Tarixdə elə hadisələr var ki, onların həqiqətən baş verib-vermədiyi mübahisəli olsa da, yaratdığı siyasi nəticələr və tarixi faciələr yaddaşlardan silinmir. 1930-cu illərdə Monqolustanda baş verən hadisələr də belə nümunələrdəndir. Stalinə qarşı çıxdığı deyilən Monqolustan rəhbəri Pelcidiyin Gendenin taleyi və onun hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasından sonra ölkədə başlanan qanlı repressiyalar bu gün də totalitarizmin dəhşətli səhifələrindən biri hesab olunur.

Məşhur rəvayətə görə, Genden bir ziyafət zamanı İosif Stalinə hamının gözü qarşısında sillə vurub. Bu hadisənin tarixi sənədlərlə təsdiqlənməməsinə baxmayaraq, onun ətrafında formalaşan hekayə maraqlı bir sual doğurur: Stalin kimi amansız diktatora meydan oxumağın bədəli nə oldu?

STALİNİN TƏLƏBİ: MONQOL LAMALARININ MƏHV EDİLMƏSİ

1930-cu illərdə Sovet rəhbərliyi Monqolustanda buddizmin və dini institutların nüfuzunu aradan qaldırmağa çalışırdı. Həmin dövrdə monastırlar ölkənin yalnız dini həyatında deyil, həm də təhsil, səhiyyə, mədəniyyət və ictimai münasibətlər sistemində mühüm rol oynayırdı.

Monqolustan əhalisinin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edən buddist rahiblər, yəni lamalar, cəmiyyətin nüfuzlu təbəqələrindən biri idi. Sovet rəhbərliyi isə bu müstəqil nüfuz mərkəzlərini kommunist hakimiyyətinin qarşısında potensial təhlükə hesab edirdi.

Stalin Monqolustanın rəhbərliyindən dini institutlara qarşı sərt tədbirlər görülməsini tələb edirdi. Lakin ölkənin baş naziri Pelcidiyin Genden bu siyasətin həyata keçirilməsinə müqavimət göstərirdi.

Genden zahirən Moskva ilə münasibətləri qorumağa çalışsa da, ölkəsində dinə qarşı genişmiqyaslı repressiyaların qarşısını almaq istəyirdi. Onun bu mövqeyi Stalinlə münasibətlərinin getdikcə pisləşməsinə səbəb oldu.

STALİNƏ VURULAN ŞİLLƏ: TARİX, YOXSA ƏFSANƏ?

Hadisələrin ən çox müzakirə olunan hissəsi 1935-ci ilin sonlarına aid edilən ziyafət əhvalatıdır.

Rəvayətə görə, Moskvada keçirilən məclislərdən birində sərxoş vəziyyətdə olan Genden Stalinin dini siyasətinə etiraz edərək onun üzünə sillə vurur. İddialara əsasən, Stalin həmin an heç bir reaksiya vermir və hadisə ilə bağlı dərhal göstəriş vermir.

Lakin bu əhvalatın etibarlı tarixi sənədlərlə təsdiqlənmədiyini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Buna görə də onu baş vermiş tarixi fakt kimi deyil, Gendenin Stalinlə qarşıdurmasını simvolizə edən məşhur rəvayət kimi qiymətləndirmək daha doğrudur.

Amma bir məqam mübahisə doğurmur: Genden Moskvanın Monqolustana diktə etdiyi siyasətlə razılaşmırdı və bu mövqe onun siyasi taleyini həll edən amillərdən birinə çevrildi.

GENDENİN SİYASİ SONU

1936-cı ilin martında Pelcidiyin Genden baş nazir vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. Ona müalicə bəhanəsi ilə Sovet İttifaqına getmək təklif edildi.

Lakin bu səfər onun üçün geri dönüşü olmayan yol oldu. Genden Sovet İttifaqında həbs edildi, antisovet fəaliyyətdə ittiham olundu və 1937-ci ilin noyabrında güllələndi.

Onun siyasi səhnədən uzaqlaşdırılması isə Monqolustanda daha geniş repressiyaların başlanmasına zəmin yaratdı.

30 MİN İNSANIN HƏYATINA SON QOYAN QANLI REPRİSSİYALAR

1937-1939-cu illərdə Monqolustanda kütləvi siyasi təmizləmə kampaniyası həyata keçirildi. Repressiyaların əsas hədəfləri buddist ruhanilər, ziyalılar, dövlət xadimləri, hərbçilər və hakimiyyətin siyasi rəqibləri idi.

Bu kampaniyanın əsas icraçılarından biri Monqolustanın yeni rəhbəri Xorlooqiyn Çoybalsan idi. O, Sovet İttifaqının birbaşa dəstəyi ilə ölkədə Stalin tipli totalitar idarəçilik sistemi qururdu. Sovet NKVD-si də repressiyaların təşkili və həyata keçirilməsində mühüm rol oynayırdı.

Müxtəlif tarixi hesablamalara görə, 1930-cu illərin sonundakı repressiyalar zamanı on minlərlə insan öldürüldü. Çox vaxt təxminən 30 min nəfərlik rəqəm göstərilir. Onların arasında minlərlə buddist rahib də vardı.

Yüzlərlə monastır dağıdıldı, dini kitablar və tarixi əlyazmalar məhv edildi, əsrlər ərzində formalaşmış dini-mədəni irsə ağır zərbə vuruldu.

Monqolustanın buddist ənənələri, dini təhsil sistemi və monastır həyatı, demək olar ki, tamamilə dağıdıldı. Beləliklə, repressiyalar təkcə insanların həyatına son qoymadı, bütöv bir xalqın tarixi yaddaşını və mədəni irsini də hədəfə aldı.

LAMALAR NİYƏ STALİNİN HƏDƏFİNƏ ÇEVRİLMİŞDİ?

Bunun əsas səbəbi dini amilin siyasi və ictimai təsiri idi.

1920-1930-cu illərdə Monqolustanda monastırlar böyük torpaq sahələrinə, təsərrüfatlara və maddi sərvətlərə malik idi. Rahiblər cəmiyyətin nüfuzlu təbəqəsini təşkil edir, əhalinin təhsil və mənəvi həyatında mühüm rol oynayırdılar.

Kommunist hakimiyyəti üçün bu institutlar ideoloji nəzarətə tabe olmayan alternativ güc mərkəzləri demək idi.

Stalinist siyasətin məqsədi yalnız dini inancları zəiflətmək deyildi. Məqsəd cəmiyyətdə dövlət hakimiyyətindən asılı olmayan bütün nüfuz və təsir mərkəzlərini aradan qaldırmaq idi.

1932-ci ildə məcburi kollektivləşdirmə və din əleyhinə kampaniyalar nəticəsində Monqolustanda silahlı üsyan baş vermişdi. Bundan sonra Genden təzyiqləri yumşaltmağa və ölkədə daha ehtiyatlı siyasət yürütməyə çalışdı. Onun bu mövqeyi Moskvanın narazılığına səbəb oldu.

BU, SADƏCƏ ŞƏXSİ İNTİQAM DEYİLDİ

Monqolustanda baş verən faciəni yalnız Gendenin Stalinlə şəxsi qarşıdurması və ya məşhur sillə əhvalatı ilə izah etmək düzgün olmazdı.

Əslində, bu hadisələr Stalinin Böyük Terror siyasətinin Sovet İttifaqının təsir dairəsində olan ölkələrə yayılmasının bir nümunəsi idi. Moskva Monqolustanı strateji baxımdan mühüm ərazi hesab edir və orada özünə tam sadiq kommunist rejiminin mövcudluğunu istəyirdi.

Gendenin müqaviməti isə bu siyasi strategiyaya zidd idi.

Beləliklə, bir tərəfdən milli maraqlarını və dini-mədəni ənənələrini qorumağa çalışan siyasi rəhbər, digər tərəfdən isə öz təsir dairəsində heç bir müstəqil mövqeyə dözməyən totalitar imperiya dayanırdı.

Tarixin acı ironiyası ondadır ki, Stalinin əmrlərinə qarşı çıxan Genden güllələndi, onun siyasi səhnədən uzaqlaşdırılmasından sonra isə bütöv bir ölkə qanlı repressiyaların girdabına düşdü.

Stalinə vurulduğu deyilən həmin sillənin həqiqətən səslənib-səslənmədiyi bu gün də mübahisəlidir. Ancaq Monqolustanın ödədiyi bədəl tarixi faktdır: on minlərlə insan həyatını itirdi, yüzlərlə monastır dağıdıldı, milli-mənəvi irsə ağır zərbə vuruldu.

Totalitar rejimdə bir nəfərin cəsarəti bəzən bütöv bir xalqın faciəsini dayandırmağa kifayət etmir.

Natiq Səlim,
KONKRET.az