Şərqi Almaniyanın məxfi polisi – Ştazinin fəaliyyəti ilə bağlı sirlər kommunist rejiminin süqutundan 30 ildən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, hələ də açılmaqda davam edir. Xırdalanmış, əl ilə cırılmış və minlərlə kisəyə doldurulmuş sənədlər total nəzarət sisteminin, xəbərçiliyin və dağıdılmış insan talelərinin izlərini qoruyur. Bu nəhəng arxivin tam bərpası isə, mövcud imkanlarla, əsrlər çəkə bilər.

1990-cı ilin payızında Almaniya Demokratik Respublikası (ADR) süquta doğru gedərkən, Dövlət Təhlükəsizliyi Nazirliyinin – Ştazinin əməkdaşları öz keçmişlərinin izlərini silməyə çalışırdılar. Dörd onillikdən artıq müddətdə Şərqi Almaniya cəmiyyətinin, demək olar ki, bütün sahələrinə nəzarət edən bu qurum yaxşı anlayırdı ki, onun arxivlərində saxlanılan məlumatlar rejimin cinayətlərini və qanunsuz əməllərini üzə çıxara bilər.

Beləliklə, sənədlərin kütləvi şəkildə məhv edilməsinə başlanıldı.

Ştazi fəaliyyət göstərdiyi illər ərzində ölkə vətəndaşları haqqında nəhəng məlumat bazası yaratmışdı. Siyasi müxalifətçilər, ziyalılar, jurnalistlər, tələbələr, din xadimləri və hətta adi vətəndaşlar belə xüsusi xidmət orqanlarının diqqətindən kənarda qalmırdı. Dövlət hər kəs haqqında mümkün qədər çox məlumat toplamağa çalışırdı: kimlə görüşür, nə danışır, hansı fikirləri bölüşür, hakimiyyətə münasibəti necədir?

İndi isə həmin məlumatlar rejimin özünə qarşı sübuta çevrilə bilərdi.

Sənədləri tam məhv etmək mümkün olmadı

Ştazi əməkdaşları arxivləri mümkün qədər tez məhv etməyə çalışırdılar. Lakin sənədlərin həcmi o qədər böyük idi ki, mövcud texniki vasitələr bu işin öhdəsindən gələ bilmədi. Sənəd məhvedən qurğular qısa müddətdə həddindən artıq qızaraq sıradan çıxırdı.

Daha sonra arxivlərin yük avtomobilləri ilə başqa yerə daşınmasına cəhd göstərildi. Ancaq kütləvi etirazlar və artan ictimai müqavimət bu planı da pozdu. Nümayişçilər Ştazinin baş qərargahının çıxışlarını bağlayaraq sənədlərin aparılmasına mane oldular.

Bundan sonra məxfi materialların əl ilə məhv edilməsinə başlanıldı. Əməkdaşlar sənədləri xırda hissələrə cıraraq onların məzmununu oxunmaz hala salmağa çalışırdılar. Lakin artıq gec idi.

ADR vətəndaşları Ştazinin binalarına daxil olaraq arxivlərə nəzarəti ələ keçirəndə mühüm qərar qəbul etdilər: qalan sənədlər məhv edilməməli, gələcək araşdırmalar üçün qorunub saxlanılmalı idi.

Keçmişdən qalan 55 milyon fraqment

Sənədlərin tələsik məhv edilməsinin nəticəsi minlərlə kisəyə doldurulmuş kağız parçaları oldu. Təxminən 16 min kisədə saxlanılan bu fraqmentlərin ümumi sayı milyonlarla ölçülürdü. Hər kisədə üç minə qədər kağız parçası ola bilərdi.

Mütəxəssislərin hesablamalarına görə, həmin fraqmentlərdən təxminən 55 milyon sənədin bərpası mümkündür.

Bu, müasir tarixdə ən böyük və mürəkkəb arxiv bərpası layihələrindən biridir.

1990-cı ildən etibarən mütəxəssislər bu sənədləri yenidən birləşdirmək üçün çalışırlar. İşin mürəkkəbliyi ondadır ki, hər bir kağız parçası minlərlə digər fraqment arasında öz uyğun hissəsini tapmalıdır. Bunun üçün cırılma xətləri, kağızın rəngi və quruluşu, yazı maşınının izləri, mətnin məzmunu və digər xüsusiyyətlər müqayisə edilir.

Əslində, arxivçilər nəhəng tarixi mozaikanı yenidən qururlar. Hər bir fraqment bütöv sənədin kiçik bir hissəsidir və bəzən onun əhəmiyyəti yalnız digər parçalarla birləşdirildikdən sonra üzə çıxır.

İndiyədək kisələrdəki sənədlərin yalnız kiçik bir hissəsini bərpa etmək mümkün olub. İşin indiki tempi ilə bütün arxivin tam rekonstruksiyası əsrlər çəkə bilər. Kompüter texnologiyaları və rəqəmsal analiz imkanları prosesi sürətləndirsə də, milyonlarla fraqmentin dəqiq uyğunlaşdırılması hələ də son dərəcə çətin və vaxt aparan işdir.

Ən ağır həqiqət: xəbərçi bəzən ən yaxın adamın olurdu

Lakin Ştazi arxivlərinin əhəmiyyəti yalnız xüsusi xidmət orqanlarının fəaliyyət tarixini öyrənməklə məhdudlaşmır. Bu sənədlər minlərlə insanın şəxsi həyatına, münasibətlərinə və taleyinə işıq salır.

Şərqi Almaniyanın keçmiş sakinləri arxivlərə çıxış əldə etdikdən sonra illərlə onlar haqqında hansı məlumatların toplandığını öyrənmək imkanı qazandılar.

Bəzi insanlar üçün bu, həyatlarının ən sarsıdıcı həqiqəti ilə üzləşmək demək idi.

Məlum olurdu ki, onları yalnız peşəkar xüsusi xidmət əməkdaşları izləməyib. Həmkarları, qonşuları, dostları, tanışları, hətta ailə üzvləri də dövlətə məlumat ötürə bilirmiş. İnsanların ən şəxsi söhbətləri, görüşləri, vərdişləri və siyasi baxışları gizli şəkildə qeydə alınaraq xüsusi xidmət orqanlarına çatdırılırmış.

Ən ağrılı məqam isə etibar edilən insanların bu prosesdə iştirak etməsi idi.

Bəziləri ideoloji baxışlarına görə, digərləri qorxu, təzyiq, karyera maraqları və ya müəyyən imtiyazlar əldə etmək naminə əməkdaşlığa razılaşmışdılar. Beləliklə, xəbərçilik tədricən gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilmişdi. İnsanlar ən yaxın çevrələrində kimin dövlətə məlumat ötürdüyündən xəbərsiz yaşayırdılar.

Arxivlər açıldıqca bir çox dostluqlar dağıldı, ailə münasibətləri pozuldu, illərlə davam edən etimadın arxasında gizlənən xəyanətlər üzə çıxdı.

Hər şeyi bilmək istəyən dövlətin öz sirləri

Ştazi arxivlərinin hekayəti təkcə kommunist rejiminin süqutundan sonra məxfi sənədlərin taleyi ilə bağlı deyil. Bu, dövlətin cəmiyyət üzərində total nəzarət qurmaq istəyinin hansı nəticələrə gətirib çıxara biləcəyini göstərən tarixi dərsdir.

Ştazi insanın şəxsi həyatını dövlət nəzarətinin predmetinə çevirmişdi. Etimadsızlıq gündəlik normaya, susmaq özünümüdafiə vasitəsinə, yaxın münasibətlər isə potensial təhlükəyə çevrilmişdi.

Paradoks ondadır ki, hər bir vətəndaşın həyatını izləməyə çalışan bu nəhəng sistem sonda öz sirlərini qoruyub saxlaya bilmədi.

Bu gün də minlərlə kisədə saxlanılan cırılmış sənədlər öz növbəsini gözləyir. Onların arasında adlar, gizli əməliyyatlar, xəbərçilik faktları, şəxsi yazışmalar və bütöv bir cəmiyyətin qorxu içində yaşadığını sübut edən materiallar var.

Bəlkə də bu arxivin hələ açılmamış ən dəhşətli səhifələri qarşıdadır. Çünki bərpa edilən hər sənədin arxasında yalnız xüsusi xidmət orqanlarının növbəti əməliyyatı deyil, bir insanın taleyi dayanır: məhv edilmiş karyera, dağıdılmış ailə, itirilmiş dostluq və ya illərlə davam edən, əslində isə gizli əməkdaşlıq üzərində qurulmuş münasibət.

Ştazi ADR ilə birlikdə tarixə qovuşdu. Ancaq onun arxivi hələ də danışır. Görünür, bu arxivdə açılacaq sirlər hələ çoxdur.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova

KONKRET.az