İnsan ilk dəfə müasir dünya maliyyə sisteminin bütöv mənzərəsini görəndə istər-istəməz belə bir sual verir: “Bir dəqiqə, bu, hamının könüllü şəkildə iştirak etdiyi qlobal maliyyə piramidası deyilmi? Bəs ölkələr bu sistemə qoşulanda nə baş verdiyini anlamırdılar?”.

Gəlin mürəkkəb iqtisadi terminlərə – “likvidlik”, “inflyasiyanın hədəflənməsi” və digər anlayışlara çox da baş vurmadan, məsələnin mahiyyətini anlayaq: bəşəriyyət qızıl standartından necə uzaqlaşdı, ABŞ dövlət istiqrazları niyə dünya maliyyə sisteminin əsas dayağına çevrildi və hazırda qlobal iqtisadiyyatı sarsıdan fundamental problem nədən ibarətdir?

Qızılın yerini “dürüst söz” necə tutdu?

Bu proses, obrazlı desək, üç mərhələli illüzionist oyunu xatırladır.

Birinci mərhələ: Bretton-Vuds sistemi – qızıl təminatı (1944-cü il)

İkinci Dünya müharibəsi başa çatmaq üzrə idi. Avropa və SSRİ müharibənin dağıntıları içində idi, Britaniya imperiyası isə ağır maliyyə böhranı yaşayırdı. ABŞ-ın vəziyyəti tamamilə fərqli idi. Ölkə həm iqtisadi, həm də hərbi baxımdan güclənmiş, dünya qızıl ehtiyatlarının böyük hissəsini öz əlində cəmləşdirmişdi.

1944-cü ildə ABŞ-ın Bretton-Vuds şəhərində 44 ölkənin nümayəndələri bir araya gəldi. SSRİ də konfransda iştirak etsə də, sonradan razılaşmanı ratifikasiya etmədi.

ABŞ-ın təklifi belə idi: qızılı hər beynəlxalq əməliyyat zamanı bir ölkədən digərinə daşımaq həm təhlükəli, həm də əlverişsizdir. Ona görə də qızıl ABŞ-ın anbarlarında saxlanılsın, dollar isə onunla sabit məzənnə əsasında əlaqələndirilsin.

Beləliklə, bir troya unsiyası qızılın qiyməti 35 dollar müəyyən edildi. Digər ölkələr də öz milli valyutalarını dollara bağladılar. Razılaşmaya əsasən, xarici dövlətlərin mərkəzi bankları müəyyən şərtlərlə dollarlarını ABŞ-dan qızıla dəyişə bilərdilər.

Bu sistem ilk baxışdan etibarlı və əlverişli görünürdü. Dollar, mahiyyət etibarilə, qızılla təmin edilmiş beynəlxalq hesablaşma vasitəsinə çevrilmişdi.

İkinci mərhələ: dollar böhranı və Şarl de Qollun etirazı (1960–1971-ci illər)

ABŞ qızıl təminatı ilə əlaqələndirilmiş dolların beynəlxalq nüfuzundan böyük üstünlüklər əldə edirdi. Lakin 1960-cı illərdə vəziyyət dəyişməyə başladı.

Vaşinqton eyni vaxtda Vyetnam müharibəsinə böyük vəsait xərcləyir, sosial proqramları genişləndirir, kosmik yarışa milyardlarla dollar yatırırdı. Nəticədə dövriyyədəki dollarların həcmi ABŞ-ın qızıl ehtiyatları ilə təminat imkanlarını üstələməyə başladı.

Fransa prezidenti Şarl de Qoll bu sistemin dayanıqlılığını şübhə altına alan liderlərdən biri oldu. 1965-ci ildə Fransa dollar ehtiyatlarının bir hissəsini qızıla dəyişmək qərarına gəldi. Bu addım Bretton-Vuds sisteminin zəif nöqtələrini üzə çıxardı.

Digər ölkələr də dollar ehtiyatlarının qızılla təminatına dair narahatlıqlarını artırdılar.

Nəhayət, 15 avqust 1971-ci ildə ABŞ prezidenti Riçard Nikson dolların qızıla dəyişdirilməsini dayandırdığını elan etdi. Bu qərar tarixə “Nixon shock” – Nikson şoku adı ilə düşdü.

Beləliklə, dolların qızılla birbaşa konvertasiyası dayandırıldı. Əvvəllər qızıl təminatına söykənən sistem faktiki olaraq sona çatdı.

Dünya bu qərarı qəbul etdi. Çünki dollar artıq beynəlxalq ticarətin, bank ehtiyatlarının və maliyyə əməliyyatlarının əsas vasitəsinə çevrilmişdi. Onun qəfil dəyərsizləşməsi qlobal maliyyə sistemində dağıdıcı nəticələr yarada bilərdi.

Üçüncü mərhələ: neft amili və dolların mövqeyinin möhkəmləndirilməsi (1974-cü il)

Qızıla bağlılığını itirən dolların beynəlxalq mövqeyini qorumaq üçün ABŞ yeni iqtisadi mexanizmlərdən istifadə etməyə başladı.

1974-cü ildə ABŞ və Səudiyyə Ərəbistanı arasında əldə olunan razılaşmalar bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Səudiyyə Ərəbistanının neft satışında dolların rolunun möhkəmlənməsi və neft gəlirlərinin bir hissəsinin ABŞ maliyyə aktivlərinə, o cümlədən dövlət istiqrazlarına yönəldilməsi sonradan “neft dolları” adlandırılan sistemin formalaşmasına təkan verdi.

Neft beynəlxalq ticarətin ən strateji məhsullarından biri olduğuna görə dolların mövqeyi də daha da gücləndi.

Ölkələr niyə ABŞ-ın dövlət borcunu alırlar?

Burada əsas sual ortaya çıxır: dövlətlər və iri maliyyə qurumları niyə ABŞ-ın borc kağızlarını – Treasury istiqrazlarını almağa maraq göstərirlər? Niyə Çin, Yaponiya, Avropa ölkələri və digər böyük iqtisadiyyatlar ABŞ dövlət borcunun əsas sahibləri sırasındadır?

Məsələnin mahiyyəti maliyyə təhlükəsizliyi və likvidliklə bağlıdır.

Təsəvvür edək ki, Çin, Yaponiya və ya Səudiyyə Ərəbistanı bir il ərzində beynəlxalq bazarlarda 500 milyard dollar dəyərində məhsul və xidmət satıb. Əldə edilən bu qədər böyük vəsaiti harada saxlamaq olar?

Birinci variant – nağd pul şəklində saxlamaqdır. Lakin bu, həm praktiki baxımdan əlverişsizdir, həm də inflyasiya səbəbindən pulun alıcılıq qabiliyyəti zamanla azalır.

İkinci variant – vəsaiti kommersiya banklarında saxlamaqdır. Ancaq burada da bankın maliyyə vəziyyəti, qarşı tərəf riski və iri məbləğlərin idarə olunması ilə bağlı problemlər yaranır. Əmanətlərin sığortalanması sistemləri isə dövlətlərin və nəhəng şirkətlərin milyardlarla dollarlıq vəsaitini qorumaq üçün nəzərdə tutulmayıb.

Məhz bu nöqtədə ABŞ-ın dövlət istiqrazları ön plana çıxır.

ABŞ Xəzinədarlığının istiqrazları mahiyyət etibarilə dövlətin borc öhdəliyidir. İnvestor bu qiymətli kağızı almaqla ABŞ hökumətinə müəyyən müddətə borc verir və bunun müqabilində faiz gəliri əldə edir.

Bu istiqrazların əsas üstünlükləri aşağıdakılardır:

– Yüksək etibarlılıq: ABŞ dövlətinin dollarla ifadə olunmuş borc öhdəlikləri beynəlxalq maliyyə bazarlarında ən etibarlı aktivlərdən biri hesab olunur. Bununla belə, onlar da risksiz deyil.
– Yüksək likvidlik: ABŞ istiqrazlarının nəhəng təkrar bazarı mövcuddur. Bu, böyük həcmdə qiymətli kağızların nisbətən sürətli şəkildə pula çevrilməsinə imkan verir.
– Faiz gəliri: İstiqraz sahibləri müəyyən edilmiş şərtlər əsasında gəlir əldə edirlər.
– Girov funksiyası: Dünya bank sistemində ABŞ dövlət istiqrazları kredit və digər maliyyə əməliyyatlarında geniş istifadə olunan təminat vasitələrindən biridir.

Beləliklə, dövlətlər ABŞ-ın borc kağızlarını yalnız Vaşinqtona dəstək göstərmək üçün almırlar. Onlar bu aktivlərdən beynəlxalq ehtiyatların idarə olunması, ticarət əməliyyatları və maliyyə sabitliyi üçün istifadə edirlər.

Dünya iqtisadiyyatının fundamental problemi nədir?

İndi məsələnin daha dərin qatına nəzər salaq.

Müasir maliyyə sisteminin əsas problemlərindən biri kreditə əsaslanan pul mexanizmi, borcun artması və maliyyə sektorunun real iqtisadiyyatdan daha sürətlə genişlənməsidir.

Bu sistemi bəzən “borc əsaslı pul sistemi” adlandırırlar.

Onun işləmə mexanizmini sadələşdirərək üç əsas məqamla izah etmək olar:

1. Müasir iqtisadiyyatda bank kreditləri yeni depozit pullarının yaranmasına səbəb olur.
2. Kreditlər üzrə faiz ödənişləri və borcların yığılması maliyyə sistemində daimi pul axınına ehtiyac yaradır.
3. Borcların artım tempi real iqtisadiyyatın və gəlirlərin artımını uzun müddət üstələdikdə sistemin dayanıqlılığı sual altına düşür.

İlk onilliklərdə dünya iqtisadiyyatı sürətlə genişlənirdi. Yeni bazarlar açılır, sənayeləşmə dərinləşir, beynəlxalq ticarət böyüyürdü. 1991-ci ildən sonra postsovet məkanının dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyası, Çinin qlobal istehsal mərkəzinə çevrilməsi və Hindistanın iqtisadi yüksəlişi də bu prosesi sürətləndirdi.

Lakin indi dünya iqtisadiyyatının qarşısında yeni reallıqlar dayanır: demoqrafik dəyişikliklər, resurs məhdudiyyətləri, geosiyasi qarşıdurmalar və artan borc yükü.

Müəllifin diqqət çəkdiyi əsas məqam budur: iqtisadi artımın getdikcə daha çox borc hesabına maliyyələşdirilməsi uzunmüddətli perspektivdə ciddi risklər yaradır.

ABŞ-ın dövlət borcu da bu problemin ən bariz nümunələrindən biridir. Son onilliklər ərzində ölkənin borc yükü kəskin artıb və artıq on trilyonlarla dollarla ölçülür.

Burada vacib məqamı unutmaq olmaz: dövlət borcunun mövcudluğu öz-özlüyündə iqtisadi böhran demək deyil. Əsas məsələ borcun hansı məqsədlə götürülməsi, hansı gəlirlə xidmət edilməsi və iqtisadiyyatın onu daşımaq qabiliyyətidir.

Bu, maliyyə piramidasıdır, yoxsa müasir iqtisadiyyatın mexanizmi?

Məsələyə ən kəskin yanaşma belədir: müasir borc sistemi öz mexanizminə görə maliyyə piramidasını xatırladır.

Maliyyə piramidasının əsas xüsusiyyəti əvvəlki iştirakçılara ödənişlərin yeni iştirakçıların vəsaiti hesabına həyata keçirilməsidir.

Dövlət borcunda da oxşar mexanizm müşahidə olunur. Vaxtı çatmış istiqrazların ödənilməsi üçün dövlətlər tez-tez yeni istiqrazlar buraxırlar. Bu proses “borcun yenidən maliyyələşdirilməsi” adlanır.

Məsələn, hökumətin 100 milyard dollarlıq istiqrazının ödəmə müddəti başa çatırsa, o, həmin borcu ödəmək üçün yeni istiqrazlar buraxa bilər.

Ancaq burada mühüm fərq var: dövlət borcunun yenidən maliyyələşdirilməsi avtomatik olaraq Ponzi sxemi demək deyil. Çünki dövlətlərin vergi toplamaq, iqtisadi artımdan gəlir əldə etmək və pul siyasəti aparmaq imkanları var. Əsas risk borcun idarəolunmaz səviyyəyə çatması və investorların dövlətin ödəmə qabiliyyətinə inamını itirməsidir.

Alternativlər var idimi? Niyə qəbul edilmədilər?

Maraqlıdır ki, müasir maliyyə sisteminin formalaşdığı dövrdə başqa iqtisadi modellər də müzakirə olunurdu. Onlardan üçü xüsusi diqqət çəkir.

Silvio Gezelin «azad pul» modeli – demerec sistemi

Alman iqtisadçısı Silvio Gezelin irəli sürdüyü demerec ideyasına əsasən, pulun dövriyyədən çıxarılıb yığılması deyil, iqtisadiyyatda hərəkətdə olması stimullaşdırılmalıdır.

Bu modeldə pul zaman keçdikcə müəyyən dəyər itirir, yəni onu uzun müddət saxlamaq sərfəli olmur.

1932-ci ildə Avstriyanın Vörql şəhərində bələdiyyə sədri Mixael Unterquqqenberger bu ideyanı praktikada sınadı. Şəhərdə xüsusi yerli pul dövriyyəyə buraxıldı. Həmin pulun qüvvədə qalması üçün hər ay üzərinə xüsusi marka yapışdırılmalı idi.

Məqsəd insanları pulu yığmaq əvəzinə xərcləməyə, ticarəti və iqtisadi fəallığı artırmağa təşviq etmək idi.

Eksperimentin müəyyən müsbət nəticələr verdiyi bildirilir. Şəhərdə ictimai işlər həyata keçirildi, yollar və körpülər tikildi, iqtisadi fəallıq artdı.

Lakin Avstriya Mərkəzi Bankının müdaxiləsindən sonra bu təcrübə dayandırıldı. ABŞ-da da 1930-cu illərdə yerli pul layihələri geniş müzakirə olunsa da, federal səviyyədə onların yayılmasına icazə verilmədi.

Çikaqo planı – 100 faizlik ehtiyat sistemi (1933-cü il)

Böyük Depressiyadan sonra bank sistemindəki problemlər iqtisadçıları alternativ mexanizmlər axtarmağa vadar etdi.

Çikaqo Universitetinin bir qrup iqtisadçısı, o cümlədən Frenk Nayt və Henri Saymons, eləcə də iqtisadçı İrvinq Fişer bank sisteminin köklü şəkildə dəyişdirilməsini təklif etdilər.

“Çikaqo planı” adlanan bu modelin əsas ideyası kommersiya banklarının kredit verməklə yeni pul yaratmaq imkanlarını məhdudlaşdırmaq idi.

Təklifə görə, banklar əmanət hesablarında olan vəsaitlərin 100 faizini ehtiyat kimi saxlamalı, kreditləri isə yalnız real maliyyə resursları hesabına verməli idilər.

Bu yanaşmanın tərəfdarları hesab edirdilər ki, belə sistem bank böhranlarının qarşısını ala, pul kütləsinə nəzarəti gücləndirə və iqtisadi sabitliyi təmin edə bilər.

Lakin bu model tam şəkildə tətbiq edilmədi. Nəticədə mövcud bank sisteminin əsas mexanizmləri qorunub saxlanıldı.

Con Meynard Keynsin “Bankor” ideyası (1944-cü il)

Bretton-Vuds konfransında britaniyalı iqtisadçı Con Meynard Keyns dünya maliyyə sistemi üçün fərqli model təklif etmişdi.

Onun ideyasına əsasən, beynəlxalq hesablaşmalar üçün “Bankor” adlı xüsusi vahid yaradılmalı idi. Bu vahid heç bir dövlətin milli valyutası olmayacaq, beynəlxalq klirinq sistemi vasitəsilə ölkələr arasında hesablaşmaları təmin edəcəkdi.

Təklifin ən maraqlı tərəfi isə yalnız borclu ölkələrin deyil, həddindən artıq böyük ticarət profisiti toplayan kreditor ölkələrin də məsuliyyət daşıması idi.

Yəni bir ölkə davamlı olaraq ixrac edir, böyük həcmdə valyuta ehtiyatı toplayır, lakin dünya iqtisadiyyatına kifayət qədər vəsait qaytarmırsa, bunun üçün də müəyyən maliyyə məsuliyyəti yaranacaqdı.

Keynsin məqsədi dünya iqtisadiyyatında ticarət balanssızlığını azaltmaq və həm borclu, həm də kreditor ölkələri daha tarazlı iqtisadi siyasət yürütməyə təşviq etmək idi.

Lakin ABŞ-ın Bretton-Vuds konfransında üstün iqtisadi və siyasi mövqeyə malik olması nəticəsində dollar mərkəzli sistem qəbul edildi.

Niyə məhz bu model seçildi?

Burada əsas məsələ iqtisadi nəzəriyyələrdən daha çox siyasi və maliyyə maraqlarıdır.

Alternativ modellərin tərəfdarları pulun dövriyyədə qalmasını, bankların pul yaratmaq imkanlarının məhdudlaşdırılmasını və beynəlxalq ticarətdə balansın qorunmasını istəyirdilər.

Lakin kreditə əsaslanan sistem həm maliyyə institutları, həm də dövlətlər üçün ciddi üstünlüklər yaradırdı.

Birincisi, maliyyə kapitalı kredit mexanizmləri vasitəsilə iqtisadiyyatdan faiz gəliri əldə edir. Banklar və digər maliyyə qurumları kreditlərin verilməsi, borcların idarə olunması və maliyyə əməliyyatları üzərindən gəlir qazanırlar.

İkincisi, dövlətlər üçün borclanma siyasi baxımdan əlverişli vasitədir. Hökumətlər vergiləri dərhal artırmadan sosial proqramları maliyyələşdirə, iri layihələr həyata keçirə və hərbi xərcləri qarşılaya bilirlər. Bununla belə, borcun ödənilməsi və faiz xərcləri gələcək büdcələrin üzərinə düşür.

Bu baxımdan, borc sistemi təkcə iqtisadi mexanizm deyil, həm də siyasi idarəetmə alətidir.

Dünya iqtisadiyyatı hansı təhlükə ilə üz-üzədir?

Bu gün Ukrayna ətrafında baş verənlər, Yaxın Şərqdəki qarşıdurmalar, Donald Trampın tarif siyasəti və BRİKS ölkələrinin alternativ maliyyə mexanizmləri axtarması qlobal iqtisadi sistemdəki ziddiyyətləri daha da üzə çıxarır.

Bir tərəfdən, ABŞ dolları dünya ticarətinin və maliyyə sisteminin əsas dayaqlarından biri olaraq qalır. Digər tərəfdən, bu asılılıq bir çox dövlətləri alternativ ödəniş vasitələri, qızıl ehtiyatları və milli valyutalarla hesablaşma imkanları axtarmağa sövq edir.

Əsas ziddiyyət isə belədir:

– ABŞ dövlət borcunun həcmi o qədər böyüyüb ki, onun real iqtisadi imkanlarla idarə olunması getdikcə daha mürəkkəb xarakter alır.
– ABŞ-ın yeni borclanmanı kəskin azaltması qlobal maliyyə bazarlarında dollar likvidliyinin azalmasına və ciddi iqtisadi sarsıntılara səbəb ola bilər.
– Borclanmanın indiki templərlə davam etməsi isə faiz xərclərinin artması, büdcə təzyiqləri və dolların uzunmüddətli alıcılıq qabiliyyəti ilə bağlı narahatlıqları gücləndirir.

Beləliklə, dünya iqtisadiyyatı mürəkkəb dilemma qarşısındadır. ABŞ dövlət borcu bir tərəfdən beynəlxalq maliyyə sisteminin ən mühüm dayaqlarından biridir, digər tərəfdən isə həmin sistem üçün potensial risk mənbəyinə çevrilir.

Bu vəziyyəti əyləci sıradan çıxmış qatarın hərəkətinə bənzətmək olar. ABŞ lokomotivi idarə etməyə çalışır, digər ölkələr isə mümkün böhran zamanı özlərini qorumaq üçün alternativ yollar axtarırlar.

Çin, Rusiya və Qlobal Cənub ölkələrinin qızıl ehtiyatlarını artırması, milli valyutalarla hesablaşmalara üstünlük verməsi və dollar asılılığını azaltmaq cəhdləri də bu prosesin tərkib hissəsidir.

Ancaq bir həqiqəti də unutmaq olmaz: dolların mövqeyinin zəifləməsi onun dərhal əvəzlənəcəyi demək deyil. Bunun üçün dünya iqtisadiyyatının qəbul edə biləcəyi, etibarlı, likvid və geniş istifadə olunan alternativ maliyyə sistemi formalaşmalıdır.

Əsl sual artıq dolların nə vaxt çökəcəyi deyil. Əsas məsələ dünya iqtisadiyyatının borc asılılığını nə dərəcədə azalda biləcəyi və mövcud maliyyə sistemini hansı alternativ mexanizmlərlə əvəz edə biləcəyidir.

KONKRET.az-ın Araşdırma Qrupu