Bu gün şənbədir. Deməli, kosmos və astronomiya ilə birbaşa əlaqəsi olmayan mövzulardan da danışmaq olar. Bu dəfə elm tarixinin qaranlıq və dramatik səhifələrindən birini xatırlayaq. Söhbət böyük astronom İohann Keplerin 73 yaşlı anası Katarinanı cadugərlik ittihamı ilə tonqalda yandırılmaqdan xilas etməsindən gedir. XVII əsrin əvvəllərində Almaniyada cadugər ovu tüğyan edərkən baş vermiş bu hadisə, əslində, əsl məhkəmə trilleri idi.

Bir qadının taleyi necə cadugərlik ittihamına çevrildi?

1615-ci ildə İohann Kepler elmi şöhrətinin zirvəsində idi. O, Müqəddəs Roma imperiyasının imperator sarayında nüfuzlu riyaziyyatçı vəzifəsini tuturdu. Lakin doğma Leonberq şəhərində onun elmi nüfuzu anasını gözləyən təhlükənin qarşısını almağa kifayət etmirdi.

Həmin dövrdə bölgədə dini fanatizm hökm sürür, yaxınlaşan Otuzillik müharibənin yaratdığı gərginlik isə cəmiyyətdəki qorxu və xurafatı daha da gücləndirirdi.

Keplerin anası Katarinanın 70-dən çox yaşı vardı. O, kasıb, həyat yoldaşını itirmiş, sərt və hövsələsiz xarakteri ilə tanınan bir qadın idi. Oxuyub-yazmağı bacarmasa da, dərman bitkilərini yaxşı tanıyır, yerli sakinləri xalq təbabəti üsulları ilə müalicə edirdi.

O dövrdə insanların təsəvvüründə təbiblə cadugər arasındakı sərhəd olduqca incə idi. Bitkilərlə müalicə edən, qeyri-adi davranışları ilə seçilən və ya qonşuları ilə münaqişə yaşayan qadınlar asanlıqla cadugərlikdə ittiham oluna bilərdilər.

Katarinanın başına gələnlərin başlanğıcı da qonşusu ilə mübahisə oldu.

Yerli şüşə ustasının həyat yoldaşı Ursula Reynbol dən ağır xəstələndikdən sonra bədbəxtliyinin səbəbini Katarinada görməyə başladı. İddialara görə, Ursula Katarinanın hazırladığı bitki dəmləməsini içdikdən sonra səhhətində ciddi problemlər yaranmışdı.

Sonralar tarixçilər onun hamiləliyini itirmiş və ya xroniki xəstəliyinin kəskinləşmiş ola biləcəyini ehtimal ediblər. Lakin Ursula başına gələnləri təbii səbəblərlə deyil, cadugərliklə əlaqələndirirdi.

Üstəlik, Ursulanın qardaşı yerli məhkəmə-icra orqanlarında xidmət edirdi. O, Kepler ailəsinə onsuz da yaxşı münasibət bəsləmirdi. Beləliklə, Katarinaya qarşı ittihamların sayı artmağa, qonşular bir-birinin ardınca ifadə verməyə başladı. Nəticədə yerli hakimiyyət rəsmi araşdırmaya başladı.

Qonşuların inanılmaz ittihamları

Katarinaya qarşı məhkəmə işinin sənədləri günümüzədək gəlib çatıb. Onları oxuyanda insanın ağlına ilk gələn sual budur: bu qədər əsassız iddia necə ciddi ittihama çevrilə bilərdi?

• Qonşulardan biri Katarinanın küçədə yanından keçməsindən sonra ayaqlarının tutulduğunu iddia edirdi.

Başqa bir sakin isə yaşlı qadınla qarşılaşdıqdan sonra sevimli donuzunun xəstələnərək öldüyünü söyləyirdi.

Məktəb müəllimi Katarinanı atasının qəbrindən kəllə sümüyü çıxartdırmaqda ittiham edirdi. Guya qadın həmin sümüyə gümüş yerləşdirərək ondan şərab qədəhi hazırlamaq istəyirmiş.

Ən qorxulu ifadələrdən birini isə azyaşlı qız vermişdi. O, Katarinanın gecə vaxtı bağlı qapıdan keçərək ruh şəklində otağına girdiyini və onun qoluna vurduğunu iddia edirdi. Qızın sözlərinə görə, bundan sonra qolu şişmişdi.

Belə bir mühitdə şayiələr və şəxsi münaqişələr məhkəmə üçün ciddi ittiham materialına çevrilə bilirdi. Müqəddəs Roma imperiyasında 1532-ci ildə qəbul edilmiş”Constitutio Criminalis Carolina” adlı cinayət hüququ məcəlləsi işgəncə tətbiqinin müəyyən hüquqi şərtlərini nəzərdə tuturdu. Cadugərlik işlərində isə sübutlara yanaşma, etiraf almaq cəhdləri və yerli məhkəmələrin praktikası təqsirləndirilən şəxsləri son dərəcə ağır vəziyyətə salırdı.

Katarinanı ölüm təhlükəsi gözləyirdi.

Kepler elmi fəaliyyətini kənara qoyub anasının müdafiəsinə qalxdı

Anasına qarşı irəli sürülən ittihamları eşidən İohann Kepler dəhşətə gəldi. O dövrdə Alman torpaqlarında cadugərlik ittihamı ilə çoxsaylı qadınlar edam edilirdi. Katarinanın da eyni aqibəti yaşaması real təhlükə idi.

Əvvəlcə Kepler məsələni münaqişəsiz həll etməyə çalışdı. Vəkillər tutdu və anasını özünün yaşadığı Linz şəhərinə apardı. Lakin Katarina doğma şəhəri üçün darıxırdı. 1620-ci ildə gizlicə Leonberqə qayıtdı.

Onu dərhal həbs etdilər.

Yaşlı qadının əllərinə və ayaqlarına dəmir qandallar vuruldu, o, həbsxanaya salındı. Hətta ironik məqam ondan ibarət idi ki, həbsdə saxlanılan şəxsin ailəsi onu qoruyan mühafizəçilərin xərclərini də ödəməli olurdu.

Kepler başa düşürdü ki, anasını xilas etmək üçün elmi işindən xeyli uzaqlaşmalı olacaq. O, faktiki olaraq uzun illərini hüquqi müdafiəyə həsr etdi. Məhkəmə prosesinin getdiyi bölgəyə yaxınlaşdı və anasının müdafiəsini şəxsən üzərinə götürdü.

Xurafata qarşı elmi məntiq

Kepler bu işə bir alim kimi yanaşdı. O, şahid ifadələrini diqqətlə araşdırır, iddialardakı ziddiyyətləri üzə çıxarır, baş verən hadisələrə tibbi və təbii izahlar tapmağa çalışırdı.

Onun əsas məqsədi sadə idi: insanların xəstəliklərini, təsadüfləri və şəxsi münaqişələri cadugərliklə əlaqələndirən iddiaların əsassız olduğunu sübut etmək.

Keplerin müdafiə strategiyasına dair tarixi rəvayətlərdə bildirilir ki, o, Katarinanın guya zərər vurduğu şəxslərin sağlamlıq vəziyyətini araşdırmağa çalışırdı. İddialara görə, ayaqları tutulmuş qonşunun Katarina ilə qarşılaşmasından əvvəl də sağlamlıq problemləri vardı. Ursula Reynbol d isə başqa xəstəlik səbəbindən civə tərkibli dərman qəbul etmiş ola bilərdi. Bu maddənin təsirləri onun səhhətindəki ağırlaşmaları izah edə bilərdi.

Kepler həmçinin məktəb müəlliminin kəllə sümüyü ilə bağlı iddiasının şəxsi ədavət və maddi mübahisələrlə əlaqəli olduğunu göstərməyə çalışırdı.

Beləliklə, o, məhkəmədə şayiələrə qarşı faktları, qorxuya qarşı məntiqi, xurafata qarşı isə rasional düşüncəni qoyurdu.

Alimin nüfuzu da əhəmiyyətli rol oynayırdı. Kepler imperator sarayında xidmət edən tanınmış şəxs idi və bu mövqeyindən istifadə edərək anasına fiziki işgəncə verilməsinin qarşısını almağa çalışırdı.

Çünki o dövrün məhkəmə praktikasında işgəncə altında alınan etiraf təqsirləndirilən şəxsin ölüm hökmü ilə üzləşməsinə səbəb ola bilərdi. Günahsızlığını sübut etməyə çalışan insan isə bəzən özünü xilas etmək üçün etmədiyi cinayəti boynuna almağa məcbur qalırdı.

Katarinanın işi illərlə uzandı. Məhkəmə prosesi həm ana, həm də oğul üçün ağır sınağa çevrildi.

İşgəncə otağında 73 yaşlı qadının cəsarəti

1621-ci ilin sentyabrında məhkəmə Katarinanı qorxutmaq üçün son dərəcə sərt üsula əl atdı. Tarixi mənbələrdə “territio realis” adlandırılan bu prosedur təqsirləndirilən şəxsi işgəncə ilə hədələmək və onun iradəsini qırmaq məqsədi daşıyırdı.

İllərlə həbsdə saxlanılmış, fiziki cəhətdən zəifləmiş 73 yaşlı Katarinanı zindanın zirzəmisinə apardılar.

Qarşısına cəlladın alətləri düzüldü: işgəncə çarpayısı, barmaqları əzmək üçün alətlər, dəmir çəkmələr və qızdırılmış maşa.

Cəllad ona qarşı hansı işgəncələrin tətbiq ediləcəyini ətraflı izah etdi. Məqsəd yaşlı qadını dəhşətə gətirmək, onu şeytanla əlaqədə olduğunu etiraf etməyə məcbur etmək idi.

Lakin Katarina geri çəkilmədi.

Tarixi rəvayətlərə görə, o, diz çökərək ona istənilən işgəncənin verilə biləcəyini, amma boynuna alacağı heç bir günahının olmadığını bildirdi. Ruhunun Allaha məxsus olduğunu deyərək ağrıdan qurtulmaq naminə yalan danışmayacağını bəyan etdi.

Bu, təkcə fiziki əzablara qarşı deyil, insanın iradəsini sındırmağa hesablanmış qorxu mexanizminə qarşı da müqavimət idi.

Keplerin hüquqi müdafiəsi və Katarinanın etirafdan imtina etməsi məhkəmənin işini daha da çətinləşdirdi. Nəticədə qadına qarşı irəli sürülən ittihamlar onun təqsirini sübut etməyə kifayət etmədi.

1621-ci ilin oktyabrında Katarina azadlığa buraxıldı.

İohann Kepler anasını ölüm hökmündən xilas etmişdi. Lakin bu qələbənin bədəli ağır oldu.

Keplerin elmi-fantastik əsəri anasına qarşı sübuta çevrildi

Bu hadisənin ən qəribə tərəflərindən biri Keplerin bir neçə il əvvəl yazdığı Somnium — “Yuxu” adlı əsərlə bağlıdır.

Ədəbiyyat tarixində erkən elmi-fantastik əsərlərdən biri hesab edilən bu kitabda insanın Aya səyahəti təsvir olunurdu. XVII əsrdə belə bir səyahətin necə mümkün ola biləcəyini bədii şəkildə əsaslandırmaq üçün Kepler hekayəyə ruhlarla əlaqə yaradan yaşlı islandiyalı təbiblə bağlı obraz daxil etmişdi. Əsərdə həmin qadının oğlunun Aya aparılmasına kömək edən fövqəltəbii qüvvələrdən bəhs olunurdu.

Keplerin əlyazması Almaniyada yayılmış, əsərin məzmunu isə cadugərliklə bağlı təsəvvürlərlə maraqlanan insanların diqqətini cəlb etmişdi.

İddialara görə, Leonberqdəki ittihamçılar bu əsərdən Katarinaya qarşı istifadə etməyə çalışmışdılar. Onlar bədii əsərdəki yaşlı təbib obrazını Keplerin anası ilə əlaqələndirir, fantastik təsvirləri guya onun sehr və ruhlarla əlaqəsinin sübutu kimi təqdim edirdilər.

Beləliklə, insanın Aya uçuşunu təsəvvür edən elmi təxəyyül real həyatda bir qadının həyatını təhlükəyə atan ittiham materialına çevrilmişdi.

Bu, tarixdə elmi düşüncə ilə xurafatın toqquşmasının ən qəribə nümunələrindən biridir. Bədii əsərdəki obrazla real insan arasında əlaqə qurmaq cəhdi məntiqdən çox, əvvəlcədən formalaşmış şübhələrin nəticəsi idi.

Ağlın qələbəsi, ailənin faciəsi

İohann Keplerin anasını xilas etməsi çox vaxt ağlın və elmi düşüncənin xurafat üzərində qələbəsi kimi təqdim olunur. Həqiqətən də, bu hadisədə faktlara əsaslanan müdafiə, hüquqi arqumentlər və ittihamların ziddiyyətlərini üzə çıxarmaq mühüm rol oynadı.

Lakin bu hekayəni yalnız böyük alimin qəhrəmanlığı kimi təqdim etmək də düzgün olmazdı. Burada əsrlər əvvəlki hüquq sisteminin qüsurları, dini fanatizmin yaratdığı qorxu, şəxsi ədavətin məhkəmə prosesinə təsiri və qadınların nə qədər asanlıqla ittiham hədəfinə çevrilə bilməsi də öz əksini tapır.

Katarina azadlığa çıxdı, amma həbsxanada keçirdiyi illər onun sağlamlığını ciddi şəkildə sarsıtmışdı. O, azadlığa buraxıldıqdan təxminən yarım il sonra, 1622-ci ilin aprelində vəfat etdi.

Kepler isə anasının müdafiəsi üçün böyük maddi və mənəvi itkilərə məruz qaldı. Məhkəmə prosesi onun vaxtını, enerjisini və vəsaitlərini tükəndirdi, elmi fəaliyyətinə də ciddi təsir göstərdi.

Bununla belə, onun mübarizəsi tarixdə mühüm bir dərs kimi qaldı: cəmiyyət qorxuya və şayiələrə təslim olanda ən adi hadisələr belə cinayət sübutu kimi təqdim edilə bilər. Belə məqamlarda insanı qoruyan əsas qüvvələrdən biri faktları yoxlamaq, məntiqi düşünmək və ədaləti tələb etmək cəsarətidir.

İohann Kepler səma cisimlərinin hərəkət qanunlarını araşdıran böyük alim idi. Anasının taleyi təhlükə altına düşəndə isə o, eyni inadla başqa bir mübarizəyə başladı — həqiqəti sübut etmək və günahsız insanı xilas etmək uğrunda mübarizəyə.

Bu dəfə onun qarşısında planetlərin orbitləri deyil, insanın qorxuları, xurafat və ədalətsizlik dayanmışdı.

Və Kepler anasını xilas etməklə sübut etdi ki, bəzən insanın ən böyük kəşfi elmin özündən də kənarda — həqiqətin və insan ləyaqətinin müdafiəsində olur.

Müəllif:Marco Kraft
Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az