Alimlər qədim mayya sivilizasiyasının tənəzzülünə təsir göstərmiş daha bir mümkün ekoloji amili üzə çıxarıblar.

Qədim mayyalar öz əlləri ilə sivilizasiyalarının böhranını dərinləşdirən ekoloji problem yarada bilərdilər. Beynəlxalq alimlər qrupunun araşdırmasına görə, Mərkəzi Amerikada yaşayan mayyalar əsrlər boyu məbədləri, sarayları və dəfn tikililərini bəzəmək üçün tərkibində civə olan qırmızı piqmentdən istifadə ediblər. Nəticədə bu zəhərli metal tədricən torpağa, göllərə və digər su hövzələrinə qarışaraq ciddi çirklənməyə səbəb olub.

Bəzi göllərdə civənin konsentrasiyası müasir ekoloji normalarla müqayisədə yüzlərlə dəfə yüksək olub. Çirklənmə isə su ekosistemlərinin, xüsusilə qida zəncirinin əsasını təşkil edən canlıların azalması ilə müşayiət edilib. Tədqiqatın nəticələri noyabrın 4-də Science Advances elmi jurnalında dərc olunub.

Araşdırmaya ABŞ-nin Auburn Universitetindən paleoekoloq Metyu Nil Uoters rəhbərlik edib. ABŞ, Meksika və Böyük Britaniyadan olan alimlərlə birlikdə o, Yukatan yarımadasında yerləşən Koba gölünün və Şkaç senotunun dib çöküntülərini araşdırıb. Senotlar bölgəyə xas olan təbii karst su hövzələridir və qədim mayyalar üçün mühüm şirin su mənbəyi hesab olunurdu.

2023-cü ildə tədqiqatçılar hər iki su hövzəsinin dibindən uzun çöküntü nümunələri götürüblər. Bu nümunələrin hər qatı müəyyən tarixi dövrə aid məlumatları özündə saxlayır. Onların təhlili əsrlər ərzində suyun kimyəvi tərkibində və ekosistemin vəziyyətində baş vermiş dəyişiklikləri müəyyənləşdirməyə imkan verir.

Nəticələr göstərib ki, mayya sivilizasiyasının klassik dövründə — təxminən eramızın 250–920-ci illərində — su hövzələrində civənin konsentrasiyası son dərəcə yüksək səviyyəyə çatıb.

Koba gölündə civənin miqdarı iki-üç əsr ərzində su orqanizmlərinə ciddi zərər vurmaq ehtimalının yüksək olduğu həddi keçib. Şkaç senotunda isə təhlükəli konsentrasiya əsrlər boyu davam edib.

“Belə çirklənmə səviyyəsində su orqanizmləri ciddi zərər görməli idi. Araşdırmamız zamanı məhz bunu aşkar etdik”, — Uoters İspaniyanın EFE agentliyinə bildirib.

Alimin sözlərinə görə, qida zəncirinin əsasını təşkil edən bakteriyaların, yosunların və sianobakteriyaların sayı kəskin azalıb, bəzi hallarda isə onlar tamamilə yoxa çıxıb. Bu dəyişikliklər xırda xərçəngkimilərə, molyuskalara və su həşəratlarının sürfələrinə də təsir göstərib.

“Bu təsirlər qida zənciri boyunca daha yuxarı səviyyələrə də yayılıb”, — Uoters vurğulayıb.

Zəhərli qırmızı piqmentin sirri

Tədqiqatçıların diqqətini cəlb edən əsas maddə kinovar olub. Bu mineral civənin parlaq qırmızı rəngli sulfididir. Qədim mayyalar kinovardan məbədlərin və sarayların divarlarını, ritual əşyaları, eləcə də dəfn tikililərini bəzəmək üçün geniş istifadə edirdilər. Xüsusilə hökmdarların və zadəganların məzarlarında bu piqmentə tez-tez rast gəlinir.

Mayyaların dünyagörüşündə qırmızı rəng xüsusi məna daşıyırdı. O, qanı, həyatı, ölümü və yenidən doğuluşu simvolizə edirdi. Buna görə də kinovar yalnız dekorativ material deyil, həm də mühüm dini və mərasim əhəmiyyəti daşıyan maddə idi.

Bunun ən məşhur nümunələrindən biri müasir Meksika ərazisində yerləşən qədim Palenke şəhərində aşkar edilmiş Qırmızı Kraliçanın məzarıdır.

Ts’akbu Ahau adı ilə tanınan zadəgan qadının dəfni 1994-cü ildə tapılıb. Onun əhəngdaşından hazırlanmış sarkofaqının daxili divarları, insan qalıqları və dəfn əşyaları qalın, parlaq qırmızı piqment təbəqəsi ilə örtülmüşdü.

Qadın 672-ci ildə vəfat edib. Onun Palenkenin ən məşhur hökmdarlarından biri olan Böyük Pakalın həyat yoldaşı olduğu ehtimal edilir.

Əsas problem isə bundan ibarət idi ki, mayyalar istifadə etdikləri mineralın tərkibindəki civənin təhlükəli xüsusiyyətlərindən xəbərsiz idilər. Yağış suları piqmenti zamanla binaların divarlarından, mərasim meydançalarından və digər səthlərdən yuyaraq ətraf mühitə daşıyırdı. Civə torpağa və su hövzələrinə qarışır, dib çöküntülərində və canlı orqanizmlərdə toplanırdı.

Digər bir çox çirkləndiricidən fərqli olaraq, civə suyun rəngini və ya qoxusunu nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişmirdi. Buna görə də insanlar onun mövcudluğunu adi müşahidə ilə müəyyən edə bilməzdilər.

“Onlar bu maddənin zəhərli olduğunu heç cür bilməzdilər. Çünki civə suyu bulandırmır və onun rəngini dəyişmirdi”, — Monreal Universitetinin arxeoloqu Jan Tramble bildirib.

Mayyaların su sistemləri inkişaf etmişdi, lakin kimyəvi təhlükə nəzərdən qaçmışdı

2026-cı ilin martında Monreal Universiteti Qvatemalada yerləşən qədim Ukanal şəhərində aparılmış araşdırmanın nəticələrini dərc edib. Alimlər burada maraqlı bir ziddiyyətlə qarşılaşıblar.

Məlum olub ki, mayyalar kifayət qədər inkişaf etmiş su təchizatı sistemləri qurmuş, təbii filtrasiya üsullarından istifadə etmiş və hətta təhlükəli sianobakteriyaların çoxalmasının qarşısını almağa nail olmuşdular. Bəzi su anbarları təxminən 1500 il ərzində bioloji çirklənmədən nisbətən təmiz qalmışdı.

Lakin kimyəvi çirklənmə problemi onların da diqqətindən kənarda qalmışdı. Tədqiq edilən hər üç su anbarında civənin təhlükəli konsentrasiyaları aşkarlanıb. Klassik dövrün sonuna doğru iri su hövzələrində civənin miqdarı əvvəlki dövrlərlə müqayisədə 300 faizdən çox artmışdı.

“Bu maddənin rəngi qana bənzəyirdi. Mayyaların dünyagörüşündə qan, həyat və ölüm anlayışları xüsusi yer tuturdu”, — arxeoloq Kristina Halperin izah edib.

Onun sözlərinə görə, kinovardan yalnız hökmdarlar və zadəganlar istifadə etmirdilər. Ticarətin genişlənməsi qırmızı piqmentin cəmiyyətin digər təbəqələri arasında da yayılmasına şərait yaratmışdı. Bu isə ətraf mühitə düşən civənin miqdarını daha da artırmışdı.

Hələ 2020-ci ildə Sinsinnati Universitetinin tədqiqatçıları müasir Qvatemala ərazisində yerləşən qədim Tikal şəhərinin su anbarlarında da civənin təhlükəli konsentrasiyalarını aşkar etmişdilər. Xüsusilə sarayların və məbədlərin yaxınlığındakı su hövzələrində çirklənmə daha yüksək idi.

Araşdırma zamanı müəyyən edilmişdi ki, civə suya yerli süxurlardan və ya vulkan külündən deyil, insan fəaliyyəti nəticəsində daxil olub. Əsas mənbə isə yenə də kinovarın istifadəsi idi.

“Biz civənin mənbəyinin kinovar olduğunu təsdiqləyən, şübhəyə yer qoymayan mineral izlər aşkar etdik”, — antropoloq Kennet Tankersli bildirib.

Tikalın su anbarlarında təhlükəli toksinlər istehsal edə bilən sianobakteriyaların izləri də tapılmışdı. Bu vəziyyət xüsusilə uzunmüddətli quraqlıqlar zamanı ağır nəticələrə səbəb ola bilərdi. Çünki su ehtiyatlarının azaldığı dövrlərdə şəhər sakinləri məhz həmin anbarlardan istifadə etməyə məcbur qalırdılar.

Zəhərlənmiş su siyasi hakimiyyəti də zəiflədə bilərdi

Alimlər hesab edirlər ki, su hövzələrinin çirklənməsi yalnız əhalinin sağlamlığına deyil, həm də mayya şəhər-dövlətlərinin siyasi sisteminə təsir göstərmiş ola bilər.

Qədim mayya cəmiyyətində hökmdarlar insanlarla yağışları və su ehtiyatlarını idarə etdiyinə inanılan tanrılar arasında vasitəçi hesab olunurdular. Onların nüfuzu müəyyən mənada əhalinin rifahını və su təminatını qorumaq qabiliyyəti ilə bağlı idi.

Belə bir şəraitdə hökmdarların insanları təhlükəsiz içməli su ilə təmin edə bilməməsi onların nüfuzunu sarsıda, hakimiyyətə inamı zəiflədə bilərdi.

Yeni araşdırma bu məsələyə daha bir mühüm məqam əlavə edir: civə insan orqanizminə yalnız içməli su vasitəsilə deyil, qida məhsulları ilə də daxil ola bilərdi. Balıq və digər su canlıları civə birləşmələrini öz orqanizmlərində toplaya bilir. Balıq isə qədim mayyaların qida rasionunda mühüm yer tuturdu.

“Civə qida zəncirində mövcud idi və böyük ehtimalla insan orqanizminə də daxil olurdu”, — Uoters bildirib.

Alim istisna etmir ki, Koba və ətraf yaşayış məntəqələrinin sakinləri onilliklər, hətta əsrlər boyu civənin xroniki təsirinə məruz qalıblar.

Müasir tibb sübut edib ki, civənin bəzi birləşmələri sinir sisteminə, böyrəklərə və digər orqanlara ciddi zərər vura bilər. Xüsusilə uşaqların inkişaf etməkdə olan beyni bu maddənin təsirinə qarşı həssasdır.

Bununla belə, tədqiqatçılar hələlik civə zəhərlənməsinin mayya əhalisi arasında kütləvi xəstəliklərə və ya ölüm hallarına səbəb olduğunu təsdiqləyən birbaşa sübutlara malik deyillər. Buna görə də çirklənməni sivilizasiyanın süqutunun əsas səbəbi kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.

Təbiət qədim çirklənmənin izlərini necə gizlədib?

Araşdırmanın maraqlı nəticələrindən biri də civənin minilliklər sonra yaratdığı təhlükənin müəyyən dərəcədə zəifləməsi ilə bağlıdır.

Uotersin sözlərinə görə, sonrakı dövrlərdə su hövzələrinin dibində yaranan yeni çöküntü qatları çirklənmiş təbəqələri tədricən örtərək təbii baryer formalaşdırıb. Bu proses civənin ətraf mühitlə təmasını məhdudlaşdırmış və onun təsirini müəyyən qədər zəiflətmiş ola bilər.

“Ola bilsin ki, bu proses civəni təcrid etməyə, yaxud dib çöküntülərinin altında basdırmağa və gələcək nəsilləri qorumağa imkan verib”, — tədqiqatçı qeyd edib.

Mayya sivilizasiyasının süqutunun səbəbləri artır

Klassik mayya sivilizasiyasının tənəzzülü tarix elminin ən çox müzakirə olunan mövzularından biridir. IX–X əsrlərdə Mərkəzi Amerikanın cənub ovalıqlarında yerləşən bir sıra böyük şəhərlər tədricən tərk edilib, genişmiqyaslı tikinti işləri dayanıb, siyasi ittifaqlar dağılıb və hakim sülalələrin nüfuzu zəifləyib.

Bununla belə, mayya xalqı tarix səhnəsindən silinməyib. Onların nəsilləri bu gün də Meksikada və Mərkəzi Amerikanın bir sıra ölkələrində yaşayır.

Alimlər sivilizasiyanın tənəzzülünü izah edərkən uzunmüddətli quraqlıqları, şəhər-dövlətlər arasında müharibələri, əhalinin sürətlə artmasını, meşələrin qırılmasını, torpaq eroziyasını və təbii ehtiyatların tükənməsini əsas amillər sırasında göstərirlər. İndi isə bu siyahıya ağır metallarla çirklənmə, xüsusilə su hövzələrində civənin toplanması da əlavə olunur.

“Tədqiqatımız göstərir ki, civə ilə çirklənmə nəticəsində suyun keyfiyyətinin pisləşməsi əvvəllər lazımi səviyyədə qiymətləndirilməyən əlavə ekoloji amil olub”, — araşdırmanın müəllifləri bildirirlər.

Beləliklə, alimlər mayyaların özlərini civə ilə zəhərləyərək məhv etdiklərini iddia etmirlər. Lakin araşdırma mühüm bir məqamı üzə çıxarır: mürəkkəb su təchizatı sistemləri, möhtəşəm şəhərlər və nadir memarlıq abidələri yaratmış qədim sivilizasiya əsrlər boyu müqəddəs hesab etdiyi qırmızı piqment vasitəsilə öz su ehtiyatlarını hiss olunmadan çirkləndirib.

Bu tarix həm də bir daha göstərir ki, texnoloji və mədəni inkişaf insanı təbiətin qanunlarından azad etmir. Bəzən bir cəmiyyətin ən qiymətli hesab etdiyi resurs zamanla onun qarşısında ciddi təhlükəyə çevrilə bilər.

Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az