Afrika dünyanın ən zəngin təbii sərvətlərinə malik qitələrindən biridir. Lakin bu zənginlik uzun illərdir ki, əhalinin rifahına, iqtisadi tərəqqiyə və sosial inkişafa çevrilə bilmir. Bəs bunun səbəbi nədir? İqlim, torpaq, resurs çatışmazlığı, yoxsa idarəetmə problemləri?

Bu suala cavab tapmaq üçün Afrikanın ən böyük iqtisadiyyatlarından və ən çox əhalisi olan ölkələrindən biri – Nigeriyanın timsalında vəziyyətə nəzər salmaq kifayətdir.

Nigeriya təbiətin səxavətlə bəxş etdiyi imkanlara malik ölkədir. Təxminən 924 min kvadratkilometr ərazisi, 230 milyondan çox əhalisi, geniş münbit torpaqları, zəngin su ehtiyatları və əlverişli iqlimi var. Ölkənin müxtəlif bölgələrində kənd təsərrüfatı üçün münasib şərait mövcuddur. Bəzi ərazilərdə il ərzində bir neçə dəfə məhsul götürmək mümkündür. Üstəlik, Nigeriya neft və təbii qaz ehtiyatları ilə də zəngindir.

Belə bir ölkənin iqtisadi baxımdan güclü, ərzaq təhlükəsizliyini təmin etmiş və əhalisinin böyük hissəsinə layiqli həyat şəraiti yaratmış dövlətə çevrilməsi üçün kifayət qədər potensialı var idi.

Ancaq reallıq tamamilə fərqlidir.

Nigeriya bu gün də yoxsulluq, işsizlik, korrupsiya, təhlükəsizlik problemləri, zəif infrastruktur və iqtisadi qeyri-bərabərliklə mübarizə aparır. Ölkənin milyonlarla sakini gündəlik yaşayış ehtiyaclarını qarşılamaqda çətinlik çəkir. Ərzaq istehsalı potensialı böyük olsa da, dövlət bir sıra əsas məhsullar üzrə idxaldan asılı vəziyyətdədir.

Ən maraqlısı isə budur ki, bütün bu problemlər təbii sərvətlərin yoxluğu ilə deyil, mövcud imkanlardan səmərəli istifadə edə bilməməklə bağlıdır.

Nigeriyanın bugünkü iqtisadi problemlərinin köklərini ötən əsrin ortalarında axtarmaq lazımdır.

1950-ci illərdə ölkədə böyük neft ehtiyatları aşkar edildi. 1956-cı ildə Niger deltasında kommersiya əhəmiyyətli neft yataqlarının aşkarlanması, sonrakı illərdə isə hasilatın sürətlə genişlənməsi Nigeriyanın iqtisadi istiqamətini kökündən dəyişdirdi. 1970-ci illərdə dünya bazarında neft qiymətlərinin kəskin artması ölkəyə böyük həcmdə xarici valyuta gətirdi.

Əvvəllər iqtisadiyyatın əsas dayaqlarından biri kənd təsərrüfatı olan Nigeriya getdikcə neft gəlirlərinə bağlanmağa başladı. Neft ixracından əldə olunan asan gəlirlər dövlətin iqtisadi siyasətində ciddi dəyişikliklərə səbəb oldu.

Hökumətin diqqəti və investisiya imkanları tədricən kənd təsərrüfatından və emal sənayesindən neft sektoruna yönəldi. Halbuki ölkənin araxis, kakao, palma yağı və digər kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı və ixracı sahəsində böyük ənənələri vardı.

Neft gəlirlərinin artması ilə kənd təsərrüfatının inkişafına maraq azaldı, istehsal zəncirləri zəiflədi, kənd yerlərində iqtisadi fəallıq aşağı düşdü. Şəhərlərdə neft sektorundan gəlir əldə etmək ümidi ilə insanların axını sürətləndi.

Nəticədə Nigeriya bir vaxtlar dünya bazarına kənd təsərrüfatı məhsulları çıxaran ölkədən ərzaq idxalına ciddi ehtiyac duyan dövlətə çevrildi.

İqtisadiyyatda bu prosesin elmi adı da var: “Holland xəstəliyi”. Bu, təbii resurslardan əldə olunan böyük gəlirlərin digər iqtisadi sahələrin, xüsusilə kənd təsərrüfatı və emal sənayesinin rəqabət qabiliyyətini zəiflətməsi ilə nəticələnən iqtisadi hadisədir.

Nigeriyanın timsalında bu problemin nə qədər ağır nəticələr doğura biləcəyini görmək mümkündür.

NEFT PULU KİMİN CİBİNƏ AXDI?

Lakin Nigeriyanın tənəzzülünü yalnız neftdən asılılıqla izah etmək düzgün olmazdı. Problemin daha dərin və təhlükəli tərəfi neft gəlirlərinin idarə olunması və bölüşdürülməsi ilə bağlıdır.

Ölkəyə onilliklər ərzində milyardlarla dollar gəlir gətirən neft sektoru geniş əhali kütləsinin həyatında gözlənilən müsbət dəyişiklikləri yaratmadı. Sərvətlərin böyük hissəsi siyasi və iqtisadi elitanın nəzarətində cəmləşdi, korrupsiya və qeyri-şəffaf idarəçilik isə dövlətin inkişaf imkanlarını məhdudlaşdırdı.

Neftdən əldə olunan gəlirlər hesabına müasir infrastruktur, güclü sənaye müəssisələri, keyfiyyətli təhsil və səhiyyə sistemi qurmaq mümkün idi. Ancaq bu imkanların hamısından lazımi səviyyədə istifadə edilmədi.

Daha acınacaqlı vəziyyət isə neft hasilatının əsas mərkəzlərindən biri olan Niger deltasında müşahidə olunur.

Neft hasilatı yerli əhaliyə rifah gətirmək əvəzinə, bir çox yaşayış məntəqələrində ekoloji fəlakətə səbəb olub. Neft sızmaları, torpağın və su hövzələrinin çirklənməsi, balıqçılığın və kənd təsərrüfatının zərər görməsi insanların həyatına ağır zərbə vurub.

Beləliklə, ölkənin ən böyük sərvət mənbəyinin yerləşdiyi bölgələrin sakinləri həmin sərvətdən lazımi fayda götürə bilmədikləri kimi, onun yaratdığı ekoloji problemlərin də əsas yükünü daşımalı olublar.

Bu ədalətsizlik sosial narazılığı artırıb, silahlı qruplaşmaların fəallaşmasına və uzunmüddətli qarşıdurmalara zəmin yaradıb.

SƏNAYESİZ İQTİSADİYYAT, ELEKTRİKSİZ İSTEHSAL

Nigeriyanın inkişafına mane olan digər mühüm amil infrastrukturun zəifliyidir.

Müasir iqtisadiyyatın əsas şərtlərindən biri sabit enerji təminatıdır. Elektrik enerjisinin fasilələrlə verilməsi, enerji sisteminin səmərəsizliyi və istehsal xərclərinin yüksək olması ölkədə sənayenin inkişafını çətinləşdirir.

Bir çox müəssisə öz fəaliyyətini davam etdirmək üçün dizel generatorlarından istifadə etməyə məcbur qalır. Bu isə məhsulun maya dəyərini artırır, yerli istehsalçıların rəqabət imkanlarını zəiflədir.

Nəticədə ölkənin özündə istehsal edilə biləcək bir çox məhsul xaricdən gətirilir. Bu vəziyyət həm xarici valyutaya tələbatı artırır, həm də yeni iş yerlərinin yaradılmasını ləngidir.

Əslində, Nigeriyanın böyük daxili bazarı sənaye istehsalının inkişafı üçün ciddi üstünlükdür. 230 milyondan artıq əhalisi olan ölkədə ərzaq, geyim, tikinti materialları, məişət texnikası və digər məhsullara böyük tələbat mövcuddur.

Lakin enerji, nəqliyyat, təhlükəsizlik və maliyyə problemləri bu potensialın reallaşmasına mane olur.

KORRUPSİYA VƏ ZƏİF İNSTİTUTLAR İNKİŞAFIN QARŞISINDA

Nigeriyanın problemlərindən biri də dövlət institutlarının zəifliyidir.

İqtisadi inkişaf üçün yalnız torpaq, neft və insan resursları kifayət etmir. Bununla yanaşı, mülkiyyət hüququnun qorunması, qanunun aliliyi, şəffaf idarəçilik, müstəqil məhkəmə sistemi və biznes üçün əlverişli mühit də vacibdir.

Nigeriyada isə bürokratik əngəllər, korrupsiya, hüquqi qeyri-müəyyənlik və təhlükəsizlik problemləri sahibkarlığın inkişafına mənfi təsir göstərir.

Kənd təsərrüfatında da vəziyyət ürəkaçan deyil. Torpaqdan istifadə hüquqlarının rəsmiləşdirilməsi, maliyyə resurslarına çıxış, müasir texnologiyaların tətbiqi və məhsulların bazara çatdırılması ilə bağlı çətinliklər fermerlərin imkanlarını məhdudlaşdırır.

Bundan başqa, ölkənin bəzi bölgələrində silahlı qruplaşmaların fəaliyyəti, fermerlərlə maldarlar arasında qarşıdurmalar və kəndlərə hücumlar aqrar istehsalın təhlükəsizliyini ciddi şəkildə zəiflədir.

Belə şəraitdə nə yerli, nə də xarici investor uzunmüddətli layihələrə böyük həvəslə sərmayə qoyur.

Beləcə, iqtisadiyyat qapalı bir dövrəyə düşür: zəif idarəçilik investisiyaları azaldır, investisiya çatışmazlığı işsizliyi və yoxsulluğu artırır, yoxsulluq isə sosial gərginliyi daha da dərinləşdirir.

NİGERİYA AFRİKAYA NƏYİ GÖSTƏRİR?

Nigeriyanın təcrübəsi bir mühüm həqiqəti ortaya qoyur: təbii sərvətlər ölkənin inkişafına zəmanət vermir.

Dünyada neft, qaz, qızıl, almaz və digər qiymətli resurslarla zəngin olan, lakin əhalisi yoxsulluq içində yaşayan çoxsaylı dövlətlər var. Eyni zamanda təbii sərvətləri məhdud olsa da, düzgün iqtisadi siyasət, güclü institutlar, təhsil və texnologiya hesabına yüksək inkişaf səviyyəsinə çatan ölkələr də mövcuddur.

Deməli, əsas məsələ təbiətin ölkəyə nə verməsi deyil, dövlətin əlindəki imkanlardan necə istifadə etməsidir.

Nigeriyanın qarşısında hələ də böyük imkanlar var. Kənd təsərrüfatının modernləşdirilməsi, neft gəlirlərinin şəffaf idarə olunması, emal sənayesinin inkişafı, elektrik enerjisi təminatının yaxşılaşdırılması, təhsil və səhiyyəyə investisiyaların artırılması ölkənin gələcəyini dəyişə bilər.

Ancaq bunun üçün ilk növbədə idarəçilik fəlsəfəsi dəyişməlidir. Dövlətin əsas vəzifəsi təbii sərvətləri ixrac etməklə büdcəni doldurmaq deyil, həmin sərvətləri davamlı iqtisadi inkişafın, yeni iş yerlərinin və insanların rifahının mənbəyinə çevirmək olmalıdır.

Nigeriyanın hekayəsi təkcə Afrikanın deyil, bütün dünyanın diqqət yetirməli olduğu ciddi iqtisadi və siyasi dərsdir.

Çünki ölkəni zəngin edən yerin altındakı sərvətlər deyil, yerin üstündə qurulan düzgün sistemdir.

Böyük resurslara sahib olmaq üstünlükdür. Lakin həmin üstünlüyü milli sərvətə, iqtisadi gücə və xalqın rifahına çevirmək bacarığı yoxdursa, təbii zənginlik bəzən inkişafın deyil, tənəzzülün səbəbinə çevrilə bilər.

Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az