Rayon prokurorunun xidməti avtomobilinin arxa oturacağında adi sovet qəzetinə bükülmüş bir bağlama vardı. Tokmaka gedərkən sadəcə benzin kanistri almaq üçün Alamedin toxuculuq fabrikinə baş çəkən prokuror Savçenko əvvəlcə işçilərin ona adət etdikləri kimi bir şüşə konyak verdiklərini düşündü. Lakin magistral yolun kənarında bağlamanı açanda içərisində səliqə ilə düzülmüş yüzlük əsginas dəstələrini gördü. İyirmi beş min rubl! Bu, o dövr üçün yeni “Volqa” avtomobilinin qiyməti, yaxud prokurorluqda dörd illik xidmətin qazancı demək idi.

Fabrik işçiləri bu pulu prokurorun hansısa sirri bildiyinə görə deyil, sistem qarşısında duyduqları qorxudan vermişdilər. Elə bir sistem ki, öz əməyi ilə əlavə məhsul istehsal etmək, qazanc əldə etmək və bolluq içində yaşamaq istəyi belə cinayət kimi qiymətləndirilə bilərdi. Tezliklə bu qorxunun nə qədər əsaslı olduğu üzə çıxacaqdı. Günəşli və sakit Frunze şəhərində elə bir məhkəmə prosesi başlanacaqdı ki, onun nəticəsində sovet hakimiyyəti bir sıra ağır cinayət işlərindən daha amansız cəza kampaniyasına imza atacaqdı.

Biz 1960-cı illəri adətən “Xruşşov mülayimliyi” dövrü kimi xatırlayırıq: ümidlər, poeziya gecələri, ictimai canlanma və Stalin terrorunun nəticələrinin aradan qaldırılması cəhdləri. Lakin Qırğızıstan üçün 1961-ci ilin baharı azadlıq və yenilənmə deyil, həbsxana rütubəti və barıt qoxusu gətirdi. Məhz burada, dissident hərəkatının və kütləvi küçə etirazlarının geniş yayılmadığı bir respublikada Moskva tarixə “toxucular işi” adı ilə düşən nümunəvi cəza prosesini təşkil etmək qərarına gəldi.

Hər şey Frunzenin kənarında yerləşən boş avtobus qarajından və birgə alınmış on ədəd yeni Çexoslovakiya toxuculuq dəzgahından başladı. Sex rəisi Matvey Qoldman — cəmi dörd sinif təhsili olsa da, fitri iqtisadi təfəkkürü və qeyri-adi işgüzarlığı ilə seçilən bir insan — həmkarlarına sadə, lakin ağıllı bir təklif irəli sürdü: dövlətdən bir qəpik də oğurlamadan əlavə məhsul istehsal etmək.

Zavod dövlət planını vaxtında və qüsursuz yerinə yetirirdi, fabrik keçici Qırmızı bayraqlar alır, xəzinəyə nəzərdə tutulan ödənişlər edilirdi. Ancaq iş növbəsi başa çatdıqdan sonra qarajda tamam başqa bir həyat başlayırdı. Toxucular əlavə işləyir, bunun müqabilində üçqat əməkhaqqı qazanırdılar. Üstəlik, bütün ölkənin qıtlıq içində axtardığı məhsulları istehsal edirdilər: hava kimi yüngül tül parçalar, keyfiyyətli yorğanlar, dəbli qadın koftaları…

Ümumi qıtlığın hökm sürdüyü boz sovet gündəlik həyatında Frunze toxucuları kiçik bir istehlak bolluğu yaratmışdılar. Ustalar arasında İkinci Dünya müharibəsi illərində cəbhə bölgələrindən Qırğızıstana köçürülmüş çoxlu mütəxəssis vardı. Müharibədə yaxınlarını itirmiş, işğalın və cəbhə həyatının dəhşətlərini yaşamış bu insanlar Qırğızıstanda özlərinə ikinci vətən tapmışdılar. Onların arzusu sadə idi: həyatlarını yenidən qurmaq, övladlarını böyütmək və halal zəhmətləri ilə ailələrinə layiqli gələcək təmin etmək.

Sovet ədalət mühakiməsinin ən böyük paradoksu da elə burada üzə çıxırdı: həmin insanlar heç kimin malını qarət etməmişdilər. Lakin ittiham aktında absurd bir məntiqə əsaslanan hesablama aparılırdı. Dövlətin zərəri kimi xəzinənin guya həmin “qeyri-rəsmi” məhsulları özü istehsal edib satacağı təqdirdə əldə edə biləcəyi gəlir göstərilirdi.

Əslində, onların “günahı” daha dərin idi. Totalitar sistemdə insanın iqtisadi müstəqilliyinə yer yox idi. Çünki iqtisadi sərbəstlik müəyyən mərhələdə şəxsi müstəqilliyə, şəxsi müstəqillik isə düşüncə azadlığına gətirib çıxara bilərdi. Kreml üçün öz zəhməti hesabına ayaqda duran, müstəqil düşünən və maddi imkan əldə edən insanların formalaşması bəzən adi cinayətkarlardan daha təhlükəli görünürdü.

Lakin Frunze faciəsinin başqa, diqqətlə gizlədilmiş bir tərəfi də vardı. 1962-ci ilin martından iyulunadək ağac emalı kombinatının Mədəniyyət evində keçirilən SSRİ Ali Məhkəməsinin səyyar sessiyasının iştirakçılarının tərkibinə nəzər saldıqda qəribə bir mənzərə ilə qarşılaşırıq. Toxuculuq sexlərinin ustaları və köşk müdirləri ilə yanaşı, respublikanın milli idarəçilik və məhkəmə elitasının nümayəndələri də mühakimə olunurdu.

Bəs niyə belə dağıdıcı zərbə məhz Qırğızıstan SSR-ə endirilmişdi? Cavab, görünür, böyük siyasi hesablaşmalarda gizlənirdi.

Respublikanın rəhbəri İshaq Razzakov Stalin dövründə vəzifəyə gətirilmiş son ittifaq miqyaslı rəhbərlərdən biri idi və yeni Xruşşov idarəçilik modelinə tam uyğun gəlmirdi. Üstəlik, onun ətrafında formalaşan gənc komanda həddindən artıq müstəqil düşünmək və respublikanın iqtisadi inkişafı ilə bağlı təşəbbüslər irəli sürmək cəsarətini göstərirdi.

Bu komandanın əsas simalarından biri 42 yaşlı Bekcan Dyuşaliyev idi. O, Dövlət Plan Komitəsinin sədri vəzifəsini tutan ilk qırğız kimi tanınırdı. Müharibə veteranı olan Dyuşaliyev Stalinqrad döyüşlərindən keçmiş, Leninqrad və Moskvanın maliyyə ali məktəblərində təhsil almışdı.

Dyuşaliyev və Razzakov respublikanın iqtisadi müstəqilliyini gücləndirməyə çalışırdılar. Onların rəhbərliyi dövründə təxminən beş yüz müəssisə, Elmlər Akademiyası və ali təhsil müəssisələri yaradılmış, paytaxt istilik elektrik stansiyası tikilmişdi. Qırğızıstanın gətirilən yanacaqdan asılılığını azaltmaq məqsədilə Qara-Keçe kömür yataqlarına dəmir yolu çəkilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Məktəblərdə pulsuz səhər yeməyi tətbiq edilir, qırğız dilinin tədrisinə diqqət artırılırdı.

Moskvada isə bu təşəbbüslər birmənalı qarşılanmırdı. Respublikanın maraqlarını ön plana çəkən iqtisadi siyasət “yerliçilik” və “millətçilik” kimi təqdim edilirdi.

Belə bir şəraitdə respublika rəhbərliyini zəiflətmək, eyni zamanda təsərrüfat təşəbbüslərinə siyasi don geyindirmək üçün müxtəlif işlərin bir məhkəmə prosesində birləşdirildiyi iddia olunur. Beləliklə, evakuasiya olunmuş istehsalat mütəxəssisləri ilə qırğız dövlət xadimləri eyni ittiham çərçivəsinə salındılar. Xalq Təsərrüfatı Şurasının plan-iqtisad şöbəsinin rəisi İtsxok Axunu və Dövlət Plan Komitəsinin rəhbəri Bekcan Dyuşaliyev toxucuların işi ilə əlaqələndirilərək məhkəmə qarşısına çıxarıldılar.

Başlanan kampaniyanın çarxı fərq qoymadan hər kəsi üyüdürdü. Moskva Dövlət Universitetinin məzunu, prinsipial mövqeyi ilə seçilən Ali Məhkəmə hakimi Turusbek Kasımbekov “ziyafət formasında rüşvət almaqda” ittiham edilərək on iki il müddətinə azadlıqdan məhrum edildi. İddialara görə, onun dostları ilə keçirdiyi məclislərdə məhkəmə qarşısına çıxarılan şəxslərin qohumları da iştirak etmişdi. Yeddi rayon və vilayət hakimi, eləcə də prokuror tələsik hazırlanmış donoslar əsasında həbs olundu.

İstintaq üsulları 1937-ci ilin repressiya təcrübəsini xatırladırdı: gecə axtarışları, əmlakın müsadirəsi, döyülmə və şantaj. Fabrikin baş mühasibi Yefim Abramoviç dindirmə zamanı keçirdiyi ağır stress nəticəsində daxili qanaxma ilə üzləşdi. Həkimlər onu əməliyyat masasında xilas edə bildilər. Lakin bu, onun təqibinin dayanması demək deyildi.

Yuli Oşeroviç kamerada intihar etdi. Müharibə qəhrəmanı, döyüşçü zabit Bekcan Dyuşaliyev isə yalnız qonşu kabinetdə həyat yoldaşına işgəncə verildiyini eşitdikdən sonra müstəntiqlərin tələb etdiyi sənədləri imzalamağa məcbur oldu.

Bu prosesin ən ağır hüquqi pozuntularından biri qanunun geriyə qüvvəsinin tətbiqi idi. Hüququn fundamental prinsiplərindən biri olan “qanunun geriyə qüvvəsi yoxdur” müddəası kobud şəkildə tapdalandı. Toxucular 1961-ci ilin baharında həbs ediləndə sovet Cinayət Məcəlləsində iqtisadi cinayətlərə görə ölüm cəzası nəzərdə tutulmurdu. Belə əməllərə görə maksimum cəza on beş il həbs idi.

Lakin 1961-ci il mayın 5-də Nikita Xruşşovun tələbi ilə iqtisadi cinayətlərə görə ölüm cəzasının tətbiqini nəzərdə tutan qərar qəbul edildi. Bu qərar artıq həbsdə olan şəxslərə də şamil olundu. Beləliklə, insanlar cinayət törətdikləri vaxt qüvvədə olmayan daha ağır cəza ilə üz-üzə qaldılar. Bu hüquqi özbaşınalıq beynəlxalq səviyyədə də etiraz doğurdu. Filosof Bertran Rassell sovet hakimiyyətinin bu addımını açıq şəkildə tənqid etdi.

Cəzaların icrası ilə bağlı təsvirlər isə qaranlıq bir faciəni xatırladır. Prokurorluğun istintaq şöbəsinin rəisi Volgin ölümə aparılarkən həbsxana dəhlizlərində elə dəhşətli qışqırırdı ki, onun səsi bütün həbsxanaya yayılırdı. Əməliyyatçı Mursalimov son anda konvoyçuların əlindən çıxaraq mərtəbələr arasındakı boşluğa atıldı. Nəticədə onurğasını, qollarını və ayaqlarını sındırdı.

O, yəqin ki, köhnə, yazılmamış bir qaydaya ümid edirdi: ağır xəsarət alan məhkum əvvəlcə müalicə olunmalıdır. Çaşqınlığa düşən Frunze həbsxanasının əməkdaşları Moskvaya zəng etdilər. Paytaxtdan gələn cavab isə amansız idi: məhkum özünü qəsdən şikəst edərək ən ağır cəzadan yayınmağa çalışdığı üçün güllələnməsi uzanmış vəziyyətdə həyata keçirilsin.

Ölüm hökmü çıxarılmış yeddi nəfərin həyatı yalnız İkinci Dünya müharibəsi veteranı olmaları səbəbindən xilas edildi. Onların barəsindəki güllələnmə cəzası on beş il müddətinə düşərgə həbsi ilə əvəz olundu. Həmin insanlar uzun illərdən sonra dərin sarsıntı keçirmiş, fiziki və mənəvi cəhətdən sınmış qocalar kimi geri döndülər.

Lakin Bekcan Dyuşaliyevi nə Stalinqrad döyüşlərində aldığı yaralar, nə də orden və medalları xilas edə bildi. Onun cəbhə bioqrafiyasının cinayət işi materiallarından çıxarıldığı bildirilir. Sanki keçmiş döyüş xidmətləri belə ölüm hökmünün qarşısını almamalı idi.

Hökm elan edildikdən sonra şəhərdə uzun müddət ümidsiz şayiələr dolaşdı. Məhkumların həyat yoldaşları və övladları vəkillərin yanına gələrək pıçıltı ilə soruşurdular: “Doğrudanmı onları öldürməyiblər? Bəlkə gizlicə uran mədənlərinə, yeraltı şaxtalara işləməyə göndəriblər?”

Ailələr möcüzəyə inanmaq istəyirdilər. Xruşşov hakimiyyətdən getdikdən sonra da Brejnevə məktublar yazır, yaxınlarının əslində güllələnmədiyinə, nə vaxtsa evə qayıdacağına ümid edirdilər. Lakin bu illüziyalar rəsmi ölüm bildirişləri ilə dağıldı. Üstəlik, həmin bildirişlərdə məhkumların dəfn olunduğu yer göstərilmirdi.

Tarixçi Çınara Jakıpova — atası, toxuculuq sexinin ustası Şarşe Jakıpov da bu prosesin qurbanlarından biri olmuşdu — onilliklər sonra baş verənlər haqqında yazdığı kitabı “Həyatın müsadirəsi” adlandıracaqdı. Bu ifadə faciənin mahiyyətini son dərəcə dəqiq əks etdirir.

Sovet dövləti sadəcə dəzgahları, parça kəsiklərini və pul dəstələrini müsadirə etməmişdi. O, insanların həyatını, respublikanın iqtisadi inkişafla bağlı cəsarətli arzularını, quruculuq təşəbbüslərini əlindən almışdı. Onlarla ailəni atasız qoymuş, insanların adını və nüfuzunu ləkələmiş, övladlarının və nəvələrinin qayğısız uşaqlıq hüququnu belə əlindən almışdı. Əvəzində isə ailələrə adsız məzarlar və yaddaşlardan silinməyən bir sual qalmışdı: “Nə üçün?”

Bu hekayənin ən acı tərəflərindən biri də odur ki, 1961-ci il qərarlarının yaratdığı hüquqi ədalətsizlik uzun müddət aradan qalxmadı. Hətta müstəqil Qırğızıstanda, XX əsrin sonlarında məhkəmə Bekcan Dyuşaliyevin reabilitasiyasından imtina etdi. Beləliklə, artıq mövcud olmayan dövlətin hökmü, hüququn ən fundamental prinsiplərini pozan qərar qüvvədə saxlanıldı.

İnsan taleləri, siyasi intriqalar və axıdılmış göz yaşları üzərində qurulan “toxucular işi” tarixdə sağalmayan bir yara kimi qaldı. Bu faciə bir daha göstərdi ki, öz kölgəsindən qorxan totalitar sistem yaradıcı və təşəbbüskar insanları belə asanlıqla düşmənə çevirə, onların əməyini cinayət, müstəqillik istəyini isə siyasi təhlükə kimi təqdim edə bilər.

P. S. Mətnin hazırlanmasında hüquqşünas Karpek Kurmanovun “Hüquqşünasın etirafı” adlı xatirələrindən, tarixçi Çınara Jakıpovanın “Həyatın müsadirəsi” kitabından (A. Belskayanın icmalında), Vladimir Kritsmannın ailə xatirələrindən və Bekcan Dyuşaliyevin bioqrafiyasına dair materiallardan (S. Beybit) istifadə olunub. Fotoşəkillərin bir qismi “Çinur” platformasından götürülüb.

7 və 8 noyabr tarixlərində Qırğızıstanda Anım Günləri qeyd olunur. Bu münasibətlə “Esimde” tədqiqat platforması bütün həftə ərzində Anım Həftəsi keçirir və ictimaiyyəti bu təşəbbüsə qoşulmağa dəvət edir. Hər kəs ailəsinin tarixini, köhnə fotoşəkillərini və ya ulu babaları haqqında xatirələrini paylaşa bilər. Paylaşımlarda və hekayələrdə platformanı qeyd edən iştirakçıların yazıları yenidən paylaşılacaq ki, unudulmaq təhlükəsi ilə üzləşən ailə tarixləri daha geniş auditoriyaya çatsın.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az