu kimi, neft çatışmazlığı da ölkəni xarici mənbələrdən asılı vəziyyətə salırdı.

Dərs: Təbii sərvətlərin çoxluğu uğurun təminatı deyil

Mənim fikrimcə, Yahata Polad Zavodunun tikintisi dövlət planlaşdırmasında yol verilə biləcək səhvlərin maraqlı nümunəsidir.
Bəzən qərar qəbul edənlər xəritəyə baxaraq belə düşünürlər: burada kömür var, orada dəmir filizi var, deməli, zavod tikək və böyük gəlir əldə edək.

Amma sənaye xəritədəki nöqtələrdən ibarət deyil. Kömürün kimyəvi tərkibi, koksun keyfiyyəti, filizin metallurgiyaya yararlılığı, xammalın daşınma xərcləri, istehsal texnologiyası və bazarlara çıxış imkanları nəzərə alınmalıdır.

Filizi dağlardan daşımaq sərfəli deyilsə, zavodun yeri yenidən qiymətləndirilməlidir. Kömür koks istehsalına uyğun gəlmirsə, alternativ xammal mənbələri tapılmalı və ya texnologiya dəyişdirilməlidir. Əks halda, böyük investisiyalar gözlənilən nəticəni verməyə bilər.
Yaponiyanın təcrübəsi göstərir ki, sənayeləşmə üçün təkcə təbii sərvətlərin mövcudluğu kifayət deyil. Həlledici amil həmin ehtiyatların xüsusiyyətlərini düzgün qiymətləndirmək, onları səmərəli şəkildə istehsala cəlb etmək və ölkənin uzunmüddətli iqtisadi maraqlarına uyğun strategiya qurmaqdır.

Çünki əsas sual “Nə qədər kömürümüz var?” deyil, “Əlimizdəki kömürlə nə istehsal edə bilərik?” sualıdır.

Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az