Hollivud, 1940-cı illər. Dünyanın ən gözəl qadınlarından biri hesab edilirdi. Jurnallar onun fotolarını üz qabıqlarında dərc edir, milyonlarla insan onu heyranlıqla izləyirdi. Hedi Lamarr Klark Qeybl kimi Hollivud ulduzları ilə eyni filmlərdə çəkilirdi. Lakin çox az adam bilirdi ki, kamera qarşısında gözəlliyi ilə milyonları valeh edən bu qadın gecələr evindəki iş masasının arxasında oturaraq texniki ixtiralar üzərində çalışır.

Təsəvvür edin: gündüz Hollivudun cazibədar ulduzu, gecə isə torpedalar üçün məxfi rabitə sistemi hazırlayan ixtiraçı. İlk baxışdan film ssenarisinə bənzəyir. Ancaq bu, gerçək bir həyat hekayəsidir.

Hedi Lamarr 1914-cü ildə Vyanada anadan olub. Onun həyatının ilk illəri belə qeyri-adi keçib. İlk həyat yoldaşı silah taciri idi və tez-tez alman və italyan hərbçiləri ilə görüşlər keçirirdi. Hedi də bu görüşlərdə iştirak edir, kişilərin söhbətlərini dinləyirdi. Onlar gözəl bir qadının hərbi texnologiya və silah sistemləri haqqında danışılanları anlamadığını düşünürdülər. Amma yanılırdılar. Hedi deyilən hər sözü diqqətlə dinləyir, yadda saxlayır və texniki məsələlərə maraq göstərirdi.

Əri son dərəcə qısqanc idi və onu faktiki olaraq ev dustağı vəziyyətində saxlayırdı. Nəhayət, Hedi bu həyatdan qaçmaq qərarına gəldi. Hər şeyi geridə qoyaraq əvvəlcə Parisə, sonra Londona, oradan isə Hollivuda yollandı. O zaman cəmi 23 yaşı vardı.

Amerikada qısa müddətdə məşhurlaşdı. Lakin aktyorluq və şöhrət onun bütün maraqlarını əhatə etmirdi. O, sadəcə gözəl görünməklə kifayətlənmək istəmirdi. Texnologiyaya, mexanizmlərə və yeni ideyalara böyük maraq göstərirdi. Onun həyat hekayəsi bir həqiqəti ortaya qoyurdu: insanın zahiri görünüşü onun düşüncə dünyasının sərhədlərini müəyyən etmir.

1940-cı il. İkinci Dünya müharibəsi bütün Avropanı alova bürüyüb. Hedi Lamarr faşizmə qarşı mübarizəyə öz töhfəsini vermək istəyir. Hərbi təhsili yox idi, amma ciddi bir texniki ideyası vardı.

Həmin dövrdə radioidarəetmə ilə işləyən torpedaların ciddi problemi mövcud idi. Düşmən tərəf radio siqnalını aşkarlaya, müdaxilə edə və ya onu bloklayaraq torpedanın idarəetməsini poza bilirdi. Hedi isə fərqli bir həll təklif edirdi: rabitə siqnalı sabit tezlikdə ötürülmək əvəzinə, əvvəlcədən razılaşdırılmış qaydada tezliklər arasında dəyişsin. Beləliklə, düşmənin siqnalı ələ keçirməsi və müdaxilə etməsi xeyli çətinləşərdi.

Bu ideyanı həyata keçirmək üçün o, bəstəkar və pianoçu Corc Anteyllə əməkdaşlığa başladı. Musiqi alətlərinin sinxron işləmə prinsipindən ilhamlanan ikili tezliklərin dəyişdirilməsi mexanizmini hazırladı. Onların məqsədi göndərilən siqnalın düşmən tərəfindən izlənilməsinin qarşısını almaq idi.

1942-ci ildə Hedi Lamarr və Corc Anteyl bu texnologiyaya patent aldılar. İxtira tarixə tezliklərin sıçrayışlı dəyişdirilməsi – frequency hopping prinsipi kimi düşdü.

Lakin burada gözlənilməz bir maneə ortaya çıxdı. Hərbi dairələr bu ixtiraya lazımi diqqəti göstərmədilər. Hollivud aktrisasının belə ciddi texnoloji yenilik hazırlaya biləcəyinə şübhə ilə yanaşılırdı. Ona hərbi istiqrazların satışına kömək etməsi tövsiyə edildi. Başqa sözlə, ixtiraçı kimi deyil, məşhur aktrisa kimi faydalı ola biləcəyi düşünülürdü.

Beləliklə, onun texnologiyası İkinci Dünya müharibəsi zamanı tətbiq edilmədi. İxtira bir müddət diqqətdən kənarda qaldı.

Ancaq tarix bəzən öz qəhrəmanlarını gec tanıyır.

1962-ci ildə, Kuba raket böhranı dövründə, bu prinsipə əsaslanan rabitə texnologiyasından ABŞ hərbi qüvvələrinin sistemlərində istifadə olunmağa başlandı. Hedi Lamarrın vaxtilə irəli sürdüyü ideya artıq real hərbi əhəmiyyət qazanırdı.

Sonrakı onilliklərdə tezliklərin sıçrayışlı dəyişdirilməsi prinsipi simsiz rabitə texnologiyalarının inkişafına mühüm töhfə verdi. Bu prinsip və onunla əlaqəli texniki həllər sonralar Bluetooth, Wi-Fi və digər simsiz rabitə sistemlərinin inkişafında istifadə olunan texnoloji bazanın formalaşmasına təsir göstərdi.

Bu gün hər dəfə telefonumuzda Wi-Fi şəbəkəsinə qoşulduqda, simsiz rabitə vasitələrindən istifadə etdikdə Hedi Lamarrın və Corc Anteylin vaxtilə irəli sürdüyü ideyanın texnoloji irsini xatırlamaq yerinə düşər.

Amma bu hekayənin daha bir acı tərəfi var. Hedi Lamarr öz ixtirasından maddi qazanc əldə edə bilmədi. Patentinin müddəti başa çatdı, texnologiyanın sonrakı kommersiya inkişafından isə o, pay almadı. Onun adı uzun müddət ixtiraçı kimi deyil, Hollivudun ən gözəl qadınlarından biri kimi tanındı.

Yalnız 1997-ci ildə, artıq 83 yaşında olarkən, texnologiyanın inkişafına verdiyi töhfəyə görə xüsusi mükafata layiq görüldü. Bu, onun elmi-texniki fəaliyyətinin gecikmiş etirafı idi.

Hedi Lamarr 2000-ci ildə vəfat etdi. Lakin onun ideyası yaşamaqda davam edir.

Bu gün onu tez-tez simsiz rabitə texnologiyalarının öncüllərindən biri adlandırırlar. Maraqlıdır ki, 9 noyabr – onun doğum günü Almaniya və Avstriyada İxtiraçılar Günü kimi də qeyd olunur.

Hedi Lamarrın həyat hekayəsi yalnız bir qadının uğur tarixçəsi deyil. Bu, həm də cəmiyyətin insanları zahiri görünüşlərinə görə qiymətləndirməsinin nə qədər yanlış ola biləcəyini göstərən nümunədir.

Biz bəzən insanları ilk baxışdan tanıdığımızı düşünürük. Gözəl aktrisa, məşhur idmançı, gənc qadın, uğurlu sənətçi… Onların xarici görünüşünə, peşəsinə və ictimai imicinə əsasən mühakimə yürüdürük. Halbuki həmin görünüşün arxasında böyük bir təfəkkür, kəşf etmək həvəsi və dünyanı dəyişə biləcək ideyalar gizlənə bilər.

Hedi Lamarr sübut etdi ki, gözəllik və zəka bir-birinə zidd anlayışlar deyil. İnsan həm gözəl, həm ağıllı, həm də böyük ixtiraçı ola bilər. Birinin mövcudluğu digərini inkar etmir.

Ən əsası isə budur: insanı yalnız necə göründüyünə görə deyil, nə düşündüyünə, nə yaratdığına və dünyaya hansı töhfəni verdiyinə görə qiymətləndirmək lazımdır.

Çünki gözəllik zamanla dəyişir, şöhrət unudula bilər, amma insanlığın gələcəyinə təsir edən ideyalar əsrlər boyu yaşayır.

Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az