Tarixdə elə şəxslər var ki, onların həyatı cinayət dünyasının sərhədlərini aşaraq ədəbiyyata, kinoya və bütöv bir dövrün mədəni yaddaşına daxil olur. İtaliya mafiyasının tanınmış simalarından biri olan Vito Kaşio Ferro da belə şəxslərdəndir. O, təkcə Siciliyanın cinayət tarixində iz qoymuş mafiya başçısı deyil, həm də dünya kinosunun ən məşhur obrazlarından biri olan Don Vito Korleonenin yaradılmasına təsir göstərmiş tarixi fiqurlardan biri hesab edilir.

Zərif geyimi, nəzakətli davranışı, sakit görünüşü və özünəməxsus nüfuzu ilə seçilən bu şəxs cinayət dünyasının sərt qaydalarını zahiri kübarlıqla birləşdirirdi. Onun obrazında mafiya rəhbərlərinə xas olan ziddiyyətlər — bir tərəfdən hörmət və nüfuz nümayişi, digər tərəfdən isə zorakılıq və qanunsuzluq öz əksini tapırdı.

1902-ci il mayın 21-də Nyu-York polisinin Vito Kaşio Ferronu həbs etməsindən sonra çəkildiyi bildirilən foto onun adını tarixin yaddaşına həkk edən görüntülərdən biri kimi təqdim olunur. Fotodakı səliqəli geyimli, özünəinamlı kişi ənənəvi mafiya təsəvvürlərindəki kobud cinayətkar obrazından fərqlənir. Onun zahiri görünüşü daha çox özünü cəmiyyətin nüfuzlu nümayəndəsi kimi göstərməyə çalışan bir şəxsi xatırladır.

Lakin mafiya tarixinin ən maraqlı məqamlarından biri də məhz budur: cinayət dünyasının bəzi rəhbərləri özlərini yalnız qorxu yaradan şəxslər kimi deyil, həm də müəyyən sosial dairələrdə hörmət qazanan, əlaqələri və təsir imkanları olan adamlar kimi təqdim etməyə çalışırdılar.

Siciliyadan Amerikaya: cinayət dünyasına uzanan yol

Vito Kaşio Ferro 1862-ci il yanvarın 22-də İtaliyanın Palermo şəhərində anadan olub. O, sonradan Siciliyanın Bisakvino bölgəsində nüfuz qazanaraq mafiya aləmində tanınmağa başlayıb. Tarixi mənbələrdə onun adı müxtəlif formalarda — Vito Cascio Ferro və Vito Cascioferro kimi də yazılır.

• Onun həyat yolu XIX əsrin sonlarında Siciliyada mövcud olan mürəkkəb ictimai münasibətlərlə sıx bağlı idi. Həmin dövrdə dövlət qurumlarının zəifliyi, torpaq mülkiyyəti ətrafındakı münaqişələr, yoxsulluq və yerli güc sahiblərinin təsiri cinayətkar qrupların möhkəmlənməsinə şərait yaradırdı. Mafiya yalnız gizli cinayət təşkilatı kimi deyil, bəzi ərazilərdə qorxu, asılılıq və qeyri-rəsmi hakimiyyət üzərində qurulan sistem kimi fəaliyyət göstərirdi.

Kaşio Ferro gəncliyindən etibarən hüquq-mühafizə0 orqanlarının diqqətini cəlb edib. Onun adı zorakılıq, hədə-qorxu, yanğın törətmə və digər cinayət əməlləri ilə bağlı araşdırmalarda hallanıb. 1898-ci ildə baronessa Klоrinda Peritellinin oğurlanması hadisəsi də onun bioqrafiyasının ən çox xatırlanan epizodlarındandır. Bu hadisə ilə əlaqədar ona üç il həbs cəzası verildiyi bildirilir.

1901-ci ildə ABŞ-yə yollanan Kaşio Ferro burada da cinayətkar dairələrlə əlaqələr qurdu. O, Nyu-Yorkda yaşadığı müddətdə saxta pul hazırlanması və dövriyyəsi ilə bağlı işdə şübhəli şəxs kimi saxlanıldı.

1902-ci il mayın 21-də baş verən həbs hadisəsi onun həyatındakı mühüm məqamlardan biri idi. Araşdırma Nyu-Cersi ştatının Hakensak şəhərində saxta pul əməliyyatı ilə əlaqəli idi. Bununla belə, Kaşio Ferro həmin iş üzrə məhkum edilmədi. Digər şəxslərin cəzalandırıldığı bu hadisədən sonra o, Amerikada mafiya mühitinin tanınan simalarından birinə çevrilməkdə davam etdi.

Mafiya başçısı, yoxsa kübar centlmen?

Vito Kaşio Ferronun adı ilə bağlı formalaşan əfsanənin əsas səbəblərindən biri onun zahiri görünüşü və davranış tərzi idi. O, səliqəli geyinməyi, ictimai yerlərdə özünü təmkinli aparmağı və nüfuzlu insanlarla əlaqələr qurmağı bacarırdı.

Bu xüsusiyyətlər onun ətrafında xüsusi bir obrazın yaranmasına kömək etdi: zahirən hörmətli, danışığında ölçülü-biçili, lakin arxasında qorxu və zorakılıq mexanizmləri dayanan bir mafiya rəhbəri.

Kaşio Ferro haqqında yazılan bəzi materiallarda ona Siciliya mafiyasının ən qüdrətli başçılarından biri kimi yanaşılır. Bəzən o, hətta “bossların bossu” adlandırılır. Ancaq bu ifadə daha çox onun ətrafında yaranmış əfsanəni əks etdirir. Siciliya mafiyası vahid, mərkəzləşdirilmiş təşkilat olmadığı üçün bütün mafiya qrupları üzərində mütləq hakimiyyətə malik tək bir rəhbərin mövcudluğunu təsdiqləmək düzgün olmazdı.

Onun haqqında yayılan hekayələrdə məhz bu ziddiyyət diqqət çəkir: cəmiyyət qarşısında kübarlıq nümayiş etdirən bir şəxs, cinayət dünyasında isə sərt nüfuz və qorxu vasitəsilə mövqeyini qoruyurdu.

Don Vito Korleone ilə hansı əlaqəsi var?

Vito Kaşio Ferro ilə dünya kinosunun ən məşhur mafiya obrazlarından biri olan Don Vito Korleone arasında əlaqə təsadüfi deyil. Mario Puzonun romanı əsasında Frensis Ford Koppolanın çəkdiyi 1972-ci il istehsalı Xaç atası filmi mafiya mövzusunu dünya miqyasında populyarlaşdırdı. Filmdə Don Vito Korleone obrazını Marlon Brando canlandırdı.

Don Vito Korleone ailəsinə bağlılığı, təmkinli davranışı, insanlarla münasibətlərdə nüfuzu və özünəməxsus hakimiyyət anlayışı ilə yadda qalıb. O, problemləri təkcə zor gücü ilə deyil, danışıqlar, şəxsi əlaqələr və qarşılıqlı öhdəliklər vasitəsilə həll etməyə çalışan bir mafiya rəhbəri kimi təqdim olunur.

• Kaşio Ferro da məhz belə bir obrazın tarixi müqayisələrində tez-tez xatırlanır. Onun kübar davranışı və cinayət dünyasındakı nüfuzu Don Vito Korleone ilə paralellər aparmağa əsas verir.

Lakin burada mühüm bir məqam var: Vito Kaşio Ferronun Don Vito Korleone obrazının yeganə və ya birbaşa prototipi olduğunu qəti şəkildə təsdiqləyən məlumat yoxdur. Korleone obrazı bədii əsərdir və onun yaradılmasında real mafiya dünyasının müxtəlif simalarının xüsusiyyətlərinin əks olunduğu barədə müzakirələr mövcuddur. Buna görə Kaşio Ferronu obrazın mühüm tarixi müqayisələrindən biri kimi təqdim etmək daha əsaslıdır.

Bədii əsərlərdə mafiya başçılarının ailə, sədaqət, nüfuz və hakimiyyət anlayışları ətrafında qurulmuş obrazları real cinayət tarixinin mürəkkəbliyini çox vaxt sadələşdirir. Ekranda görünən kübarlıq və ailə dəyərləri cinayətlərin, hədə-qorxunun və qurbanların yaşadığı faciələrin mahiyyətini dəyişmir.

Detektiv Co Petrozino ilə ölüm-dirim qarşıdurması
Vito Kaşio Ferronun adı təkcə mafiya aləmi ilə deyil, ABŞ-də italyan mənşəli cinayətkar qruplara qarşı mübarizə aparan məşhur polis əməkdaşı Co Petrozino ilə də bağlıdır.
Petrozino Nyu-Yorkda italyan cinayətkar şəbəkələrinə qarşı mübarizənin tanınmış simalarından idi. 1909-cu ildə Siciliyada öldürülməsi böyük rezonans doğurdu. Kaşio Ferro həmin qətlin təşkilində şübhəli bilinən şəxslərdən biri olsa da, bu cinayətə görə məhkum edilmədi. Beləliklə, onun adı mafiyanın ən məşhur və mübahisəli hadisələrindən birinin ətrafında uzun illər müzakirə olundu.

• Bu hadisə mafiyanın beynəlxalq əlaqələrinin nə qədər genişləndiyini də göstərirdi. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Siciliyadan ABŞ-yə köçən insanların arasında cinayətkar qruplarla əlaqəli şəxslər də var idi. Onlar yeni mühitdə yerli şəbəkələrlə birləşərək qanunsuz fəaliyyətlərini davam etdirməyə çalışırdılar.

Həbsxana divarına həkk olunduğu deyilən sözlər

Kaşio Ferronun həyatı ilə bağlı ən təsirli rəvayətlərdən biri həbsxana divarına həkk etdiyi deyilən sözlərdir:

“Həbsxana, xəstəlik və ehtiyac insanın əsl qəlbini üzə çıxarır”.

• Bu ifadə insanın həqiqi xarakterinin rahatlıq və firavanlıq dövründə deyil, ağır sınaqlarla üzləşdiyi zaman üzə çıxdığını bildirir. Çətinliklər insanın dostluq, sədaqət, mərhəmət və dözüm haqqında təsəvvürlərini sınağa çəkir.
  Ancaq bu sözlərin həqiqətən Kaşio Ferro tərəfindən yazıldığı barədə məlumatı ehtiyatla qəbul etmək lazımdır. Onun adı ilə bağlı rəvayətlərdə bu yazının Palermo şəhərindəki Uççardone həbsxanasının divarında olduğu bildirilir.

Tarixi fakt isə ondan ibarətdir ki, Kaşio Ferro 1930-cu ildə qətl ittihamı ilə ömürlük həbs cəzasına məhkum edilib. O, həyatının son illərini həbsdə keçirib və 1943-cü ildə Proçida adasındakı həbsxanada vəfat edib. Buna görə onun Uççardone həbsxanasında öldüyünü söyləmək düzgün deyil.

Həmin aforizmin onun həqiqi sözləri olub-olmamasından asılı olmayaraq, ifadə insan xarakteri haqqında düşündürücü məna daşıyır. Bununla belə, belə sözlərin cinayətkarın həyatına romantik çalar verməsinə də yol verməmək lazımdır. Çətinliklərdən keçmək insanı avtomatik olaraq haqlı, ədalətli və ya mərhəmətli etmir.

Əfsanənin arxasında qalan həqiqət

Vito Kaşio Ferro 1943-cü ildə vəfat etsə də, onun adı mafiya tarixində yaşamaqda davam edir. Bunun səbəbi təkcə cinayətkar fəaliyyəti deyil, həm də onun ətrafında formalaşan əfsanələr, polis araşdırmaları və sonradan yaranan populyar mədəniyyət obrazlarıdır.

Don Vito Korleone kimi personajlar tamaşaçıya cinayət dünyasını ailə, şərəf, sədaqət və nüfuz anlayışları vasitəsilə göstərir. Real həyatda isə bu anlayışların arxasında çox vaxt qanunsuz hakimiyyət, insanların qorxudulması və şəxsi maraqlar dayanır.

Kaşio Ferronun hekayəsi bir daha göstərir ki, tarixdəki bəzi şəxslər öz əməlləri ilə yanaşı, yaratdıqları obraz sayəsində də məşhurlaşırlar. Onların zahiri kübarlığı və ətraflarında yaranan əfsanələr gerçək həyatlarının sərt tərəflərini kölgədə qoya bilir.

Bəlkə də bu hekayənin əsas dərsi budur: insanın zahiri görünüşü onun əsl mahiyyətini müəyyən etmir. Tarixi şəxsiyyətləri qiymətləndirərkən əfsanələrə deyil, sənədlərə, sübutlara və onların real əməllərinə əsaslanmaq lazımdır.
Vito Kaşio Ferro məhz bu ziddiyyətin simvoluna çevrilib: bir tərəfdə kübar centlmen obrazı, digər tərəfdə isə cinayət tarixinin qaranlıq səhifələri. Don Vito Korleone ilə bağlı paralellər də onu bir əsrdən artıq müddətdir insanların maraq dairəsində saxlayan səbəblərdən biridir.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az