Yaxın Şərqi və ərəb dünyasını sistem mexanikası baxımından təhlil edərkən ilk növbədə televiziya ekranlarında nümayiş olunan mənzərəni hakimiyyətin real iqtisadi və siyasi maraqlarından ayırmaq lazımdır. Adi təsəvvürlərdə “ərəb dünyası” çox vaxt şeyxlərin, neftin və Qərbə nifrət edən islamçı radikalların birləşdiyi vahid məkan kimi təqdim olunur. Halbuki reallıq daha mürəkkəb, daha incə və bəzən daha sərt praqmatizm üzərində qurulub.

Ərəb dövlətlərinin xarici siyasətini anlamaq üçün onların ideoloji bəyanatlarına deyil, maliyyə maraqlarına, təhlükəsizlik strategiyalarına və qlobal güc mərkəzləri ilə münasibətlərinə diqqət yetirmək lazımdır.

Ərəb ölkələri nefti niyə dollarla satmağa üstünlük verdilər?

1970-ci illərin əvvəllərində ABŞ ciddi iqtisadi və maliyyə təzyiqləri ilə üzləşmişdi. Vyetnam müharibəsi dövlət büdcəsinə ağır yük gətirmiş, dolların qızıla dəyişdirilməsi sistemi isə getdikcə dayanıqsız vəziyyətə düşmüşdü. 1971-ci ildə prezident Riçard Nikson dolların qızıla konvertasiyasını dayandırdı. Bununla da Bretton-Vuds sisteminin əsas dayaqlarından biri aradan qalxdı.

1973-cü ildə Yom Kippur müharibəsindən sonra ərəb neft istehsalçılarının Qərb ölkələrinə tətbiq etdiyi embarqo isə enerji bazarında ciddi böhrana səbəb oldu. Neft qiymətləri kəskin yüksəldi və enerji resursları qlobal siyasətin əsas təsir alətlərindən birinə çevrildi.

Belə bir şəraitdə ABŞ Səudiyyə Ərəbistanı ilə strateji əməkdaşlığını dərinləşdirdi. 1974-cü ildə Henri Kissincer və ABŞ maliyyə rəsmiləri ilə Səudiyyə rəhbərliyi arasında aparılan danışıqlar nəticəsində enerji ticarəti, maliyyə yatırımları və təhlükəsizlik sahələrində qarşılıqlı maraqlara əsaslanan model formalaşdı.

Bu modelin mahiyyəti belə idi: Səudiyyə Ərəbistanı və digər Körfəz ölkələri neft satışından əldə etdikləri gəlirlərin əhəmiyyətli hissəsini dollarla saxlayır, ABŞ maliyyə bazarlarına yatırır və Amerika iqtisadiyyatı ilə əlaqələrini genişləndirirdilər. Vaşinqton isə regionun təhlükəsizliyində əsas tərəfdaş rolunu oynayır, monarxiyaların müdafiəsinə və hərbi əməkdaşlığa xüsusi əhəmiyyət verirdi.

Beləliklə, qarşılıqlı asılılığa əsaslanan strateji münasibətlər sistemi yarandı.

Ərəb monarxiyaları üçün bu əməkdaşlıq son dərəcə əlverişli idi. Bir tərəfdən, onlar ABŞ-ın hərbi və siyasi dəstəyindən yararlanır, digər tərəfdən isə neft gəlirlərini qlobal maliyyə sisteminə inteqrasiya edərək nəhəng sərvət toplayırdılar.

Sonrakı onilliklərdə bu vəsaitlər Dubay və Əbu-Dabi kimi şəhərlərin qlobal maliyyə, logistika və turizm mərkəzlərinə çevrilməsində mühüm rol oynadı.

Neft dolları sistemi dəyişirmi? BƏƏ və Səudiyyə Ərəbistanı niyə Çinə yaxınlaşır?

Təxminən yarım əsr ərzində formalaşmış neft dolları sistemi bu gün ciddi sınaqlarla üzləşir. Xüsusilə 2022-ci ildən sonra qlobal siyasi və iqtisadi münasibətlərdə baş verən dəyişikliklər Körfəz monarxiyalarını alternativ maliyyə mexanizmləri haqqında daha fəal düşünməyə vadar edib.

Bunun üç əsas səbəbi var.

Birinci səbəb – Rusiyanın xarici ehtiyatlarının dondurulması.

2022-ci ildə Qərb ölkələrinin Rusiyanın təxminən 300 milyard dollarlıq suveren ehtiyatlarına qarşı tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər dünya maliyyə sistemində ciddi presedent yaratdı.

Bu hadisə ərəb monarxiyalarına da mühüm mesaj verdi: xarici banklarda və dövlət istiqrazlarında saxlanılan nəhəng maliyyə aktivləri yalnız iqtisadi deyil, həm də siyasi risk daşıyır.

Başqa sözlə, Vaşinqtonla münasibətlər kəskin pisləşərsə, maliyyə aktivləri siyasi təzyiq vasitəsinə çevrilə bilər.

İkinci səbəb – Çinin enerji bazarında artan çəkisi.

ABŞ şist nefti və qazı hasilatındakı artım nəticəsində dünyanın aparıcı enerji istehsalçılarından birinə çevrilib. Çin isə dünyanın ən böyük enerji idxalçılarından biri olaraq qalır.

Bu reallıq Körfəz ölkələrinin iqtisadi prioritetlərinə təsir göstərir. Onlar üçün əsas suallardan biri budur: Əgər neftin mühüm alıcılarından biri Çindirsə, niyə hesablaşmaların hamısı dollar üzərindən aparılmalıdır?

Pekinlə enerji və maliyyə əməkdaşlığının genişləndirilməsi bu baxımdan iqtisadi məntiqə əsaslanır.

Üçüncü səbəb – ABŞ-ın təhlükəsizlik təminatlarına münasibətin dəyişməsi.

Körfəz ölkələri uzun illər ABŞ-ın hərbi himayəsini regional təhlükəsizliyin əsas təminatlarından biri hesab ediblər. Lakin Yaxın Şərqdə davam edən münaqişələr, İranla gərginlik və regiondakı hərbi risklər Vaşinqtonun təhlükəsizlik təminatlarının imkanları barədə yeni suallar doğurur.

Bu səbəbdən ərəb monarxiyaları təhlükəsizlik və iqtisadi tərəfdaşlıqlarını şaxələndirməyə çalışırlar.

Burada mühüm bir məqamı nəzərə almaq lazımdır: neft dolları sistemi hələ çökməyib. Dollar dünya enerji ticarətində aparıcı mövqeyini qoruyur. Səudiyyə Ərəbistanı rialı və BƏƏ dirhəmi də dollarla sabit məzənnə əlaqəsinə malikdir.

Ancaq dəyişən odur ki, Körfəz ölkələri artıq yalnız bir maliyyə sistemindən asılı qalmaq istəmirlər. Çin yuanı ilə hesablaşmalar, alternativ ödəniş platformaları və rəqəmsal maliyyə alətləri bu strategiyanın tərkib hissəsinə çevrilir.

BƏƏ və Səudiyyə Ərəbistanının Çinlə maliyyə əməkdaşlığı, o cümlədən mərkəzi bank rəqəmsal valyutaları sahəsində Project mBridge təşəbbüsündə iştirakı bu istiqamətdə diqqətçəkən nümunələrdəndir.

Deməli, şeyxlər dollarla müharibə aparmırlar. Onlar özləri üçün alternativ imkanlar yaradır, maliyyə risklərini bölüşdürür və Vaşinqtondan asılılıqlarını azaltmağa çalışırlar.

Ərəb dünyası Qərb demokratiyasına qarşıdırmı? ABŞ-ın əsl rəqibi kimdir?

Burada ən geniş yayılmış stereotiplərdən birini aradan qaldırmaq lazımdır: Qərblə ideoloji mübarizə aparan vahid ərəb dünyası mövcud deyil.

Yaxın Şərq müxtəlif siyasi, dini və iqtisadi maraqlara malik güc mərkəzlərindən ibarətdir.

Körfəz monarxiyaları – BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanı və Qətər

Bu dövlətlərin əsas məqsədi Qərblə ideoloji mübarizə aparmaq deyil. Onlar qlobal kapitalın, texnologiyanın, logistikanın və investisiyaların mərkəzlərindən birinə çevrilməyə çalışırlar.

Dubay və Əbu-Dabinin inkişaf strategiyası bunun bariz nümunəsidir. Bu şəhərlər həm amerikalıların, həm avropalıların, həm rusların, həm də çinlilərin sərmayələrini cəlb etmək istəyir.

Onların əsas prioriteti iqtisadi sabitlik, siyasi nəzarət və hakimiyyətin davamlılığıdır.

Bununla yanaşı, həmin monarxiyalar daxili siyasi müxalifətə, xüsusilə hakimiyyətə alternativ yarada biləcək islamçı siyasi təşkilatlara qarşı sərt mövqe nümayiş etdirirlər. “Müsəlman qardaşları” hərəkatına münasibət bu baxımdan mühüm nümunədir.

Yəni bu ölkələrin xarici siyasətində iqtisadi açıqlıq, daxili siyasətində isə ciddi siyasi nəzarət yanaşı mövcuddur.

İran – fərqli ideoloji və geosiyasi layihə

İran ərəb dövləti deyil. O, farsdilli, şiə siyasi-dini ənənələrinə əsaslanan dövlətdir.

Yaxın Şərqdə ABŞ və İsraillə ən kəskin ideoloji və hərbi qarşıdurma yaşayan əsas aktorlardan biri məhz İrandır.

Tehran Livanda Hizbullah, Yəməndə husilər və İraqdakı müxtəlif silahlı qruplarla əlaqələr vasitəsilə regional təsir şəbəkəsi formalaşdırıb. Bu strategiya adətən “Müqavimət oxu” adlandırılır.

Lakin İranın regional hərbi təsiri ilə qlobal iqtisadi sistemə alternativ yaratmaq imkanlarını bir-birindən ayırmaq lazımdır. Sanksiyalar, texnoloji məhdudiyyətlər və iqtisadi problemlər onun qlobal miqyasda rəqabət imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır.

Bəs ABŞ-ın əsas qlobal rəqibi kimdir?

Bu suala cavab verərkən ərəb dövlətlərini və ya Rusiyanı təkbaşına Vaşinqtonla eyni miqyasda rəqabət aparan güc kimi təqdim etmək düzgün olmaz.

ABŞ-la iqtisadi, texnoloji, sənaye və hərbi potensial baxımından sistemli rəqabət aparmaq imkanına malik əsas dövlət Çindir.

Çinin üstünlüyü yalnız istehsal gücündə deyil. O, enerji təhlükəsizliyindən logistika marşrutlarına, rəqəmsal texnologiyalardan beynəlxalq maliyyə institutlarına qədər geniş sahələrdə alternativ təsir imkanları yaradır.

BRİKS+ formatı və Avrasiya ölkələri ilə əməkdaşlıq da bu prosesin bir hissəsidir.

Ərəb monarxiyalarının Ukrayna müharibəsində maraqları və Yaxın Şərq böhranının qlobal təsirləri

Yaxın Şərqdə baş verən hadisələri Ukrayna müharibəsindən ayrı təhlil etmək mümkün deyil. Çünki enerji bazarları, silah istehsalı, hərbi resurslar və böyük dövlətlərin geosiyasi prioritetləri bir-biri ilə sıx bağlıdır.

A) Ukrayna müharibəsi Körfəz monarxiyalarına nə qazandırdı?

2022-ci ildən sonra Rusiyaya qarşı tətbiq edilən sanksiyalar qlobal enerji bazarında yeni reallıq yaratdı. Avropa ölkələri Rusiya enerji resurslarından asılılığı azaltmağa çalışarkən Körfəz dövlətlərinin əhəmiyyəti artdı.

BƏƏ, xüsusilə Dubay, Rusiya ilə Qərb arasında yaranmış iqtisadi parçalanmanın mühüm mərkəzlərindən birinə çevrildi.

Rusiyalı sahibkarlar, maliyyəçilər, İT mütəxəssisləri və investorlar Dubaya üz tutdular. Rusiya ilə Qərb arasında məhdudiyyətlər səbəbindən dəyişən ticarət marşrutları da BƏƏ-nin regional iqtisadi rolunu gücləndirdi.

Dubay həmçinin Rusiya və Ukrayna arasında hərbi əsirlərin mübadiləsi prosesində vasitəçi kimi çıxış etdi.

Beləliklə, BƏƏ özünü yalnız iqtisadi mərkəz deyil, həm də mürəkkəb geosiyasi münasibətlərdə neytral vasitəçi kimi təqdim etməyə çalışdı.

B) İranla müharibə Ukrayna cəbhəsinə necə təsir göstərə bilər?

2026-cı ilin fevralında ABŞ və İsrailin İrana qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyata başlaması, Tehranın cavab zərbələri və Hörmüz boğazı ətrafında yaranan təhlükəsizlik böhranı qlobal güc balansına ciddi təsir göstərə biləcək hadisələr kimi təqdim olunur.

Bu prosesin Ukrayna müharibəsi ilə əlaqəsini bir neçə istiqamətdə izah etmək mümkündür.

Birinci istiqamət – ABŞ-ın hərbi resurslarının bölüşdürülməsi.

İranla genişmiqyaslı qarşıdurma ABŞ-dan hava hücumundan müdafiə sistemləri, Patriot və THAAD raketləri, yüksək dəqiqlikli sursat və aviasiya resurslarının böyük həcmdə istifadəsini tələb edə bilər.

ABŞ eyni zamanda Ukraynaya hərbi dəstək məsələsində öz prioritetlərini yenidən nəzərdən keçirirsə, Yaxın Şərqdəki müharibə Kiyev üçün əlavə çətinliklər yarada bilər.

Bu vəziyyət Avropanın Ukraynanın müdafiəsində daha böyük məsuliyyət daşımasını zəruri edə bilər.

İkinci istiqamət – Hörmüz boğazı və Rusiya neft gəlirləri.

Hörmüz boğazı dünya enerji təhlükəsizliyinin ən həssas nöqtələrindən biridir. Qlobal neft tədarükünün təxminən beşdə biri bu marşrutla daşınır.

Boğazda gəmiçiliyin məhdudlaşdırılması və ya hərbi təhlükənin artması dünya bazarında neft qiymətlərinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.

Bu isə Rusiya üçün əlavə iqtisadi gəlir deməkdir. Neft qiymətlərinin artması Moskvanın enerji ixracından əldə etdiyi gəlirləri yüksəldə, sanksiyaların iqtisadi təsirini qismən zəiflədə və müharibəni maliyyələşdirmək imkanlarını genişləndirə bilər.

Beləliklə, Yaxın Şərqdəki münaqişə Ukrayna cəbhəsindəki iqtisadi balansı da dəyişə bilər.

Üçüncü istiqamət – pilotsuz uçuş aparatları və hərbi texnologiyalar.

Rusiya-Ukrayna müharibəsi müasir müharibələrdə dronların rolunu köklü şəkildə dəyişib.

2022-ci ildən etibarən İran istehsalı olan “Şahid” tipli pilotsuz uçuş aparatları Rusiyanın Ukraynaya qarşı hücumlarında istifadə olunub. Sonradan Rusiya bu texnologiyaların istehsalını öz ərazisində genişləndirib.

Bu prosesin əks istiqamətdə nəticələri də ola bilər: Rusiya ilə İran arasında hərbi-texniki əməkdaşlığın genişlənməsi, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi və pilotsuz sistemlər sahəsində təcrübə paylaşımı.

Ukrayna isə İran dronlarına qarşı mübarizədə topladığı təcrübəyə görə beynəlxalq səviyyədə əhəmiyyətli hərbi tərəfdaşa çevrilib.

Bu təcrübə Körfəz ölkələri üçün də maraqlıdır. Çünki həmin dövlətlər raket və dron hücumlarından müdafiə sistemlərini gücləndirməyə çalışırlar.

Nəticədə Ukraynanın hərbi təcrübəsi Yaxın Şərqdə yeni əməkdaşlıq imkanları yarada bilər.

Dünya nizamı dəyişir, ərəb monarxiyaları isə yeni mövqelər axtarır

Bütün bu prosesləri vahid mənzərədə təhlil etdikdə bir neçə mühüm nəticəyə gəlmək mümkündür.

Birincisi, Körfəz monarxiyaları Qərblə ideoloji mübarizə aparan dövlətlər deyil. Onların əsas məqsədi iqtisadi və siyasi müstəqillik imkanlarını genişləndirmək, qlobal kapitalı özlərinə cəlb etmək və hakimiyyətlərinin təhlükəsizliyini təmin etməkdir.

İkincisi, neft dolları sistemi hələ də beynəlxalq maliyyənin mühüm dayaqlarından biridir. Lakin ərəb ölkələri bu sistemdən tam asılı qalmaq istəmirlər. Çinlə yuan əsaslı hesablaşmalar və alternativ maliyyə mexanizmləri onların strateji manevr imkanlarını artırır.

Üçüncüsü, ABŞ-ın qlobal rəqibi kimi Çinin mövqeyi güclənir. Bu rəqabət artıq yalnız hərbi və siyasi sahədə deyil, texnologiya, enerji, maliyyə və logistika istiqamətlərində də özünü göstərir.

Nəhayət, Ukrayna və Yaxın Şərq müharibələri bir-birindən təcrid olunmuş hadisələr deyil. Bir regionda baş verən hərbi eskalasiya digər regionda silah təminatına, enerji qiymətlərinə, dövlətlərin büdcələrinə və geosiyasi qərarlarına təsir göstərə bilər.

Dünya artıq yalnız bir güc mərkəzinin müəyyən etdiyi qaydalarla idarə olunmur. ABŞ öz hegemon mövqeyini qorumağa, Çin alternativ iqtisadi və texnoloji təsir imkanlarını genişləndirməyə, Rusiya isə hərbi-siyasi mövqelərini saxlamağa çalışır.

Ərəb monarxiyaları isə bu rəqabətin kənarında dayanmaq niyyətində deyillər. Onlar müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərini balanslaşdıraraq öz maraqlarını maksimum dərəcədə qorumağa çalışırlar.

Əslində, Yaxın Şərqin yeni geosiyasi reallığı məhz bu praqmatik hesablamalar üzərində formalaşır: ideologiyadan çox maraqlar, bəyanatlardan çox iqtisadiyyat, siyasi şüarlardan çox isə real güc mexanizmləri.

Müəllif: Peter Qluxov,
Hazırladı: KONKRET.az-ın Analitik Qrupu