Rusiya imperatriçası II Yekaterina Alekseyevna… Düz 230 il əvvəl onun 34 il davam edən hakimiyyət dövrü başa çatdı. Sonralar tarixçilər bu dövrü “Qızıl əsr”, hökmdarın özünü isə “Böyük Yekaterina” adlandıracaqdılar. Bəs Anhalt-Zerbst kimi kiçik bir alman knyazlığından çıxmış şahzadə necə oldu ki, rus xalqının və imperiyasının taleyini öz taleyinə çevirdi, hətta rus hökmdarlarından daha çox ruslaşaraq dünya xəritəsinin yenidən cızılmasında mühüm rol oynadı?

Onun hekayəsi Sankt-Peterburqun dəbdəbəli Qış sarayında deyil, təvazökar Ştettində başlamışdı. Məhz burada Sofiya Avqusta Frederika dünyaya gəlmişdi. Anası ona xüsusi məhəbbət göstərmir, gələcəyini kiçik bir Avropa knyazının həyat yoldaşı olmaqla məhdudlaşdırırdı. Lakin tale onun üçün tamam başqa yol hazırlamışdı.

Cəmi 14 yaşında ikən Sofiya Rusiya imperiyasına, taxt-tacın varisi, gələcək imperator III Pyotrun gəlini kimi gəldi. Yad ölkədə, tanımadığı saray mühitində, imperatriça Yelizaveta Petrovnanın əhatəsində özünü tənha və yad hiss edirdi. Üstəlik, ekssentrik xarakterli əri ilə münasibətləri də uğurlu deyildi.

Məhz bu dövrlə bağlı Rusiya tarixinin ən məşhur sülalə sirrlərindən biri meydana çıxıb. İddialara görə, gələcək imperator I Pavel III Pyotrun deyil, Yekaterinanın ilk favoritlərindən biri olan yaraşıqlı Sergey Saltıkovun oğlu idi. Saray dedi-qoduları ilə yayılan bu versiya sonralar bəzi tarixçilərin də diqqətini çəkib. Bununla belə, Pavelin rəsmi atasına zahiri oxşarlığı və bəzi xarakter xüsusiyyətləri bu iddianın qəti həqiqət kimi qəbul edilməsinə imkan vermir. Bu gün də məsələ tarixçilər arasında mübahisəli olaraq qalır.

Hər halda, Sofiya öz gələcəyini özü müəyyənləşdirmək qərarına gəlmişdi. O, gecələr rus dilini öyrənir, Yekaterina Alekseyevna adını qəbul edərək pravoslavlığı seçir, dini və siyasi həyatını yeni ölkənin ənənələrinə uyğunlaşdırırdı. Dəbdə olan yüngül romanlardan daha çox Volterin, Monteskyönün və Tasitin əsərlərinə maraq göstərirdi.

Böyük knyaginya kimi keçirdiyi 18 il, saraydakı təcrid və siyasi intriqalar onu səbirli, soyuqqanlı və uzaqgörən siyasi oyunçuya çevirdi.

1762-ci ilin iyununda III Pyotrun siyasəti və qərarları imperiya elitası, xüsusilə də qvardiya arasında ciddi narazılıq yaratdıqda Yekaterina üçün fürsət yarandı.

O, İzmaylovski və Sibir alaylarının dəstəyinə, ən başlıcası isə Orlov qardaşlarının cəsarətinə və sədaqətinə arxalanaraq dövlət çevrilişinə rəhbərlik etdi.

Orlov qardaşlarının hər biri bu hadisələrdə mühüm rol oynayırdı. Aleksey Orlov çevrilişin təşkilində və devrilmiş imperatorun sonrakı taleyində xüsusi yer tuturdu. Qriqori Orlov isə həmin dövrdə Yekaterinanın ən yaxın adamlarından və sevgilisindən biri idi.

Hakimiyyətdən uzaqlaşdırılan III Pyotr əvvəlcə həbs edildi, sonra Ropşa malikanəsinə göndərildi. Cəmi bir neçə gün sonra, 1762-ci il iyulun 17-də o, müəmmalı şəraitdə həyatını itirdi. Ölümünün rəsmi səbəbi xəstəliklə əlaqələndirilsə də, onun qətl edildiyi barədə versiya tarixdə geniş yayılıb. Hadisədə Aleksey Orlovun iştirakına dair də müxtəlif iddialar mövcuddur.

Beləliklə, damarlarında bir damla da rus qanı olmayan alman şahzadəsi Rusiya imperiyasının taxtına sahib oldu. O, bundan sonra özünü yalnız yeni ölkənin hökmdarı kimi deyil, həm də onun tarixi taleyini müəyyənləşdirən şəxsiyyət kimi təsdiqləməyə çalışacaqdı.

YEKATERİNA VƏ POTYOMKİN: İKİ GÜCLÜ ŞƏXSİYYƏTİN İTTİFAQI

Yekaterina fərdi qərarlardan daha çox sistemli idarəetməyə üstünlük verirdi. Əgər Orlov qardaşları ona hakimiyyətə gəlməkdə kömək etmişdilərsə, Qriqori Potyomkin imperiyanın ərazi və siyasi qüdrətinin genişlənməsində əsas fiqurlardan birinə çevrildi.

Potyomkin sadəcə imperatriçanın növbəti favoriti deyildi. O, dövlət xadimi, hərbi strateq və böyük siyasi ambisiyalara malik şəxsiyyət idi. Bir çox tarixçi onların münasibətlərini adi sevgi macərasından daha geniş, siyasi və strateji tərəfdaşlıq kimi qiymətləndirir.

Potyomkinin adı Yunan layihəsi, Krımın Rusiyaya birləşdirilməsi, Novorossiyanın inkişafı və Qara dəniz sahillərində yeni şəhərlərin salınması ilə bağlıdır. Onun rəhbərliyi altında Sevastopol, Xerson və Nikolayev kimi şəhərlərin inkişafına böyük diqqət yetirildi, Qara dəniz donanmasının formalaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı.

Yekaterina ilə Potyomkinin gizli nikah bağlaması barədə də tarixi iddialar mövcuddur. Bəzi mənbələr onların 1774–1775-ci illərdə Moskvada gizlicə evləndiklərini bildirir. Lakin bu nikahın mövcudluğunu təsdiqləyən sənədlər və onun sonrakı taleyi barədə məlumatlar birmənalı deyil. Buna görə də həmin versiyanı sübut olunmuş tarixi fakt kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.

İMPERİYANIN YENİDƏN QURULMASI

Ölkə daxilində Yekaterina dövlət idarəçiliyini möhkəmləndirməyə başladı. Onun həyata keçirdiyi quberniya islahatı nəticəsində imperiyanın inzibati idarəetmə sistemi yenidən quruldu, bölgələr üzrə hakimiyyət strukturları gücləndirildi.

İmperatriça maarifçilik və təhsilin inkişafına da xüsusi diqqət yetirirdi. Smolnı zadəgan qızlar institutu yaradıldı, xalq məktəbləri şəbəkəsinin genişləndirilməsi istiqamətində addımlar atıldı. Avropa maarifçilərinin ideyalarına maraq göstərən Yekaterina Rusiya cəmiyyətini müasirləşdirməyə çalışırdı.

Onun hakimiyyətinin diqqətçəkən hadisələrindən biri də çiçək xəstəliyinə qarşı peyvənd kampaniyası idi. 1768-ci ildə imperatriça özünə və vəliəhdi Pavelə çiçək xəstəliyinə qarşı peyvənd vurduraraq əhaliyə nümunə göstərdi. Həmin dövr üçün bu, böyük cəsarət tələb edən addım idi. Çünki peyvənd üsuluna cəmiyyətdə ciddi şübhə ilə yanaşılırdı.

ANA VƏ OĞUL: TAXT-TACIN ARXASINDAKI FACİƏ

Yekaterinanın dövlət idarəçiliyində qazandığı uğurlar şəxsi həyatındakı faciələri kölgədə qoymurdu. Xüsusilə oğlu Pavel ilə münasibətləri son dərəcə mürəkkəb idi.

Pavel dünyaya gəldikdən sonra imperatriça Yelizaveta Petrovna körpəni öz himayəsinə götürmüş, onun tərbiyəsini şəxsən nəzarətə almışdı. Beləliklə, Yekaterina faktiki olaraq oğlunun böyüməsində və tərbiyəsində əsas roldan məhrum edilmişdi.

Sonralar imperatriça özü hakimiyyətə gəldikdə də ana və oğul arasındakı münasibətlər düzəlmədi. Yekaterina Pavelə təkcə varis kimi deyil, həm də potensial siyasi rəqib kimi baxırdı.

Bu münasibətlərdəki soyuqluq zaman keçdikcə daha da dərinləşdi. İmperatriça hətta nəvəsi Aleksandrın tərbiyəsini də öz nəzarətinə götürərək onu gələcək hökmdar kimi hazırlamağa çalışırdı. Bu addım Pavelin anasına qarşı narazılığını daha da artırdı.

Pavel Qatçinada, saray həyatından nisbətən uzaq şəraitdə böyüdü. Prussiya hərbi nizamına xüsusi maraq göstərir, özünəməxsus idarəçilik prinsipləri formalaşdırırdı. Anasına qarşı illərlə yığılan inciklik onun xarakterinə və gələcək siyasi davranışına ciddi təsir göstərdi.

BÖYÜK YEKATERİNA HAQQINDA ƏFSANƏLƏR VƏ HƏQİQƏTLƏR

Rusiya hökmdarları arasında Yekaterina qədər müxtəlif şayiələrin, qara təbliğatın və mübahisəli əfsanələrin hədəfinə çevrilənlər az olub.

Onun şəxsi həyatı, favoritləri və hakimiyyət üsulları barədə yayılan hekayələrin bir qismi siyasi rəqiblərin və xarici publisistlərin təbliğatının məhsulu idi. Bununla belə, Yekaterinanın hakimiyyət dövrü ilə bağlı bütün tənqidləri də xarici təbliğatla izah etmək olmaz.

Məsələn, “Potyomkin kəndləri” ifadəsi bu gün də saxta mənzərə yaratmaq, mövcud olmayan uğurları nümayiş etdirmək mənasında işlədilir. Rəvayətə görə, Potyomkin imperatriçanın Krıma səfəri zamanı onun yolunun üzərində süni kəndlər və dekorativ yaşayış məntəqələri quraraq ölkənin inkişafını olduğundan daha parlaq göstərmişdi.

Bu əhvalatın tarixi doğruluğu ciddi şübhə altındadır. Müasir tədqiqatçılar onu əsasən Saksoniya diplomatı Georg fon Helbiqin yaydığı məlumatlarla əlaqələndirir və əfsanənin sonradan siyasi təbliğat vasitəsinə çevrildiyini qeyd edirlər. Bununla belə, bu hadisənin bütünlüklə uydurma olduğunu qəti şəkildə söyləmək də düzgün olmazdı.

İmperatriçanın atla bağlı müəmmalı şəkildə öldüyü barədə yayılan əxlaqsız şayiələr isə tarixi həqiqətlə heç bir əlaqəsi olmayan böhtan xarakterli əfsanələrdir.

Əslində, Yekaterina 1796-cı il noyabrın 5-də səhər saatlarında öz otağında insult keçirərək huşunu itirmişdi. O, noyabrın 6-da, 67 yaşında vəfat etdi.

FAVORİTİZM: SARAYIN GÖRÜNMƏYƏN HAKİMİYYƏT MEXANİZMİ

Yekaterinanın sarayında favoritizm dövlət idarəçiliyinin mühüm xüsusiyyətlərindən birinə çevrilmişdi. İmperatriçanın yaxın münasibətdə olduğu şəxslər bəzən rəsmi vəzifələrindən daha böyük siyasi təsirə malik olur, dövlət qərarlarının qəbulunda mühüm rol oynayırdılar.

Ömrünün son illərində yaşlanan imperatriçanın növbəti favoriti 22 yaşlı Platon Zubov oldu. O, əvvəlki favoritlərdən fərqli olaraq dövlət idarəçiliyində böyük təcrübəyə malik deyildi. Buna baxmayaraq, Yekaterinanın ona göstərdiyi etimad sayəsində sarayda və siyasi dairələrdə böyük nüfuz qazandı.

İmperatriçanın ölümünün yaxınlaşdığı məlum olduqda Zubov öz mövqeyini qorumaq üçün siyasi manevrlərə əl atdı. O, Qatçinaya gedərək Pavelə anasının səhhətinin ağırlaşması barədə xəbər verdi.

Bu hadisə ilə bağlı sonralar müxtəlif rəvayətlər yayılıb. Onlardan birinə görə, Zubov Pavelə Yekaterinanın taxt-tacın varisliyi ilə bağlı gizli vəsiyyətnaməsinin mövcudluğu barədə məlumat vermişdi. İddialara əsasən, həmin sənəddə hakimiyyətin Pavelə deyil, nəvəsi Aleksandra ötürülməsi nəzərdə tutulurdu.

Lakin bu vəsiyyətnamənin mövcudluğu və Zubovun onunla bağlı konkret hərəkətləri tarixi baxımdan tam təsdiqlənməyib. Pavel imperator olduqdan sonra belə bir sənədin mövcudluğundan xəbərdar olduğu barədə rəvayətlər mövcuddur. Onun sənədi məhv etdirməsi haqqında məlumatlar da tarixi mənbələrdə mübahisəli olaraq qalır.

BÖYÜK İMPERİYANIN BÖYÜK PARADOKSU

II Yekaterina hakimiyyətinin sonunda arxasında ərazisi genişlənmiş, beynəlxalq nüfuzu artmış və hərbi qüdrəti möhkəmlənmiş nəhəng imperiya qoyub getdi.

Lakin onun hakimiyyətinin ən böyük paradoksu başqa yerdə idi.

Yekaterina bütün ömrü boyu Avropa maarifçilərinin əsərlərini oxuyur, Volter və digər filosoflarla yazışır, azadlıq və insan hüquqları haqqında fikirlər səsləndirirdi. O, təhkimçilik sisteminin məhdudlaşdırılmasının vacibliyini də anlayırdı. Lakin reallıqda məhz onun hakimiyyəti dövründə kəndlilərin təhkimçilikdən asılılığı daha da gücləndi.

1773–1775-ci illərdə Yemelyan Puqaçovun rəhbərliyi altında baş verən böyük kəndli və kazak üsyanı isə imperiyanın daxilindəki sosial ziddiyyətləri bütün çılpaqlığı ilə üzə çıxardı. Üsyan amansızlıqla yatırıldı.

Yekaterina azadlıq ideyalarına rəğbət bəsləyirdi, lakin mütləq monarxiyanın sərhədlərini aşmağa hazır deyildi. O, maarifçilik fəlsəfəsini qəbul edir, amma hakimiyyətinin toxunulmazlığını hər şeydən üstün tuturdu.

Böyük Yekaterina, ilk növbədə, siyasi formanın və dövlətçilik obrazının böyük memarı idi. O, Rusiya imperiyasının sərt siyasi və hərbi gücünü Avropa maarifçiliyinin, saray mədəniyyətinin, incəsənətin və fəlsəfi düşüncənin elementləri ilə birləşdirməyə çalışırdı.

Onun hakimiyyəti Rusiyanın ərazi baxımından genişləndiyi, Qara dənizdə mövqelərini möhkəmləndirdiyi və Avropanın aparıcı dövlətlərindən birinə çevrildiyi dövr oldu.

Yekaterina sübut etdi ki, böyük imperiyanı idarə etmək üçün mütləq həmin xalqın içindən doğulmaq vacib deyil. Əsas məsələ onun tarixini, maraqlarını, siyasi ambisiyalarını və taleyini öz taleyin kimi qəbul etməkdir.

1796-cı ilin noyabrında Yekaterina tarix səhnəsindən getdi. Onunla birlikdə Rusiya tarixinin bütöv bir dövrü başa çatdı. Bu dövr dəbdəbəli saraylar, böyük siyasi qələbələr, qanlı üsyanlar, saray intriqaları və həll olunmamış sosial ziddiyyətlərlə yadda qaldı.

Bu, həqiqətən də böyük, ziddiyyətli və faciəli bir dövr idi. Tarixdə isə Böyük Yekaterina adı məhz bu ziddiyyətlərin içində yaşayır.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az