Bilirdinizmi? Təbiətdə bu gün təxminən beş yüz fərd yaşayır. Bütün planet üzrə! Bu, kiçik bir kinoteatrın tamaşaçılarından da azdır.

Əlli il “ölü” olan quş

• Takahe Yeni Zelandiyada yaşayan uça bilməyən quşdur. Avropalılar XIX əsrdə cəmi bir neçə takahe tapmışdılar. Sonuncu quş 1898-ci ildə tutuldu və muzeyə satıldı. Bundan sonra uzun müddət heç kim canlı takahe görmədi. Növ nəsli kəsilmiş elan edildi, muzeylərdə doldurulmuş quşlar qaldı, dərsliklərə nekroloq yazıldı.

Əlli il sonra, 1948-ci ildə həkim və həvəskar ornitoloq Cefri Orbell Cənub adasındakı Fiordlend bölgəsində, Merçison dağlarının ucqar vadisində qeyri-adi ayaq izlərinə rast gəldi. İzlərin ardınca getdi və canlı takahe koloniyası ilə qarşılaşdı. Quşlar orada sakitcə, tələsmədən yaşayırdı və özlərini “ölü” sayıldıqlarından xəbərləri yox idi. Xəbər bütün dünyada ən böyük zoologiya sensasiyalarından biri kimi qarşılandı.

Takahe iri toyuq və ya hinduşka boyda, çəkisi təxminən 2,5-3 kq olan quşdur. Tükləri mavi-bənövşəyidir və yaşıl parıltı verir, sanki quşu qürub çağı akvarellə boyayıblar. Iri al-qırmızı dimdiyi, qırmızı ayaqları və qürurlu duruşu var.

Takahe uça bilmir. Yırtıcısı olmayan adalarda milyonlarla illik təkamül ərzində qanadlar sadəcə bəzəyə çevrilib. Qorxulacaq kimsə yoxdursa, uçuşa güc sərf etməyə nə ehtiyac var? Qohumu olan pukeko isə uça bilir və Yeni Zelandiyada çox yayılıb. Aralarındakı oxşarlıq quşun mənşəyini göstərir.

Takahe demək olar ki, tamamilə otla qidalanır. Əsasən dağ çəmənliklərindəki müxtəlif növ bitkilərə üstünlük verir, digər quşlar isə onlara yaxınlaşmır. Gövdəni qoparır, ayağında tutur və yumşaq özəyini səliqə ilə yeyərək kobud lifləri atır.

Qışda qar yağanda quşlar dağ çəmənliklərindən aşağıdakı meşələrə enir. Cütlər çox vaxt ömürlük birləşir və bir mövsümdə adətən bir-iki balaya baxır. Belə yavaş çoxalma sürəti növün zədələnməyə nə qədər həssas olduğunu izah edir.

Dünya dağıldı

Avropalı köçkünlər adalara maral, ermin (kiçik yırtıcı gəmirici) və siçovul gətirdilər və takahenin dünyası dağıldı.

• – Maral takahe ilə eyni otu yeyib qurtarırdı.
• – Erminlər quşlara və yuvalara hücum edirdi. Bu, ən təhlükəli yırtıcıdır.
• – Siçovullar yumurtaları məhv edirdi.

Qorxusuz dünya üçün yaranmış quş qorxu görməyə hazır deyildi. XX əsrin ikinci yarısında say bir neçə yüzdən də aşağı düşdü və növ təkrar yoxa çıxmaq astanasına gəldi.

Xilas proqramı

1948-ci ildən bu yana Yeni Zelandiya takahenin xilası üçün ölkə tarixinin ən intensiv proqramlarından birini həyata keçirir.

• – Merçison dağlarında xüsusi mühafizə zonası yaradılıb və yırtıcılara qarşı nəzarət aparılır.
• – Yumurtalar toplanır və süni inkubatorlarda ya mühafizə mərkəzlərində çıxarılır.
• – Quşlar yırtıcılardan təmizlənmiş adalara (məsələn, Kapiti və Tiritiri Matanqi) və materikdəki hasarlanmış qoruqlara köçürülür.
• – Hər bir quş izlənir, hər yumurta nəzarətdə saxlanılır.

Son onilliklərdə say müxtəlif mənbələrə görə bir neçə dəfə artıb. Beş yüz takahe hələ kiçik rəqəmdir, amma çox mühüm nailiyyətdir.

Natiq Səlim,

KONKRET.az