7 noyabr Rixard Zorgenin xatirə günüdür. Onun həyatı və faciəli ölümü kəşfiyyat tarixində misilsiz peşəkarlıq nümunəsi olmaqla yanaşı, böyük siyasi sistemlərin amansız və bəzən də qəddar mahiyyətini üzə çıxaran taleyin hekayəsidir.

82 il əvvəl, 1944-cü il noyabrın 7-də Tokiodakı Suqamo həbsxanasında Rixard Zorge – “Ramzay” təxəllüsü ilə tanınan sovet kəşfiyyatçısı dar ağacına aparıldı. Onun taleyi ziddiyyətlərlə dolu idi: böyük ehtiraslar, tənhalıq, alkoqol, qadınlar, möhtəşəm uğurlar və nəhayət, uğrunda hər şeyini qurban verdiyi dövlət tərəfindən unudulmaq…

Təsəvvür edin: əslən alman olan, hüquq elmləri doktoru, yüksək intellektə malik bir insan kommunizm ideyalarına romantik inamla bağlanır və illərlə iki imperiyanın əks-kəşfiyyat orqanlarının gözü qarşısında ikili həyat yaşayır. O, bir tərəfdən Almaniyanın nüfuzlu qəzetlərinin müxbiri, digər tərəfdən isə Sovet İttifaqının ən məxfi məlumatlarını əldə edən peşəkar kəşfiyyatçı idi.

Bakıda başlayan, Almaniyada formalaşan həyat

Rixard Zorgenin həyat yolu Bakıda başlayıb. O, alman mühəndisinin və rus qadınının ailəsində dünyaya gəlsə də, Almaniyada böyüyüb. Birinci Dünya müharibəsi başlayanda könüllü olaraq cəbhəyə yollanıb. Üç dəfə yaralanıb, mərmi qəlpəsi ayağını ağır zədələyib və ömrünün sonunadək axsayaraq yeriməli olub.

Məhz səngərlərin palçığı, müharibənin dəhşətləri və insan itkiləri Zorgenin dünyagörüşünü dəyişib. O, müharibəyə nifrət etməyə başlayıb və həyatının mənasını beynəlmiləl solçu ideyalarda axtarıb.

Dövlət hüququ üzrə doktorluq dərəcəsi alsa da, akademik karyera qurmaq əvəzinə Komintern və Qırmızı Ordunun Kəşfiyyat İdarəsi ilə əməkdaşlığa üstünlük verib. İlk ciddi kəşfiyyat təcrübəsini Şanxayda qazanan Zorge 1933-cü ildə Moskvanın tapşırığı ilə ən mürəkkəb istiqamətlərdən birinə – Yaponiyaya göndərilib.

Onun əsas vəzifəsi nüfuzlu alman qəzetlərinin müxbiri və inandırıcı nasist tərəfdarı obrazı altında fəaliyyət göstərmək idi.

Nasist Almaniyasının səfirliyində sovet kəşfiyyatçısı

1930-cu illərin Yaponiya cəmiyyəti militarizm, şübhə və sərt nəzarət mühiti ilə seçilirdi. Zorge isə qeyri-adi taktika seçmişdi: gizlənmək əvəzinə, diqqət mərkəzində olmağı bacarırdı.

Parlaq analitik düşüncəsi və güclü şəxsi cazibəsi ilə seçilən kəşfiyyatçı Tokionun küçələrində motosiklet sürür, səs-küylü məclislərdə iştirak edir, qadınlarla münasibətlər qurur, ətrafındakı insanlarda özünə qarşı etibar formalaşdırırdı.

Qısa müddətdə Almaniyanın Yaponiyadakı səfirliyində nüfuz qazanır. Xüsusilə hərbi attaşe Oygen Ottla yaxın dostluq münasibətləri qurması onun kəşfiyyat fəaliyyətində dönüş nöqtəsi olur. Ott sonradan Almaniyanın Yaponiyadakı səfiri təyin edilir və Zorge faktiki olaraq onun etibarlı məsləhətçilərindən birinə çevrilir.

Beləliklə, sovet kəşfiyyatçısı nasist Almaniyasının ən məxfi diplomatik və hərbi məlumatlarına çıxış əldə edir. Səfir Berlindən gələn şifrəli məlumatları göndərməzdən əvvəl onunla bölüşür, Zorge isə əldə etdiyi informasiyaları Moskvaya ötürürdü.

Moskvanın etibar etmədiyi kəşfiyyatçı

Zorge Tokioda böyük uğurlar qazandığı bir vaxtda Moskvada onun kəşfiyyat şəbəkəsinin dayaqları dağıdılırdı.

1930-cu illərin sonlarında SSRİ-də baş verən Böyük terror zamanı onun müəllimləri, kuratorları və rəhbərləri repressiyaya məruz qaldılar. Yakov Berzin, Semyon Uritski və sovet hərbi kəşfiyyatının digər tanınmış nümayəndələri məhv edildi.

Yeni rəhbərlik Zorgenin məlumatlarına şübhə ilə yanaşırdı. Mərkəzdə onun nasist Almaniyasının elitası ilə yaxınlığını, burjua həyat tərzini və şəxsi əlaqələrini təhlükəli amil hesab edirdilər. Hətta onun ikili agent ola biləcəyindən də şübhələnirdilər.

Nəticədə Zorgeyə etimad azaldı, maliyyələşmə məhdudlaşdırıldı, kəşfiyyat şəbəkəsi kadr çatışmazlığı və daimi nəzarət şəraitində fəaliyyət göstərməli oldu.

O, Moskvaya geri çağırılacağı təqdirdə başına nə gələcəyini yaxşı anlayırdı. Çünki həmin dövrdə kəşfiyyatçıların öz rəhbərləri tərəfindən casusluqda ittiham olunaraq güllələnməsi adi hala çevrilmişdi.

Bütün bunlara baxmayaraq, Zorge fəaliyyətini davam etdirirdi.

1941-ci ilin may və iyun aylarında o, Almaniyanın SSRİ-yə hücum edəcəyi barədə Moskvaya dəfələrlə xəbərdarlıq göndərdi. Hücumun tarixi ilə bağlı kifayət qədər konkret məlumatlar ötürsə də, Stalin bu xəbərlərə inanmadı. Zorgenin Almaniya mətbuatında çalışan jurnalist obrazı onun xəbərdarlıqlarının ciddiyə alınmasına mane olurdu.

Lakin onun ən mühüm xidmətlərindən biri həmin ilin payızında ortaya çıxdı. Zorge Yaponiyanın Sovet İttifaqına hücum etməyəcəyini, əsas hərbi-strateji istiqamətini cənuba – Sakit okean və Cənub-Şərqi Asiyaya yönəldəcəyini müəyyənləşdirmişdi.

Bu məlumat Sovet rəhbərliyinə Uzaq Şərqdəki hərbi qüvvələrin bir hissəsini qərb cəbhəsinə, o cümlədən Moskvanın müdafiəsinə yönəltmək imkanı verdi. Həmin qüvvələr Moskva döyüşündə mühüm rol oynadı.

Qadınlar, tənhalıq və sonuncu sevgi

Zorgenin şəxsi həyatı da onun kəşfiyyat fəaliyyəti qədər mürəkkəb idi. O, qadınların diqqətini asanlıqla cəlb edən, ehtiraslı, lakin daxili ziddiyyətlərlə yaşayan bir insan idi.

SSRİ-də onun qanuni həyat yoldaşı Yekaterina Maksimova qalmışdı. Müharibə illərində Maksimova casusluq şübhəsi ilə NKVD tərəfindən həbs edildi və sürgündə həyatını itirdi. O, ərinin taleyindən xəbərsiz dünyasını dəyişdi.

Tokioda isə Zorge Almaniyanın Yaponiyadakı səfiri Oygen Ottun həyat yoldaşı Helma ilə münasibət yaşayırdı. Səfirin ona göstərdiyi etimadın arxasında belə bir şəxsi münasibətin dayanması Zorgenin ikili həyatının nə qədər mürəkkəb olduğunu göstərirdi.

Lakin onun həyatındakı ən mühüm qadın yaponiyalı İsi Xanako oldu.

Restoranda ofisiant işləyən Xanako Zorgenin kəşfiyyatçı olduğunu bilmirdi. O, yalnız ağır xarakterli, tez-tez depressiyaya düşən, alkoqola meyilli, yorğun və daxilən yaralı bir kişini sevirdi.

Zorgenin həyatında Xanako sonuncu sığınacaq, ən sadiq insan və əsl sevgi simvoluna çevrildi.

Həbsə aparan son günlər

Yaponiya əks-kəşfiyyatı Zorgenin qeyri-qanuni radioötürücüsünün siqnalını uzun müddət izləyirdi. 1941-ci ilin oktyabrına doğru onun ətrafında nəzarət halqası daralmışdı. Zorge artıq təhlükənin qaçılmaz olduğunu anlayırdı.

Yaponiya siyasi polisi – “Tokko” onun hər addımını izləyirdi. Əks-kəşfiyyat əməkdaşları yaşadığı evin ətrafında pusqu qurur, hərəkətlərini müşahidə edirdilər.

Mənbədə təsvir olunan dramatik səhnəyə görə, yapon agentləri diplomatik qalmaqala səbəb olmamaq üçün Almaniya səfirinin iqamətgahına daxil olmağa tələsmirdilər. Onlar Zorgenin səfirin həyat yoldaşı Helma ilə görüşdüyü evdən çıxmasını gözləyirdilər.

Zorge isə təhlükəni hiss etsə də, soyuqqanlılığını qoruyurdu. Pəncərədən küçədəki müşahidəçiləri görür, qarşısında həbsin dayandığını anlayırdı. Buna baxmayaraq, içkisini içir, paltosunu geyinir və taleyinin qarşısına çıxmağa gedirdi.

1941-ci il oktyabrın 18-də o, həbs edildi.

Üç dəfə rədd edilən xilas imkanı

Dindirmələr zamanı Zorge özünü ləyaqətlə aparırdı. Yaponiya istintaq orqanları onun kimliyini və fəaliyyətinin miqyasını müəyyənləşdirdikdən sonra sovet tərəfi ilə əlaqə yaratmağa çalışdılar.

İddialara görə, yaponlar Zorgenin dəyişdirilməsi, yəni SSRİ ilə əsir mübadiləsi yolu ilə azad edilməsi məsələsini üç dəfə gündəmə gətirmişdilər. Lakin sovet rəhbərliyi hər dəfə onun öz vətəndaşı olmadığını bildirmişdi.

Beləliklə, dünyanın ən mühüm kəşfiyyat məlumatlarından bəzilərini Moskvaya ötürən, sovet ordusunun strateji qərarlarına təsir göstərən insan öz dövlətinin rəsmi şəkildə inkar etdiyi şəxsə çevrildi.

Vətən onun üzünə qapını bağlamışdı.

Dar ağacında son sözlər

1944-cü il noyabrın 7-də səhər saatlarında Tokiodakı Suqamo həbsxanasında Zorgenin həyatının son pərdəsi açıldı.

Həbsxana rəhbərliyi ona ölüm hökmünü elan etdi və son sözünün olub-olmadığını soruşdu. Zorge əvvəlki vəsiyyətində heç bir dəyişiklik olmadığını bildirdi.

Daha sonra mühafizəçilərə və buddist din xadiminə tərəf dönərək gözlərinin bağlanmasından imtina etdi. Mənbələrdə onun son sözləri yapon dilində belə təqdim olunur:

“Qırmızı Ordu! Sovet İttifaqı! Kommunist Partiyası!”

Bundan sonra o, son nəfəsini dərərək edam kürsüsündə dayanmış vəziyyətdə baş verəcəkləri gözlədi.

Rixard Zorgenin edamı 1944-cü il noyabrın 7-də həyata keçirildi. Onun cəsədi əvvəlcə həbsxananın ərazisindəki ümumi dəfn yerində torpağa tapşırıldı.

İyirmi il unudulan qəhrəman

Sovet İttifaqında Zorgenin fəaliyyəti uzun müddət məxfi saxlanıldı. Onun xidmətləri barədə ictimaiyyətə geniş məlumat verilmirdi.

Yalnız 1964-cü ildə, Nikita Xruşşovun fransız rejissoru İv Çiampinin çəkdiyi “Siz kimsiniz, doktor Zorge?” filmini izləməsindən sonra bu kəşfiyyatçının taleyinə maraq yenidən artdı. Həmin il, ölümündən 20 il sonra, Rixard Zorgeyə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verildi.

Lakin onun əsl qəhrəmanlıq hekayəsinin ən təsirli səhifələri Kreml kabinetlərində deyil, müharibədən sonrakı Tokioda yazılırdı.

Bir qadının 56 illik sədaqəti

İsi Xanako Rixard Zorgenin ölümündən sonra da onu unutmadı. Suqamo həbsxanası dağıdılandan sonra illərlə onun məzarını axtardı.

1949-cu ildə Zorgenin qalıqlarını taparaq dəfn yerindən çıxardı. Onu sümüklərində qalmış köhnə sınıq izlərinə və qızıl diş örtüklərinə görə tanıdığı bildirilir.

Xanako onun cəsədini kremasiya etdirdi. Zorgenin qızıl diş örtüklərindən üzük hazırlatdı və həmin üzüyü ömrünün sonunadək barmağında gəzdirdi.

Kəşfiyyatçının külünü uzun müddət evində saxladı. Daha sonra öz şəxsi vəsaiti hesabına onu Tokiodakı Tama qəbiristanlığında dəfn etdirdi və məzarının üzərinə qranit abidə qoydurdu.

Xanako Rixarddan 56 il çox yaşadı. 2000-ci ildə vəfat edənədək onun məzarına qulluq etdi, sevdiyi insanın xatirəsini yaşatdı.

Dövlətin unutduğu insanı sevgi əbədiləşdirdi

Rixard Zorgenin taleyində XX əsrin ən böyük paradokslarından biri gizlənir.

Dünya siyasətinin gedişinə təsir göstərən, dövlətlərin ən məxfi məlumatlarına çıxış əldə edən, orduların hərəkətinə və tarixi qərarlara təsir edən bir insan ömrünün sonunda uğrunda hər şeyini qurban verdiyi dövlətə lazım olmadı.

Sovet İttifaqı onu sağlığında qorumaq üçün heç nə etmədi. Əksinə, öz vətəndaşı olmadığını bəyan edərək xilas imkanlarından imtina etdi. Onun qəhrəmanlığı yalnız ölümündən uzun illər sonra, siyasi şərait dəyişəndə etiraf olundu.

Ancaq Zorgenin həqiqi ölümsüzlüyü nə küçələrə verilən adlarda, nə də soyuq qranit abidələrdədir.

Onun xatirəsini yaşadan, adsız məzarlıqdan qalıqlarını çıxarıb son mənzilinə aparan, 56 il boyunca məzarına sahib çıxan bir yapon qadınının sədaqətidir.

Tarixin amansız ironiyası da məhz budur: böyük imperiyaların unutduğu insanı bir qadının sevgisi yaddaşlarda əbədiləşdirdi.

Bəzən bir insanın sədaqəti bütöv bir dövlətin minnətdarlığından daha böyük olur. Rixard Zorgenin həyatı və ölümü bu həqiqətin ən təsirli nümunələrindən biridir.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az