1571-ci ildə Moskva öz orta əsrlər tarixinin ən dəhşətli fəlakətlərindən birini yaşadı. Nəhəng şəhər alovlara büründü. Evlər, kilsələr, bazarlar və bütöv küçələr yanıb külə dönürdü. İnsanlar canlarını qurtarmaq üçün çaylara, şəhər darvazalarına və qala divarlarına doğru qaçırdılar. Lakin alovun və tüstünün qarşısında, demək olar ki, heç bir sığınacaq təhlükəsiz deyildi.

Şəhərin kənarında isə Krım xanı Dövlət Gəray xanın ordusu dayanmışdı. Xan baş verənləri izləyir və yəqin ki, illərdir arzuladığı məqsədə çatdığını düşünürdü: Moskva diz çökdürülmüşdü. Ancaq bu hekayə paytaxtın yandırılmasından xeyli əvvəl başlamışdı.

Zindandan xan taxtına gedən yol

Hələ 1532-ci ildə Dövlət Gəray xan siyasi rəqib hesab edilərək həbsə salınmışdı. Onu Krım xanı Sahib Gəray xan hakimiyyət uğrunda mümkün mübarizədən ehtiyat edərək zindana saldırmışdı. Dövlət Gəray xan hakim sülaləyə mənsub idi və gələcəkdə xan taxtına iddia edə bilərdi. Lakin həmin vaxt onun siyasi karyerasının başlamadan başa çatacağı ehtimalı böyük idi.

Bir neçə il sonra azadlığa çıxan Dövlət Osmanlı imperiyasına yollandı. Burada Sultan Süleyman Qanuninin rəğbətini qazanmağa nail oldu. Osmanlı sülaləsi ilə qohumluq əlaqələri də ona müəyyən üstünlük verirdi. Ancaq təkcə nəcib mənşə kifayət etmirdi. Dövlət illərlə sarayın etimadını qazanmalı, Krım üçün etibarlı hökmdar olduğunu sübut etməli idi.

Nəhayət, 1551-ci ildə istəyinə çatdı. Dövlət Gəray Krım xanı elan edildi.

Artıq onun öz hakimiyyəti, ordusu və Osmanlı imperiyası kimi qüdrətli müttəfiqi vardı. Lakin şimalda sürətlə güclənən başqa bir dövlət mövcud idi: Moskva çarlığı.

Moskvanın yüksəlişi və Krımın narahatlığı

İvan Qroznı Volqaboyu ərazilərinə nəzarəti ələ keçirmək üçün fəal siyasət yürüdürdü. İlk hədəf Kazan xanlığı oldu. Gəray xan bu təhlükəni anlayaraq Kazana kömək etmək üçün qoşun göndərdi. Lakin Krım ordusu hadisələrin gedişinə təsir göstərə bilmədi. 1552-ci ildə Kazan rus qoşunları tərəfindən tutuldu. Bir neçə il sonra isə Moskva Həştərxanı da öz nəzarətinə keçirdi.

Bu hadisələr Krım xanlığı üçün ciddi geosiyasi təhlükə yaradırdı. İki mühüm tatar dövləti siyasi xəritədən silinmiş, Moskva isə cənub sərhədlərinə daha da yaxınlaşmışdı. Dövlət Gəray xan bunu sadəcə müttəfiqlərinin məğlubiyyəti kimi deyil, öz hakimiyyətinə və xanlığının gələcəyinə birbaşa təhdid kimi qiymətləndirirdi. Bununla belə, o, dərhal Moskvaya hücum etmədi. Əlverişli məqamı gözləyirdi. Həmin məqam Livoniya müharibəsi zamanı yetişdi.

1558-ci ildə İvan Qroznı Baltikyanı ərazilər uğrunda müharibəyə başladı. Rus ordusunun əhəmiyyətli hissəsi qərb cəbhəsində döyüşlərə cəlb olundu. Cənub sərhədləri əvvəlki kimi təhlükə altında qalsa da, Moskva artıq Krım hücumlarına qarşı əvvəlki qədər böyük qüvvə cəmləyə bilmirdi. Krım xanı bu fürsəti əldən vermədi.

1571-ci il: Moskva alovlar içində

1571-ci ildə Dövlət Gərayın ordusu şimala doğru hərəkətə başladı. Krım qoşunlarının dəqiq sayı bu gün də tarixçilər arasında mübahisə mövzusudur. Müxtəlif mənbələrdə bir neçə on min nəfərdən yüz minə yaxınlaşan rəqəmlərə qədər fərqli məlumatlar göstərilir. Buna görə də ordunun konkret sayını dəqiqləşdirmək çətindir. Ancaq onun böyük qüvvəyə malik olduğu və Moskva komandanlığının qısa müddətdə paytaxt ətrafında toplaya bildiyi qoşunlardan xeyli üstün gəldiyi şübhə doğurmur. Krım süvariləri rus müdafiə mövqelərini yan keçərək Moskvaya qədər irəlilədilər.

Paytaxtda isə heç kimin gözləmədiyi hadisə baş verdi. Dövlət Gəray xan Kremlin mühasirəsinə və ya onun ələ keçirilməsinə cəhd göstərmədi. Buna ehtiyac da yox idi. XVI əsrdə Moskva hələ də böyük ölçüdə taxta şəhər idi. Paytaxtı məhv etmək üçün onun küçələrini alova qərq etmək kifayət edirdi.

Beləliklə, yanğın bir küçədən digərinə, bir məhəllədən o birinə keçirdi. Taxta evlər, kilsələr, ticarət obyektləri və digər tikililər bir-birinin ardınca yanırdı. Güclü külək yanğının daha geniş ərazilərə yayılmasını sürətləndirirdi. Şəhərin müxtəlif yerlərində alov divarları yaranmışdı. İnsanlar hansı istiqamətə qaçacaqlarını belə bilmirdilər.

Minlərlə sakin şəhərdən çıxmağa çalışırdı. Bəziləri çaylara, digərləri qala divarlarına üz tuturdu. Lakin darvazalar və keçidlər insan izdihamı ilə dolmuşdu. Panika, qarışıqlıq və ümidsizlik hökm sürürdü.

İnsanlar təkcə düşmən qılınclarından həlak olmurdular. Çoxları tüstüdən boğulur, alovların içində yanır, bəziləri isə izdihamda əzilərək həyatını itirirdi. Moskva öz tarixinin ən böyük yanğınlarından biri ilə üz-üzə qalmışdı.

Krım qoşunları şəhərin dağıdılması ilə kifayətlənmirdilər. Onlar əsirlər götürür, qənimət toplayır və ətraf əraziləri viran qoyurdular. Beləliklə, yürüş adi hərbi basqından çıxaraq Moskva dövlətinin cənub və mərkəzi torpaqlarına qarşı genişmiqyaslı dağıntı əməliyyatına çevrilmişdi.

Dövlət Gəray xan üçün bu, misilsiz qələbə idi. O, düşmənin paytaxtına qədər irəliləməyi və onu alova qərq etməyi bacarmışdı. İndi isə Moskvanın məğlubiyyətini siyasi nəticəyə çevirmək istəyirdi.

Xan İvan Qroznıya tələblərini çatdırdı. Onun əsas məqsədi Moskvanı yenidən xərac ödəməyə məcbur etmək, eləcə də Kazan və Həştərxanı Krımın təsir dairəsinə qaytarmaq idi.

Moskva ağır zərbə almışdı. İvan Qroznı danışıqlara getməyə məcbur oldu. Hətta Həştərxan məsələsi də daxil olmaqla, müxtəlif siyasi güzəştlər müzakirə edilirdi.

Lakin Dövlət Gəray xan əldə etdiyi uğurun miqyasına aldanmışdı. O, diplomatik üstünlüyünü möhkəmləndirmək əvəzinə, hərbi qələbəni təkrarlamaq qərarına gəldi. Bu, onun ən böyük səhvi olacaqdı.

1572-ci il: Molodidə gözlənilməz məğlubiyyət

Növbəti il Krım ordusu yenidən şimala doğru hərəkət etdi. Ancaq bu dəfə vəziyyət tamamilə fərqli idi.

Rus komandanlığı artıq 1571-ci ilin faciəsindən lazımi nəticə çıxarmışdı. Müdafiəyə təcrübəli sərkərdə, voyevoda Mixail Vorotınski rəhbərlik edirdi.

Rus qoşunları Krım ordusunun qarşısına Moskvadan uzaqda, Paxra çayı yaxınlığında çıxdı. Daha sonra rus qüvvələri Molodi ərazisində əvvəlcədən hazırlanmış mövqelərə çəkildi. Dövlət Gəray xanı burada xoşagəlməz sürpriz gözləyirdi.

Ruslar qulyay-qorod adlanan hərəkətli səhra istehkamından istifadə edirdilər. Bu müdafiə qurğusu taxta qalxanlardan və arabalardan təşkil olunurdu. Onun daxilində oxatanlar və artilleriya yerləşdirilmişdi. Beləliklə, açıq ərazidə sürətli hücumlarla üstünlük qazanan Krım süvariləri bu dəfə möhkəmləndirilmiş mövqelərə və odlu silah atəşinə qarşı döyüşməli idilər. Döyüşlər bir neçə gün davam etdi.

Krım atlıları dəfələrlə rus müdafiə xəttini yarmağa çalışdılar. Lakin hücumlar ağır itkilərlə nəticələndi. Artilleriya və odlu silahın atəşi süvari qoşunlarının hücum gücünü zəiflətdi. Krım xanı belə müqavimət gözləmirdi.

Cəmi bir il əvvəl onun qarşısında müdafiəsiz qalmış Moskva dayanırdı. İndi isə qarşısında döyüş meydanını əvvəlcədən hazırlamış, müdafiə taktikasını dəyişmiş və hücumu dəf etməyə hazırlaşmış nizami qüvvələr vardı. Rus qoşunları tədricən əks-hücumlara keçdilər. Krım ordusunun vəziyyəti getdikcə ağırlaşdı. İtkilər artır, hücumların effektivliyi azalır, yürüşü davam etdirmək imkanları tükənirdi. Molodi döyüşü Krım xanlığının ağır məğlubiyyəti ilə başa çatdı.

1571-ci ildə Moskvanı yandıraraq böyük qələbə qazanan xan cəmi bir il sonra eyni uğuru təkrarlamaq cəhdində ordusunu ağır zərbə altına salmışdı.

İki yürüş arasındakı fərq çox aydın idi: birincisi zəif müdafiə olunan paytaxta qəfil basqın, ikincisi isə əvvəlcədən hazırlanmış ordu ilə üz-üzə gəlmək idi. O, birinci halda üstünlük qazandı, ikinci halda isə məğlub oldu.

Molodi döyüşündən sonra onun Moskva üzərinə bu miqyasda yeni yürüş təşkil etmək planları faktiki olaraq iflasa uğradı.

Yanğından sonra güclənən müdafiə

Moskva dövləti də yaşadığı fəlakətdən ciddi nəticələr çıxardı. Cənub sərhədlərinin müdafiəsinə daha çox diqqət yetirilməyə başlandı. Müdafiə xətləri, qalalar və səhra istehkamlarının əhəmiyyəti artdı.

1571-ci il hadisələri göstərmişdi ki, düşmən sərhəd müdafiəsini yarıb və ya yan keçib ölkənin dərinliklərinə daxil ola bilirsə, paytaxt belə böyük təhlükə ilə üzləşə bilər.

Gəray xan isə daha bir neçə il yaşadı. O, 1577-ci ildə taun epidemiyası zamanı 65 yaşında vəfat etdi.

Həyatı boyu Moskva üzərində Krım xanlığının nüfuzunu bərpa etməyə çalışan Dövlət Gəray xan həqiqətən də bir çox rəqibinin bacarmadığı işi görmüşdü: paytaxta qədər irəliləmiş, onu yandırmış və Moskva dövlətinə ağır zərbə vurmuşdu. Lakin bu qələbə strateji nəticə verməmişdi. Moskva yandırıldı, amma dövlət dağılmadı. İvan Qroznı hakimiyyətini itirmədi.

Kazan və Həştərxan Krımın nəzarətinə qayıtmadı. Əksinə, növbəti il Moskvaya ikinci yürüş Krım xanlığı üçün ağır hərbi məğlubiyyətlə nəticələndi.

Dövlət Gəray xanın tarixi bu baxımdan olduqca paradoksaldır. O, hakimiyyətə gəlmək üçün illərlə mübarizə aparmış, Krım xanlığının əvvəlki siyasi qüdrətini bərpa etməyə çalışmışdı. 1571-ci ildə isə inanılmaz uğur qazanaraq düşmən paytaxtını alova qərq etmişdi.

Ancaq artıq bir il sonra acı həqiqət üzə çıxdı: bir şəhəri yandırmaqla bütöv bir dövləti diz çökdürmək eyni şey deyil. Tarixin ən böyük paradokslarından biri də budur: bəzən bir döyüşü qazanmaq müharibəni udmaq demək deyil.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az