“Bir dəfə ürəyi dayanandan sonra həyata qaytarılan pasiyentlərimdən biri mənə dedi: ‘Doktor, artıq ölməkdən qorxmuram. Mən ölülərin yaşadığı şəhərləri gördüm’.

Həmin vaxt mən yalnız ağıl və bədən anlayışlarını qəbul edən cərrah idim. Bütün psixi hadisələri beynin fəaliyyətinin əlavə məhsulu hesab edirdim. Əmin idim ki, neyronlarda baş verən bioloji reaksiyalar emosiyaları, hissləri və düşüncələri yaradır. Və birdən pasiyentim mənə hansısa səmavi şəhərdən danışmağa başladı…”

İspaniyalı cərrah Manuel Sans Seqarranın xatırladığı bu hadisə onun ölümə yaxın təcrübələrə münasibətini dəyişən məqamlardan biri olub. Uzun illər tibb sahəsində çalışan həkim sonradan belə təcrübələri araşdırmağa başlayıb və insan şüurunun təbiəti ilə bağlı fərziyyələr irəli sürüb.

Onun fikirləri ölümün nə olduğu, insan şüurunun beyinlə əlaqəsi və ürək dayanmasından sonra yaşanan təcrübələrin necə izah edilə biləcəyi barədə müzakirələri yenidən gündəmə gətirib.

Ürək dayandıqda insan nə hiss edir?

Ölümə yaxın təcrübələr — tibbdə NDE (Near-Death Experience) adlandırılan hadisələr — ürəyi dayanmış, ağır travma almış və ya həyati təhlükə yaradan vəziyyətdən sağ çıxmış bəzi insanların danışdıqları qeyri-adi hiss və təəssüratlardır.

Belə təcrübələr yaşayan insanlar müxtəlif hadisələrdən bəhs edirlər. Bəziləri özlərini fiziki bədənlərindən ayrılmış kimi hiss etdiklərini, baş verənləri sanki yuxarıdan izlədiklərini söyləyirlər. Digərləri parlaq işıq gördüklərini, dərin sakitlik yaşadıqlarını vəfat etmiş yaxınları ilə qarşılaşdıqlarını və ya qeyri-adi məkanlara düşdüklərini bildirirlər.

Manuel Sans Seqarranın sözlərinə görə, onun pasiyentlərindən biri ağır yol qəzasından sonra ürək və tənəffüs dayanması keçirib. Həkimlər reanimasiya tədbirləri nəticəsində onu həyata qaytara biliblər. Pasiyent sonradan əməliyyat olunub və reanimasiya dövründən sonra şüuruna qayıdıb.

Həkimin nəqlinə əsasən, qadın həmin vaxt tibb işçilərinin gördüyü işləri öz bədənindən kənarda yerləşən müşahidəçi kimi izlədiyini söyləyib. O, həkimlərin hərəkətlərini və təcili yardım otağında baş verənləri təsvir edib.

Sans Seqarranın sözlərinə görə, pasiyentin danışdıqları onun müşahidələri ilə üst-üstə düşüb. Bu hadisə həkimi şüurun təbiəti və ölümə yaxın təcrübələrin mexanizmləri barədə daha dərindən düşünməyə vadar edib.

Lakin belə hadisələrin elmi qiymətləndirilməsində mühüm suallar qalır: insanın xatırladığı təcrübə dəqiq nə vaxt baş verib? Beynin həmin müddətdə hansı fəaliyyəti olub? Pasiyentin təsvir etdiyi məlumatları müstəqil şəkildə yoxlamaq mümkündürmü?

Bu suallara cavab vermədən yalnız şəxsi ifadələr əsasında qəti nəticəyə gəlmək olmaz.

“Bədəndən ayrılmaq” hissinin arxasında nə dayanır?

Sans Seqarranın fikirləri ölümə yaxın təcrübələrin fövqəltəbii hadisələrlə əlaqəli ola biləcəyini irəli sürür. O, şüurun fiziki bədəndən daha geniş bir mahiyyətə malik olduğunu düşünür və bunu “supraşüur” anlayışı ilə izah edir.

Bu yanaşmaya görə, insanın fərdi şüuru beynin fəaliyyəti ilə məhdudlaşmaya və fiziki ölümündən sonra da müəyyən formada mövcudluğunu davam etdirə bilər.

Ancaq burada mühüm fərqi qorumaq lazımdır: həkimin irəli sürdüyü fikir elmi ictimaiyyət tərəfindən təsdiqlənmiş fakt deyil. Supraşüurun müstəqil mövcudluğunu və şüurun fiziki ölümdən sonra davam etdiyini qəti şəkildə sübut edən elmi nəticə hazırda yoxdur.

Tibb və neyroelm sahəsində ölümə yaxın təcrübələrin mümkün izahları araşdırılır. Beyinə oksigen çatışmazlığı, qan dövranının kəskin pozulması, sinir şəbəkələrinin fəaliyyəti, dərmanların təsiri və yaddaşın formalaşması bu araşdırmalarda nəzərdən keçirilən amillərdəndir.

Bununla belə, ölümə yaxın təcrübələrin bütün xüsusiyyətlərini vahid mexanizmlə izah etmək də hələ mümkün olmayıb.

Elmin cavab axtardığı suallar

Ölümə yaxın təcrübələrin araşdırılması təkcə fəlsəfi müzakirələrdən ibarət deyil. Bu sahədə pasiyentlərin xatirələri, reanimasiya zamanı baş verən fizioloji dəyişikliklər və şüurun müxtəlif vəziyyətləri elmi metodlarla öyrənilir.

Məsələn, ürək dayanması zamanı beyinə qan axını kəskin azalır. Lakin ürəyin dayanması ilə beynin bütün fəaliyyətinin eyni anda və tamamilə yox olması eyni hadisə deyil. Reanimasiya prosesində fizioloji vəziyyət dəyişə bilər, şüurun bərpası isə mürəkkəb prosesdir.

Pasiyentlərin sonradan danışdıqları təcrübələrin dəqiq nə vaxt formalaşdığını müəyyənləşdirmək buna görə çətindir. İnsan xatirəsi hadisələri sonradan emal edə, onları müəyyən ardıcıllıqla birləşdirə və bəzən yaşanmış hisslərlə yaddaşda formalaşan təsəvvürləri qarışdıra bilər.

Bununla yanaşı, bəzi pasiyentlərin müəyyən hadisələri təəccüblü detallarla xatırladıqlarını bildirməsi tədqiqatçıların diqqətini cəlb edir. Belə iddiaların elmi sübut sayılması üçün isə məlumatların müstəqil yoxlanması, hadisələrin dəqiq vaxtının müəyyənləşdirilməsi və alternativ izahların qiymətləndirilməsi tələb olunur.

Beləliklə, bu sahədə araşdırmaların davam etməsi onun bütün iddialarının təsdiqləndiyi anlamına gəlmir.

Ölüm son deyilmi?

Manuel Sans Seqarranın fikirləri insanların əsrlərdir cavab axtardığı fundamental sualı yenidən gündəmə gətirir: fiziki ölüm insanın mövcudluğunun sonudurmu?

Həkim bu suala müsbət cavab verməyə meyillidir. O, ölümə yaxın təcrübələri şüurun bədəndən kənarda mövcud ola biləcəyinin göstəricisi kimi şərh edir.

Lakin elmi yanaşma şəxsi qənaətlə sübutu bir-birindən ayırmağı tələb edir. Ölümə yaxın təcrübələr insanların həqiqətən yaşadıqları və sonradan təsvir etdikləri subyektiv hadisələrdir. Onların hansı mexanizmlə yarandığı isə ayrıca araşdırma mövzusudur.

Bu təcrübələrin insanda ölüm qorxusunu azaltması, həyatın dəyəri barədə düşüncələrini dəyişməsi və emosional təsir yaratması mümkündür. Ancaq belə dəyişikliklər şüurun ölümdən sonra yaşamağa davam etdiyini öz-özlüyündə sübut etmir.

Bəlkə də bu mövzunun ən maraqlı tərəfi hazırda qəti cavabın olmamasıdır. İnsan şüurunun təbiəti barədə hələ öyrənilməli çox şey var. Elmin vəzifəsi isə qeyri-adi hekayələri dərhal həqiqət və ya cəfəngiyyat elan etmək deyil, onları diqqətlə araşdırmaq, sübutları yoxlamaq və məlum olanla hələ izah edilməmiş məqamları fərqləndirməkdir.

Ölümə yaxın təcrübələr şüurun təbiəti haqqında mühüm suallar yaradır. Ancaq bu sualların mövcudluğu ölümün son olmadığına dair elmi sübutun artıq əldə edildiyi demək deyil.

Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az