11 noyabr 1918-ci ildə Birinci Dünya müharibəsi başa çatdı. Bu qanlı müharibənin bitməsindən 108 il ötür. Müharibə milyonlarla insanın həyatına son qoymaqla yanaşı, elm və texnologiyanın inkişafına da ciddi təkan verdi.
Cəbhədə yaranan ehtiyaclar bir sıra yeni texnologiyaların və praktik həllərin meydana çıxmasına səbəb oldu. Maraqlıdır ki, bu gün gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilən bəzi əşyaların populyarlaşması və ya müasir formasının yaranması məhz Birinci Dünya müharibəsi ilə bağlıdır.
Onlardan yeddisinə nəzər salaq.
Pilates – hərbi düşərgədən fitnes dünyasına
Bu gün bütün dünyada məşhur olan Pilates məşq sisteminin əsası Birinci Dünya müharibəsi illərində qoyulub. Onun yaradıcısı Yozef Hubertus Pilates Men adasındakı internasiya düşərgəsində saxlanıldığı dövrdə fiziki məşqlər üzərində işləyirdi.
O, məhdud imkanlardan istifadə edərək çarpayıların yaylarını məşq avadanlığına çevirdi. Bu üsul hərəkət imkanları məhdud olan insanların belə əzələlərini gücləndirməsinə kömək edirdi.
Müharibədən sonra Pilates ABŞ-a köçərək Nyu-Yorkda öz studiyasını açdı və hazırladığı məşq avadanlıqlarının bir qismini patentləşdirdi. Beləliklə, hərbi düşərgədə yaranan məşq sistemi sonradan dünya fitnes sənayesinin məşhur istiqamətlərindən birinə çevrildi.
Trençkot – səngərlərdən şəhər küçələrinə
Bu gün klassik geyim nümunələrindən biri hesab edilən trençkotun populyarlaşmasında Birinci Dünya müharibəsinin böyük rolu olub.
Britaniyanın Burberry və Aquascutum şirkətləri hərbçilərin ehtiyaclarını nəzərə alaraq zabitlər üçün nəzərdə tutulan suya davamlı plaşları təkmilləşdirdilər. Çiyin paqonları, hərbi ləvazimatların bərkidilməsi üçün D-formalı metal halqalar və xüsusi konstruksiya bu geyimləri daha praktik edirdi.
Səngərlərdə xidmət edən zabitlər üçün hazırlanan bu plaşlar sonradan mülki geyimə çevrildi. Beləliklə, trençkot hərbi geyimdən moda dünyasının klassik elementlərindən birinə çevrildi.
Qol saatı – hərbi zərurətdən gündəlik aksesuara
Birinci Dünya müharibəsindən əvvəl qol saatları əsasən qadın aksesuarı kimi qəbul edilirdi. Kişilər, xüsusilə də hərbçilər, daha çox cib saatlarından istifadə edirdilər.
Lakin müharibə zamanı səngərlərdə dəqiq vaxtı müəyyənləşdirmək, hücumları koordinasiya etmək və hərbi əməliyyatları sinxronlaşdırmaq zərurəti yarandı. Cib saatından istifadə isə döyüş şəraitində əlverişli deyildi.
Nəticədə qol saatları hərbçilər arasında geniş yayıldı. Onların möhkəm korpuslu, davamlı və qaranlıqda görünən siferblatlı modelləri istehsal edilməyə başladı.
Müharibədən sonra bu praktik aksesuar mülki əhali arasında da populyarlaşdı və kişi geyiminin ayrılmaz hissəsinə çevrildi.
Plastik cərrahiyyə – müharibənin yaraladığı üzlərin bərpası
Birinci Dünya müharibəsi tarixdə üz və bədən nahiyələrindən ağır yaralanan insanların sayının kəskin artdığı dövrlərdən biri oldu. Xüsusilə artilleriya mərmiləri və partlayışlar nəticəsində çoxsaylı əsgərlərin üzündə ciddi zədələr yaranırdı.
Britaniyalı cərrah Harold Gillis bu sahədə mühüm işlər gördü. O, 1916-cı ildə hərbi qulluqçuların üz və çənə zədələrinin bərpası üçün xüsusi cərrahiyyə bölməsinin yaradılmasında iştirak etdi.
Gillis xəstələrin öz toxumalarından istifadə etməklə zədələnmiş üz nahiyələrini bərpa etməyə çalışırdı. Onun tətbiq etdiyi üsullar rekonstruktiv və plastik cərrahiyyənin inkişafına mühüm töhfə verdi.
Beləliklə, müharibənin yaratdığı ağır tibbi problemlər sonradan müasir plastik cərrahiyyənin inkişafına təkan verdi.
Fermuar – hərbi geyimlərdən gündəlik istifadəyə
Bu gün geyimlərdə, çantalarda və müxtəlif əşyalarda istifadə etdiyimiz fermuarın müasir formasının yaranmasında isveçəsilli amerikalı mühəndis Gideon Sundbäck mühüm rol oynayıb.
O, əvvəlki modellərin çatışmazlıqlarını aradan qaldıraraq bir-birinə keçən metal dişlərdən ibarət daha etibarlı bağlama mexanizmi hazırladı.
Birinci Dünya müharibəsi dövründə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri pilotların geyimləri üçün bu mexanizmdən istifadə etməyə maraq göstərdi. Müharibə illərində belə bağlamaların hərbi geyimlərdə tətbiqi genişləndi.
Sonralar fermuar mülki geyim sənayesində də geniş yayıldı və düymələrin əsas alternativlərindən birinə çevrildi.
Gigiyenik bezlər – hərbi tibbdən qadın gigiyenasına
Birinci Dünya müharibəsi illərində tibb bacılarının qarşılaşdığı problemlərdən biri də yaralı əsgərlərə qulluq zamanı istifadə edilən materialların çatışmazlığı idi.
ABŞ-ın Kimberly-Clark şirkətinin hazırladığı sellüloz əsaslı Cellucotton materialı pambıqla müqayisədə daha çox maye udmaq qabiliyyətinə malik idi. Qızıl Xaç təşkilatının tibb bacıları bu materialdan tibbi məqsədlərlə istifadə etməyə başladılar.
Tibb bacıları materialın gigiyenik xüsusiyyətlərini və yüksək hopdurma qabiliyyətini qiymətləndirərək ondan şəxsi gigiyena məqsədilə də yararlanmağa başladılar.
Müharibədən sonra Kimberly-Clark bu təcrübədən kommersiya məqsədilə istifadə edərək Kotex markası altında gigiyenik bezlərin istehsalına başladı. Beləliklə, hərbi tibbdə istifadə olunan material gündəlik həyatın mühüm məhsullarından birinə çevrildi.
. Birdəfəlik kağız dəsmallar – qaz maskalarından gündəlik gigiyenaya
Kimberly-Clark şirkətinin müharibə dövründə istehsal etdiyi sellüloz əsaslı materiallardan biri də qaz maskaları üçün filtr kimi istifadə olunurdu.
Müharibə başa çatdıqdan sonra şirkət həmin materialın başqa sahələrdə tətbiqi imkanlarını araşdırmağa başladı. Nəticədə onun əsasında birdəfəlik kağız dəsmallar istehsal edildi.
1920-ci illərdə şirkət Kleenex markasını bazara çıxardı. Əvvəlcə kosmetik vasitələrin, xüsusilə makiyajın təmizlənməsi üçün nəzərdə tutulan bu məhsul sonradan burun dəsmalı kimi də geniş istifadə olunmağa başladı.
Beləliklə, müharibə dövründə qaz maskalarının hazırlanması üçün istifadə edilən texnologiya gündəlik gigiyena məhsullarının istehsalına yol açdı.
Tarixin maraqlı paradoksu budur ki, milyonlarla insanın həyatına son qoyan Birinci Dünya müharibəsi eyni zamanda bu gün istifadə etdiyimiz bir sıra texnologiyaların və gündəlik əşyaların inkişafına təkan verib. Pilates məşqlərindən trençkota, qol saatından gigiyenik vasitələrə qədər bir çox yeniliyin arxasında müharibə illərinin acı təcrübəsi dayanır.
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az