1959-cu il oktyabrın 31-də ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin keçmiş hərbçisi Li Harvi Osvald Moskvadakı ABŞ səfirliyinə gələrək Amerika vətəndaşlığından imtina etmək istədiyini bildirdi. ABŞ dəniz piyadasının Sovet İttifaqına qaçması barədə xəbər Associated Press agentliyinin və digər qəzetlərin ilk səhifələrində dərc olundu.

Osvald SSRİ-yə gəlməzdən əvvəl Yaponiyada hərbi xidmətdə olmuş, Sovet İttifaqına maraq göstərmiş və rus dilini öyrənməyə başlamışdı. O, ABŞ vətəndaşlığından imtina edərək SSRİ-də yaşamaq niyyətində olduğunu açıq şəkildə bəyan edirdi.

Lakin sovet hakimiyyəti əvvəlcə onun müraciətini qəbul etmədi. Vətəndaşlıqdan imtina etmək və SSRİ-də qalmaq istəyi rədd ediləndən sonra Osvald intihara cəhd etdi və psixiatriya xəstəxanasına yerləşdirildi. Sonradan onun psixi xəstə olmadığı qənaətinə gəlindi. İddialara görə, ona hətta Fyodor Dostoyevskinin “İdiot” romanını hədiyyə etdilər. Bu, əhvalatın ən qəribə detallarından biri idi.

Nəhayət, Osvalda Sovet İttifaqında bir il müddətinə qalmağa icazə verildi.

Moskvadan Minskə: Amerika hərbçisi sovet fəhləsinə çevrilir

Osvald SSRİ-də təhsil almaq istəyirdi. Lakin sovet rəsmiləri onu Minskə göndərərək Lenin adına Minsk Radio Zavodunda tornaçı kimi işə düzəltdilər. Zavod məişət texnikası ilə yanaşı, hərbi və kosmik sahələr üçün elektron avadanlıqlar da istehsal edirdi.

Osvald sonralar həmin günləri belə xatırlayırdı:

“Mənə dedilər ki, məni Minsk şəhərinə göndərirlər. Soruşdum: “Bura Sibirdədir?” Onlar isə gülməyə başladılar”.

Onun aylıq əməkhaqqının 700 rubl olduğu, bundan əlavə, Beynəlxalq Qırmızı Xaç tərəfindən də eyni məbləğdə yardım aldığı bildirilir.

Rus dilini öyrənməsi üçün ona mühəndis Stanislav Şuşkeviç kömək edirdi. Maraqlıdır ki, bu şəxs 1991-ci ildə Belarus adından Belovej sazişlərini imzalayan və SSRİ-nin süqutunda mühüm rol oynayan siyasi xadimə çevriləcəkdi.

Sovet hakimiyyəti Osvalda gənc mütəxəssis kimi mənzil də ayırmışdı. O, Minskdə Marina Prusakova ilə ailə qurdu. İlk övladı da burada dünyaya gəldi.

Beləliklə, ABŞ-dan Sovet İttifaqına qaçan keçmiş dəniz piyadası Minskdə iş, mənzil və ailə sahibi oldu.

Sovet həyatı onu bezdirdi

Ancaq Osvaldın SSRİ-dəki həyatı gözlədiyi kimi alınmadı. Bir müddət sonra sovet reallığı ona darıxdırıcı görünməyə başladı.

O, gündəliyində Minskdəki həyatından narazılığını belə ifadə edirdi:

“İş yeknəsəqdir, pulu xərcləməyə yer yoxdur. Gecə klubları, boulinq salonları yoxdur. Həmkarlar ittifaqının təşkil etdiyi rəqslərdən başqa istirahət üçün heç bir yer tapılmır. Artıq bəsdir…”.

Nəticədə Osvald Amerikaya qayıtmaq qərarına gəldi. 1962-ci ildə həyat yoldaşı Marina və körpə qızı ilə birlikdə ABŞ-a yola düşdü.

Lakin onun Amerikaya qayıdışından cəmi bir il sonra dünya tarixinin ən səs-küylü siyasi cinayətlərindən biri baş verdi.

Kennedinin qətli: tarixə düşən üç atəş

1963-cü il noyabrın 22-də ABŞ prezidenti Con Kennedi Texas ştatının Dallas şəhərində avtomobillə hərəkət edərkən güllələndi.

Rəsmi istintaqın versiyasına görə, Li Harvi Osvald Texas Məktəb Kitabları Anbarı binasının altıncı mərtəbəsindən prezidentin avtomobilinə atəş açmışdı. İstintaq onun təxminən 5,6 saniyə ərzində üç dəfə atəş açdığını bildirdi.

Nəticədə prezident Kennedi öldürüldü, Texas ştatının qubernatoru Con Konolli ağır yaralandı, hadisə zamanı yaxınlıqda olan bir nəfər isə yüngül xəsarət aldı.

Osvald daha sonra Dallas polisi əməkdaşı Cey Di Tippiti də güllələyərək öldürməkdə ittiham olundu.

Lakin o, prezidentin qətlində günahını etiraf etmədi. Hətta həbs olunduqdan sonra jurnalistlərə özünü “günah keçisi” adlandırdı.

İki gün sonra, noyabrın 24-də, Osvald Dallas polis idarəsinin binasından başqa yerə köçürülərkən gecə klubunun sahibi Cek Rubi tərəfindən güllələnərək öldürüldü. Beləliklə, onun məhkəmə qarşısında ifadə verməsi və hadisənin bütün təfərrüatlarının araşdırılması imkanı da aradan qalxdı.

Osvaldın həyat yoldaşının sonrakı taleyi

Li Harvi Osvaldın həyat yoldaşı Marina üçün də faciəli hadisələr bununla bitmədi. O, ABŞ-a yad bir ölkədən gəlmiş, dilini və cəmiyyətini yaxşı tanımadığı bir mühitdə iki azyaşlı uşaqla dul qalmışdı. Ərinin prezidentin qətlində şübhəli bilinməsi, ardınca isə polis idarəsində öldürülməsi Marina Osvaldı dünyanın diqqət mərkəzinə gətirdi.

Onun şəkli Time jurnalının üz qabığında dərc edildi. Marina sonradan Kennet Porter adlı amerikalı ilə ailə qurdu. Yeni həyat yoldaşı elektronika sahəsində çalışırdı. Onların bir oğul övladı da dünyaya gəldi. Marina uzun illər ictimaiyyətin diqqətindən uzaq yaşamağa üstünlük verdi.

Tramp Kennedinin qətli ilə bağlı sənədləri açıqladı

Maraqlıdır ki, Kennedinin qətli ətrafındakı müəmmalar onilliklər keçməsinə baxmayaraq, bu gün də müzakirə olunur. ABŞ prezidenti Donald Tramp seçki kampaniyası zamanı qətllə bağlı məxfi sənədləri açıqlayacağını vəd etmişdi.

O, 2025-ci il yanvarın 23-də bu istiqamətdə fərman imzaladı. Həmin il martın 18-də isə Kennedinin qətli ilə bağlı əvvəllər məxfi saxlanılan 80 mindən çox səhifəlik sənəd ictimaiyyətə təqdim edildi.

Bununla belə, sənədlərin açıqlanması bütün suallara cavab verildiyi və sui-qəsdin ətrafındakı mübahisələrin birdəfəlik bitdiyi anlamına gəlmir.

Li Harvi Osvaldın həyatı isə tarixdə cavabsız suallar doğuran ən müəmmalı bioqrafiyalardan biri olaraq qalır. ABŞ-dan SSRİ-yə qaçan, Minskdə yaşayan, ailə quran və sonra vətəninə qayıdan bir insanın dünyanın ən məşhur siyasi qətllərindən birində əsas şübhəliyə çevrilməsi hələ də tarixçilərin və araşdırmaçıların diqqətindədir.

Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az