1906-cı ilin dekabrında məşhur ingilis yazıçısı, Şerlok Holms obrazının yaradıcısı ser Artur Konan Doyl ağır mənəvi böhran keçirirdi. Həyat yoldaşının vəfatı onu sarsıtmış, yazıçı özünü tamamilə tükənmiş hiss edərək yaradıcılıq fəaliyyətindən uzaqlaşmışdı. Surrey qraflığındakı malikanəsinə gələn məktubları mexaniki şəkildə nəzərdən keçirərkən gözü Staffordşir qraflığından göndərilmiş əzilmiş bir zərfə sataşdı.

Zərfin içində 30 yaşlı gənc hüquqşünas Corc Edaljinin kömək istəyən məktubu vardı. O, kənd mal-qarasına qarşı törədilən qəddar hücumlarda günahlandırılaraq üç il ağır əmək cəzası çəkdikdən sonra azadlığa buraxılmışdı. Lakin azadlığa çıxması onun həyatını xilas etməyə kifayət etməmişdi: nüfuzu ləkələnmiş, peşə fəaliyyəti ilə məşğul olmaq hüququ əlindən alınmışdı.

Hadisələr İngiltərənin Qreyt-Virli kəndində baş vermişdi. Naməlum şəxs gecələr otlaqlara girərək at və digər mal-qaranın qarnını yarır, heyvanlara amansızlıqla xəsarət yetirirdi. Yerli polis, xüsusilə də kapitan Corc Ansonun rəhbərliyi altında çalışanlar üçün əsas şübhəli tezliklə müəyyənləşdi: Corc Edalji.

Əslində, Edalji ailəsi yerli cəmiyyətin bir hissəsinin qərəzli münasibəti ilə çoxdan üzləşirdi. Corcun atası Bombeydən olan pars mənşəli bir şəxs idi. Sonradan xristianlığı qəbul etmiş və kənd keşişi kimi fəaliyyət göstərmişdi. Anası isə qədim ingilis nəslindən idi. O dövrün mühafizəkar ingilis mühitində fərqli mənşəyə malik bir keşiş ailəsinin yaşaması bəzilərində açıq-aşkar narazılıq doğururdu.

Polis araşdırması isə obyektivlikdən uzaq idi. Corcun ayaqqabılarındakı adi torpaq qalıqları cinayətin törədildiyi ərazinin bataqlıq palçığı kimi təqdim olunurdu. Halbuki evlərinin yaxınlığındakı torpağın tərkibi tamamilə fərqli idi. Ailəyə məxsus, üzərində qan izi olmayan ülgüclər cinayət aləti kimi iş materiallarına daxil edilmişdi. Hədələyici anonim məktublar isə lazımi xətt ekspertizası aparılmadan Corcun adına yazılmışdı.

Nəticədə məhkəmə onu yeddi il ağır əmək cəzasına məhkum etdi. Üç il həbsdə qaldıqdan sonra isə gözlənilmədən azadlığa buraxıldı. Lakin onun günahsızlığı rəsmi şəkildə tanınmamış, hüquqşünas kimi fəaliyyətinə qoyulan məhdudiyyətlər aradan qaldırılmamışdı.

Bir cüt gözlük bütün ittihamları alt-üst etdi

Konan Doyl məktubu oxuduqdan sonra məsələni araşdırmaq qərarına gəldi. O, Corc Edalji ilə Londondakı Charing Cross hotelində görüş təyin etdi.

Məhz bu görüş zamanı yazıçının həkimlik təcrübəsi işə yaradı. Edinburq Universitetində təhsil aldığı dövrdə professor Cozef Bellin müşahidə və nəticə çıxarma metodlarından öyrəndikləri ona bir insanın zahiri əlamətlərindən mühüm nəticələr çıxarmağa kömək etmişdi.

Corc görüşə gələndə qəzet oxumağa başladı. Konan Doylun diqqətini dərhal bir detal çəkdi: gənc qəzet vərəqini gözlərinə həddindən artıq yaxın tuturdu. Hərəkət edərkən ətrafdakı əşyalara toxunur, insanların üzünə baxarkən gözlərini qıyırdı.

Yazıçı bunun təsadüfi olmadığını düşündü və Edaljini mütəxəssis oftalmoloqların müayinəsinə apardı. Müayinə nəticəsində onun təxminən mənfi 8 dioptriyalı ağır miopiyadan (yaxındangörmə) və astiqmatizmdən əziyyət çəkdiyi müəyyən edildi.

Bu fakt ittihamın əsasını ciddi şəkildə şübhə altına alırdı. Çünki prokurorluğun versiyasına görə, Edalji gecə vaxtı, ay işığı olmayan qaranlıqda kilometrlərlə məsafə qət edir, bataqlıq və palçıqlı sahələrdən keçir, tikanlı məftillərlə əhatələnmiş hasarları aşır, heyvanlara xəsarət yetirir və heç bir çətinlik çəkmədən evinə qayıdırdı.

Belə görmə qabiliyyətinə malik insanın qaranlıqda bu hərəkətləri yerinə yetirməsi, üstəlik, heç bir iz buraxmaması inandırıcı görünmürdü. Konan Doyl üçün bu, sadəcə şübhəli məqam deyil, istintaqın yenidən araşdırılmasını tələb edən ciddi fakt idi.

Yazıçı şəxsi araşdırmaya başladı

Konan Doyl bununla kifayətlənmədi. O, şəxsən Staffordşirə gedərək hadisələrin baş verdiyi ərazidə araşdırma apardı. Məsafələri ölçdü, palçıqlı yolları yoxladı, yerli sakinlərlə danışdı və polis versiyasındakı ziddiyyətləri üzə çıxarmağa çalışdı.

Araşdırma zamanı diqqətini başqa bir şübhəli şəxsə — yerli qəssab Royden Şarpa yönəltdi. Yazıçı əldə etdiyi məlumatları təhlil edərək Edaljinin günahsızlığına dair mövqeyini daha da möhkəmləndirdi.

Doyl daha sonra “The Daily Telegraph” qəzetində bir sıra məqalələr dərc etdirdi. Onun yazıları İngiltərədə böyük rezonans doğurdu. Məsələ ictimai müzakirəyə çevrildi və hakimiyyət orqanları yaranmış təzyiq qarşısında yenidən araşdırma aparmağa məcbur oldular.

Nəticədə Corc Edaljiyə qarşı ittihamlar aradan qaldırıldı və onun hüquqları bərpa edildi.

Lakin bu hadisənin əhəmiyyəti yalnız bir insanın bəraət almasından ibarət deyildi.

Bir məhkəmə işi Britaniya hüquq sistemini dəyişdi

Edalji işi Böyük Britaniyada cinayət ədliyyəsi sisteminin ciddi çatışmazlıqlarını üzə çıxardı. Həmin dövrdə məhkumların məhkəmə qərarlarına yenidən baxılması imkanları son dərəcə məhdud idi. Cinayət işləri üzrə müstəqil apellyasiya mexanizminin olmaması məhkəmə səhvlərinin düzəldilməsini çətinləşdirirdi.

İctimai təzyiq və Edalji işi ətrafında yaranan müzakirələr nəticəsində Britaniya parlamenti 1907-ci ildə Cinayət Apellyasiya Məhkəməsinin yaradılmasını nəzərdə tutan qanun qəbul etdi. Beləliklə, məhkəmə qərarlarına yenidən baxılması üçün mühüm hüquqi mexanizm formalaşdı.

Bununla belə, ədalət tam bərpa olunmadı. Rəsmi bəraətə baxmayaraq, hökumət Corc Edaljiyə həbsdə keçirdiyi üç ilə görə kompensasiya ödəməkdən imtina etdi. Hətta hökumət komissiyası onun şübhə altına düşməsində özünün qapalı və ünsiyyətdən uzaq xarakterinin də rol oynadığını iddia edirdi.

Beləliklə, Şerlok Holmsun yaradıcısı olan Artur Konan Doyl bu dəfə detektiv hekayələrinin qəhrəmanı kimi deyil, real həyatda ədalət uğrunda mübarizə aparan bir insan kimi tarixə düşdü.

Bu hadisə bir daha göstərdi ki, məhkəmə qərarı həmişə həqiqətin özü demək deyil. Bəzən bir insanın taleyini dəyişmək üçün sadəcə diqqətli müşahidə, elmi faktlar və ədalətsizliyə qarşı susmamaq cəsarəti kifayət edir.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az