Əşyalar müxtəlif məqsədlər üçün yaradılır. Bəziləri insanların həyatını asanlaşdırır, digərləri isə açıq-aşkar zərər verir. Elə əşyalar da var ki, ilk baxışdan yalnız gözəlliyə xidmət etdiyi düşünülsə də, əslində silah və zəhərlərdən heç də az təhlükəli olmayıb. Hətta bəzi hallarda onlardan daha ağır nəticələrə səbəb olub.

Söhbət tarix boyu qadınların gözəllik naminə istifadə etdiyi, lakin sağlamlıqları və həyatları bahasına başa gələn geyim və kosmetik vasitələrdən gedir.

Məlumdur ki, gözəllik qurban tələb edir. Ancaq tarix göstərir ki, bəzən bu qurbanlar həddindən artıq ağır olub. Xüsusilə keçmiş əsrlərdə dəbin diktə etdiyi gözəllik standartlarına uyğunlaşmaq istəyən qadınlar öz sağlamlıqlarını, hətta həyatlarını təhlükəyə atırdılar.

İnsanlar gözəllik naminə hansı üsullara əl atmayıblar? Maraqlıdır ki, bu təhlükəli vasitələrin bir çoxu gündəlik məişətin ayrılmaz hissəsi hesab edilirdi. Onlar dəb aksesuarı, geyim elementi və ya adi kosmetik vasitə kimi qəbul olunsa da, əslində əsl ölüm tələsi idi.

Tarixə moda və gözəllik prizmasından nəzər salsaq, insan sağlamlığına ciddi zərər vuran əşyaların kifayət qədər geniş siyahısını hazırlamaq mümkündür. Bu siyahının ilk pilləsində isə şübhəsiz ki, korset dayanır.

Korset – arı beli naminə qurban verilən sağlamlıq

Korset tarixdə qadın gözəlliyinin ən məşhur, eyni zamanda ən təhlükəli atributlarından biri olub. Onlar müxtəlif dövrlərdə balina bığından, taxta lövhələrdən, sərt parçadan, hətta metaldan hazırlanırdı. Əsas məqsəd qadın bədəninə dəbin tələb etdiyi formanı vermək idi: nazik bel, qabarıq sinə və geniş omba.

İlk baxışdan bunda qeyri-adi heç nə yoxdur. Axı korset qadının dik dayanmasına, qamətini qorumasına da kömək edirdi. Lakin bütün korsetlər eyni deyildi.

Bədəni sadəcə dik saxlayan, əyilmənin qarşısını alan modellərlə daxili orqanları sıxaraq beli süni şəkildə daraldan konstruksiyalar arasında böyük fərq vardı. Sonuncular sağlamlıq üçün ciddi təhlükə yaradırdı.

Moda fanatizminin miqyası isə müxtəlif dövrlərdə dəyişirdi. Əgər əvvəlki əsrlərdə təxminən 60 santimetrlik bel ölçüsü ideal hesab olunurdusa, XIX əsrin sonlarında və XX əsrin əvvəllərində bu göstərici bəzi qadınlarda 33 santimetrə qədər enirdi.

Təsəvvür edin, insan bədəni belə ölçülərə uyğunlaşdırılmağa çalışılırdı!

Bu qeyri-adi bel standartının məşhurlaşmasında fransız müğənni və aktrisa Polin Polerin də rolu olmuşdu. Onun son dərəcə incə beli dövrün gözəllik etalonlarından birinə çevrilmişdi. Polerin fotolarına baxarkən belə bir bədən quruluşunun həqiqətən mümkün olduğuna inanmaq çətindir.

Maraqlıdır ki, bədən quruluşunu süni şəkildə dəyişdirmək meyli müasir dövrdə də davam edir. Məsələn, məşhur burlesk ifaçısı Dita Von Tiz də qeyri-adi dərəcədə incə beli və korsetdən istifadəsi ilə tanınır.

Bəs korset qadın orqanizminə necə təsir edirdi?

Həddindən artıq sıxılan korset qabırğa qəfəsinin hərəkətini məhdudlaşdırır, nəfəs almağı çətinləşdirir, qarın boşluğundakı orqanlara təzyiq göstərirdi. Uzunmüddətli və sərt istifadəsi həzm problemlərinə, ağrılara və fiziki məhdudiyyətlərə səbəb ola bilirdi.

Huşunu itirmələr də həmin dövrün qadınları üçün adi hadisəyə çevrilmişdi. Bəzən bu hallar qadınların həddindən artıq emosional olması ilə əlaqələndirilsə də, sıx korsetlərin nəfəs almağı məhdudlaşdırması da mühüm amillərdən biri idi.

Korsetlər başqa təhlükələr də yaradırdı. At sürərkən yıxılan, yaxud nəqliyyat vasitəsinin altına düşən qadınlar sərt konstruksiyanın yaratdığı əlavə xəsarətlərlə üzləşə bilirdilər. Bəzi hallarda korsetin metal və ya sərt hissələri bədənə ciddi zərər vururdu.

Beləliklə, arı beli naminə yaradılan bu moda elementi qadın sağlamlığı üçün ciddi təhlükəyə çevrilmişdi.

Sinəni sıxan metal lövhələr – qadınlığın süni şəkildə gizlədilməsi

Təhlükəli moda vasitələri arasında orta əsrlərdə istifadə edildiyi iddia olunan metal sinə lövhələri də xüsusi yer tutur.

Bu qəribə üsulun arxasında dövrün dini və əxlaqi təsəvvürləri dayanırdı. Katolik kilsəsinin təsirinin güclü olduğu Avropada qadın bədəninin nümayiş etdirilməsi bəzən günah və əxlaqsızlıq kimi təqdim edilirdi. Aseksual görünüş, təvazökarlıq və bədənin mümkün qədər gizlədilməsi ideal sayılırdı.

Bu təsəvvürlərin nəticəsi kimi bəzi qadınların yeniyetməlik dövründən etibarən sinələrini sıxan sarğılardan və metal lövhələrdən istifadə etdikləri barədə məlumatlar mövcuddur.

Məqsəd sinənin inkişafını dayandırmaq və bədənə daha düz, qadınlıq xüsusiyyətləri az nəzərə çarpan forma vermək idi.

Belə üsulların uzunmüddətli istifadəsi ağrıya, toxumaların zədələnməsinə və fiziki narahatlığa səbəb ola bilərdi. Bununla belə, sinənin sıxılmasının birbaşa süd vəzi xərçənginə gətirib çıxardığını təsdiqləyən etibarlı elmi sübut yoxdur.

Bu nümunə də göstərir ki, gözəllik və əxlaq haqqında dövrün təsəvvürləri bəzən insan sağlamlığından üstün tutulurdu.

Krinolinlər – dəbdəbəli geyimin ölümcül təhlükəsi

XIX əsrdə, xüsusilə İngiltərədə qadınlar arasında krinolinlər böyük populyarlıq qazanmışdı. Bu geniş ətəklər xüsusi karkas vasitəsilə hazırlanır, bəzi modellərin çevrəsi səkkiz metrə qədər çatırdı.

Krinolinlərin karkası əsasən balina bığından və metal halqalardan düzəldilirdi. Buna görə də onların çəkisi göründüyü qədər ağır deyildi. Lakin əsas təhlükə başqa yerdə idi.

Təsəvvür edin: qadın geniş, bir neçə qat parçadan ibarət ətəkdə hərəkət edir. Ətrafda şamlar, şamdanlar və açıq alov mənbələri var. Ətəyin hər hansı bir alova toxunması isə faciə ilə nəticələnə bilərdi.

Krinolinlər asanlıqla alışır, alov qısa müddətdə bütün geyimi bürüyürdü. Qadınların belə geyimlərdə hərəkət etməsi və dar məkanlarda manevr etməsi də çətin idi.

Tarixi mənbələrdə 1860–1870-ci illər arasında təkcə İngiltərədə krinolinlərlə bağlı yanğınlarda təxminən 3000 qadının həyatını itirdiyi qeyd olunur.

Yanğına davamlı parçalar hazırlamaq cəhdləri də olmuşdu. Lakin həmin materiallar qadınlar tərəfindən kifayət qədər cəlbedici hesab edilmədiyindən geniş yayılmamışdı.

Bununla belə, krinolinin insan həyatını xilas etdiyi maraqlı hadisə də məlumdur. 1885-ci ildə “The Times” qəzetində Bristolda körpüdən tullanaraq krinolininin yaratdığı hava müqaviməti sayəsində sağ qalan qadın haqqında məlumat dərc edilmişdi.

Beləliklə, bir tərəfdən qadınların həyatına son qoyan, digər tərəfdən isə təsadüfən xilasedici vasitəyə çevrilən krinolinlər moda tarixinin ən ziddiyyətli geyimlərindən biri idi.

Qurğuşunlu pudralar və zəhərli kosmetika

Gözəllik uğrunda mübarizə yalnız bədən quruluşu ilə məhdudlaşmırdı. Üz dərisi də dəbin qurbanına çevrilirdi.

XVII–XVIII əsrlərdə Avropada solğun, ağappaq dəri aristokrat gözəlliyinin əsas əlamətlərindən biri hesab olunurdu. Günəşdə qaralmış dəri fiziki əmək və aşağı sosial təbəqə ilə əlaqələndirilirdi. Buna görə də qadınlar üzlərini mümkün qədər ağ göstərməyə çalışırdılar.

Müasir tonal kremlər mövcud olmasa da, onların əvəzinə qurğuşun və sink tərkibli ağardıcı vasitələrdən istifadə edilirdi.

Xüsusilə qurğuşun əsaslı kosmetika təhlükəli idi. Bu maddə orqanizmdə toplanaraq sinir sisteminə, böyrəklərə və digər orqanlara zərər verə bilərdi. Dərinin vəziyyətini yaxşılaşdırmaq əvəzinə, zamanla yaralar, qıcıqlanma və müxtəlif problemlər yaradırdı.

Bəzi qadınlar daha ağ dəri əldə etmək üçün sirkə və arsenik kimi təhlükəli maddələrə də müraciət edirdilər.

Tük təmizləmək üçün də əhəng və arsenik tərkibli qarışıqlardan istifadə olunurdu. Dəridəki ləkələrdən qurtulmaq üçün tətbiq edilən bəzi kimyəvi vasitələr isə ağır zəhərlənmələrə səbəb ola bilirdi.

Bir sözlə, gözəllik naminə istifadə edilən kosmetika bəzən insan orqanizmi üçün əsl zəhər mənbəyinə çevrilirdi.

Belladonna – gözəllik naminə görmə qabiliyyətini riskə atmaq

Tarixin təhlükəli gözəllik vasitələri sırasında belladonna bitkisi də xüsusi yer tutur.

İtüzümü fəsiləsinə aid olan bu zəhərli bitkinin tərkibində atropin və digər güclü alkaloidlər var. Keçmişdə qadınlar onun şirəsindən göz bəbəklərini genişləndirmək üçün istifadə edirdilər.

Böyük bəbəklər daha cazibədar, sirli və ifadəli baxışların əlaməti hesab olunurdu. Belladonna damcıları göz bəbəklərini genişləndirərək bu effekti yaradırdı.

Lakin bunun ağır nəticələri vardı. Atropin görmənin bulanmasına, işığa həssaslığın artmasına, ürək döyüntüsünün sürətlənməsinə və ciddi zəhərlənmələrə səbəb ola bilərdi.

Həddindən artıq istifadə isə sağlamlıq üçün ciddi təhlükə yaradırdı.

Maraqlıdır ki, bu məqsədlə müxtəlif bitki ekstraktlarından və zəhərli maddələrdən istifadə ənənəsi yalnız Avropa ilə məhdudlaşmırdı. Qədim Misirdə də gözləri daha ifadəli göstərmək üçün müxtəlif mineral əsaslı kosmetik vasitələrdən istifadə edilirdi. Onların arasında sürmə sulfidi də vardı.

Zümrüd-yaşıl parçalar – arseniklə rənglənən dəb

XIX əsrdə, xüsusilə Viktoriya dövründə parlaq zümrüd-yaşıl rəng dəbdə idi. Bu rəngi əldə etmək üçün istifadə olunan bəzi boyalar isə arsenik birləşmələri əsasında hazırlanırdı.

Həmin dövrdə yaşıl rəngli geyimlər, pərdələr, divar kağızları və digər interyer elementləri geniş yayılmışdı. Onların parlaq görünüşü insanları valeh etsə də, istehsalında istifadə edilən kimyəvi maddələr ciddi təhlükə yaradırdı.

Arsenik yalnız bu geyimləri hazırlayan tikişçilər və toxucular üçün deyil, onları geyinən insanlar üçün də risk mənbəyi idi.

Xüsusilə istehsal müəssisələrində çalışan fəhlələr zəhərli tozlarla uzun müddət təmasda qalırdılar. Bu isə xroniki zəhərlənmələrə və müxtəlif sağlamlıq problemlərinə səbəb olurdu.

Beləliklə, bir dövrün dəb simvoluna çevrilən zümrüd-yaşıl rəng əslində zəhərli kimyanın məhsulu idi.

Civə ilə hazırlanan şlyapalar – dəbin görünməyən təhlükəsi

Tarixin təhlükəli moda aksesuarları sırasında baş geyimləri də xüsusi yer tutur.

Orta əsrlərin sonlarından başlayaraq Avropada qunduz xəzindən hazırlanan keçə şlyapalar geniş yayılmışdı. Napoleonun üçbucaq papaqlarından tutmuş fransız zadəganlarının geniş kənarlı şlyapalarına və kişi silindrlərinə qədər bir çox baş geyiminin hazırlanmasında bu materialdan istifadə edilirdi.

Lakin keçənin hazırlanması prosesində civə birləşmələrindən istifadə olunması ciddi problem yaradırdı.

Xüsusilə istehsalatda çalışan ustalar civə buxarına uzun müddət məruz qalırdılar. Nəticədə onlarda əsəb sistemi pozğunluqları, titrəmə, yaddaş və davranış dəyişiklikləri müşahidə edilirdi.

Ədəbiyyat tarixində də bu təhlükəli peşənin izlərinə rast gəlmək mümkündür. Lyuis Kerrollun məşhur “Alisa möcüzələr ölkəsində” əsərindəki Dəli Şlyapaçının obrazının civə zəhərlənməsindən əziyyət çəkən keçə ustalarından ilhamlanaraq yaradıldığı barədə geniş yayılmış fikir var.

Bu səbəbdən ingilis dilində “dəli şlyapaçı” ifadəsi də civə zəhərlənməsi ilə bağlı tarixi assosiasiyaya malikdir.

Nəhəng pariklər – saç düzümündə gizlənən antisanitariya

Pariklər də moda tarixinin ən qəribə və bəzən təhlükəli elementlərindən biri olub.

XIV–XVIII əsrlərdə Avropada pariklər müxtəlif formalarda istifadə edilirdi. Xüsusilə XIV Lüdovikin hakimiyyəti dövründə kişi və qadınlar arasında böyük, mürəkkəb saç konstruksiyaları dəbə minmişdi.

Bəzi pariklər o qədər böyük və ağır olurdu ki, onların hazırlanması üçün xüsusi konstruksiyalardan istifadə edilirdi. Saç düzümünün formasını qorumaq məqsədilə yağ və digər yapışdırıcı maddələrdən yararlanılırdı.

Lakin bu cür pariklər gigiyena baxımından ciddi problemlər yaradırdı. Yağlı mühit və uzun müddət təmizlənməyən saç konstruksiyaları parazitlərin, bitlərin və digər həşəratların yayılması üçün əlverişli şərait yarada bilirdi.

Bəzi tarixi təsvirlərdə gəmiricilərin belə iri saç konstruksiyalarına yaxınlaşmasından bəhs olunur. Həmin dövrün dəbdəbəli görünüşü əslində sağlamlıq və gigiyena baxımından heç də cəlbedici deyildi.

Gözəllik naminə sağlamlıqdan imtina etmək nə dərəcədə doğrudur?

Tarixin bu qəribə və təhlükəli moda nümunələri bir həqiqəti ortaya qoyur: gözəllik haqqında təsəvvürlər zamanla dəyişir, lakin insanın sağlamlığı əvəzolunmaz olaraq qalır.

Bir dövrdə ideal hesab edilən bədən quruluşu, dəri rəngi və geyim forması növbəti əsrdə gülünc, hətta eybəcər görünə bilər. Dünən gözəllik rəmzi sayılan əşya bu gün təhlükəli moda nümunəsi kimi xatırlanır.

Korsetlər, krinolinlər, zəhərli kosmetik vasitələr, civəli şlyapalar və nəhəng pariklər bunun bariz nümunəsidir.

Əslində, gözəllik naminə sağlamlığı qurban vermək yalnız keçmişin problemi deyil. Müasir dövrdə də ifrat kosmetik müdaxilələr, təhlükəli arıqlama üsulları və qeyri-sağlam bədən standartları insanları riskə atır.

Tarix isə bizə bir dərs verir: Moda dəyişir, gözəllik anlayışı yenilənir, amma itirilmiş sağlamlığı və həyatı geri qaytarmaq mümkün deyil.

Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az