Qarabağa Böyük Qayıdış Azərbaycanın müasir tarixinin ən mühüm və genişmiqyaslı layihələrindən biridir. Bu proses yalnız uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların öz torpaqlarına qayıtması deyil, eyni zamanda Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulması, iqtisadi və sosial həyatın canlandırılması, tarixi-mədəni irsin bərpası və bölgənin gələcək inkişafının təmin edilməsi deməkdir.

İllərlə doğma torpaqlarından məcburi köçkün düşmüş insanların öz kənd və şəhərlərinə qayıtması Azərbaycan cəmiyyətində xüsusi mənəvi əhəmiyyət daşıyır. Bu qayıdış bir çox ailələr üçün uşaqlıq xatirələrinin, ata-baba yurdunun, ailə tarixinin və milli-mədəni bağların yenidən bərpasıdır.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərin təhlükəsiz, müasir və dayanıqlı şəkildə yenidən qurulması oldu. Bu məqsədlə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı” təsdiq edilib.

Proqram çərçivəsində yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, müasir infrastrukturun yaradılması, məktəb və xəstəxanaların tikilməsi, yolların salınması, enerji və kommunal sistemlərin bərpası, məşğulluq imkanlarının yaradılması və əhalinin sosial adaptasiyası kimi çoxsaylı istiqamətlər üzrə işlər həyata keçirilir. Dövlət Komitəsinin 2026-cı il məlumatına görə, proses artıq on minlərlə insanın doğma yurdlarında daimi məskunlaşmasını təmin edib.

Qayıdışın əsas məqsədi – insanların doğma torpaqlarında təhlükəsiz və layiqli yaşayışı Böyük Qayıdışın əsas hədəfi insanları sadəcə doğma torpaqlara köçürmək deyil. Əsas məqsəd burada müasir və rahat həyat üçün bütün lazımi şəraitin yaradılmasıdır.

Yeni salınan yaşayış məhəllələri və kəndlərdə sosial obyektlər, məktəblər, tibb müəssisələri, yollar, kommunal xidmətlər və digər infrastruktur formalaşdırılır. Bununla yanaşı, insanların məşğulluğunun təmin olunması və sahibkarlıq fəaliyyətinin inkişaf etdirilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

2026-cı ildə Böyük Qayıdış prosesi müxtəlif yaşayış məntəqələrini əhatə etməkdə davam edir. Məsələn, iyun ayında Xankəndinin Kərkicahan qəsəbəsi, Xocavəndin Hadrut qəsəbəsi, Cəbrayılın Şükürbəyli kəndi, Şuşanın Böyük Qaladərəsi, Xocalının Ballıca, Badara və Xanabad, Ağdərənin Çıldıran, Vəngli və Həsənriz kəndlərinə ümumilikdə 237 nəfərin köçürülməsi həyata keçirilib.

May ayında isə Ağdam şəhərinə 110 ailədən ibarət 417 nəfərin köçürülməsi baş tutub. Cəbrayıl rayonunun Şükürbəyli kəndinə də 119 ailə – 535 nəfər yerləşdirilib.Bu rəqəmlər göstərir ki, Böyük Qayıdış mərhələli və sistemli şəkildə davam edən uzunmüddətli prosesdir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq işlərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri yeni yaşayış məntəqələrinin müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında formalaşdırılmasıdır. Burada “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” konsepsiyalarından istifadə, enerji səmərəliliyi, rəqəmsal texnologiyalar, ekoloji yanaşmalar və müasir kommunal sistemlər ön plana çıxır. Bu baxımdan Qarabağın yenidən qurulması yalnız dağıdılmış infrastrukturun bərpası kimi deyil, gələcəyin şəhər və kəndlərinin yaradılması kimi də qiymətləndirilə bilər.

İqtisadi inkişaf üçün yeni imkanlar

Böyük Qayıdışın mühüm istiqamətlərindən biri də Qarabağın iqtisadi potensialının yenidən hərəkətə gətirilməsidir.
Bölgədə kənd təsərrüfatı, turizm, emal sənayesi, xidmət sektoru, energetika və sahibkarlıq üçün geniş imkanlar mövcuddur. Yeni yolların, hava limanlarının, elektrik və digər infrastrukturun yaradılması regionun Azərbaycanın digər bölgələri ilə iqtisadi əlaqələrini gücləndirir.

Qarabağda turizmin inkişafı da xüsusi perspektivə malikdir. Şuşa, Xankəndi, Ağdam, Laçın, Kəlbəcər, Xocalı, Cəbrayıl və digər ərazilərin tarixi və təbii potensialı gələcəkdə ölkənin turizm xəritəsində mühüm yer tuta bilər.

Eyni zamanda, bölgədə yaradılan yeni iqtisadi imkanlar qayıdan əhalinin məşğulluğunun artırılmasına və yerli sahibkarlığın inkişafına xidmət edə bilər.

Qayıdışın uğuru yalnız yeni binaların tikilməsi ilə ölçülmür. Əsas məsələ insanların yeni mühitdə sosial həyata tam şəkildə inteqrasiyasıdır.Bu baxımdan təhsil, səhiyyə, mədəniyyət, idman, sosial xidmətlər və məşğulluq imkanlarının yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Böyük Qayıdış çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin məşğulluq vəziyyəti, peşə bacarıqları, təhsil səviyyəsi, rəqəmsal savadlılığı və elektron xidmətlərə çıxışı ilə bağlı məlumatların toplanmasına da diqqət yetirilir. İyulda Dövlət Komitəsi və ADA Universitetinin İnkişaf və Diplomatiya İnstitutu bu məqsədlə sorğu layihəsinə başlayıb.Bu yanaşma göstərir ki, qayıdış prosesi yalnız fiziki köçürülmə ilə məhdudlaşmır; insanların sosial və iqtisadi ehtiyaclarının öyrənilməsi də prosesin mühüm hissəsidir.

Böyük Qayıdışın ən mühüm şərtlərindən biri təhlükəsizliyin təmin edilməsidir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə mina və partlamamış hərbi sursat təhlükəsi uzun müddət insanların qayıdışına ciddi maneə yaradıb.

Bu səbəbdən yaşayış məntəqələrinin və infrastruktur layihələrinin qurulması ilə yanaşı, ərazilərin təhlükədən təmizlənməsi istiqamətində də genişmiqyaslı işlər aparılır.

Təhlükəsizliyin təmin olunması qayıdan insanların normal həyatına başlaması, kənd təsərrüfatı sahələrinin istifadəyə verilməsi, tikinti və iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi üçün fundamental əhəmiyyət daşıyır.

Qarabağa qayıdış həm də Azərbaycanın zəngin tarixi-mədəni irsinə qayıdışdır.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə tarixi abidələrin, məscidlərin, muzeylərin, mədəniyyət obyektlərinin və digər irs nümunələrinin bərpasına xüsusi diqqət yetirilir.

Şuşanın mədəniyyət paytaxtı kimi inkişaf etdirilməsi bu istiqamətdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qarabağın tarixi şəhərlərinin və kəndlərinin yenidən canlandırılması gələcək nəsillərə milli-mədəni irsin ötürülməsinə mühüm töhfə verə bilər.Dövlət Komitəsinin məlumatlandırma fəaliyyətində də Qarabağın tarixi və mədəni irsi, məşğulluq, sahibkarlıq, sosial müdafiə, icma quruculuğu və ekologiya kimi mövzulara xüsusi yer verilir.

Böyük Qayıdışın uzunmüddətli uğurunda gənclərin rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qarabağda yeni məktəblərin, universitetlərin, innovasiya və texnologiya mərkəzlərinin, idman və mədəniyyət obyektlərinin inkişafı gənclərin bölgədə gələcək quruculuq prosesinə daha fəal qoşulmasına şərait yarada bilər.Gənclərin burada təhsil alması, işləməsi, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olması və yeni layihələr həyata keçirməsi Qarabağın davamlı inkişafının əsas amillərindən biri olacaq.

Qarabağa insanların qayıtması bölgənin demoqrafik və iqtisadi potensialını yenidən formalaşdırır. Yeni yaşayış məntəqələrinin yaradılması ilə yanaşı, əmək bazarının genişlənməsi, xidmət sektorunun inkişafı və yerli istehsalın artması gözlənilir.Bu proses Azərbaycanın regionlarının balanslı inkişafına da töhfə verə bilər. Qarabağın ölkənin iqtisadi sisteminə daha sıx inteqrasiyası yeni investisiyaların, biznes layihələrinin və turizm imkanlarının yaranmasına şərait yarada bilər.

Böyük Qayıdışın iqtisadi və sosial tərəfləri ilə yanaşı, onun mənəvi əhəmiyyəti də böyükdür.

Uzun illər doğma kəndinin, evinin və torpağının həsrətində yaşayan insanların geri qayıtması hər bir ailə üçün xüsusi hadisədir. Dövlət Komitəsinin hazırladığı layihələrdə də qayıdan insanların sevincinə, uşaqların doğma torpaqda böyüməsinə və yaşlı nəslin illər sonra öz yurduna qayıtmasına xüsusi diqqət yetirilir.

Bu mənada Böyük Qayıdış keçmişlə gələcəyi birləşdirən prosesdir: bir tərəfdən tarixi yaddaş və doğma torpaqla bağlar bərpa olunur, digər tərəfdən isə yeni və müasir həyat qurulur.

Böyük Qayıdış uzunmüddətli proses olduğuna görə qarşıda hələ mühüm vəzifələr dayanır. Əhalinin mərhələli şəkildə köçürülməsi, yeni yaşayış məntəqələrinin tam formalaşdırılması, məşğulluğun artırılması, sahibkarlığın stimullaşdırılması, sosial xidmətlərin genişləndirilməsi və insanların yeni həyat şəraitinə uyğunlaşması bu vəzifələr sırasında mühüm yer tutur.2026-cı il üçün də daha çox keçmiş məcburi köçkün ailəsinin işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa edilən və yenidən qurulan yaşayış məntəqələrinə köçürülməsinin planlaşdırıldığı bildirilib.

Bir sözlə Qarabağa Böyük Qayıdış Azərbaycan tarixində yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Bu proses illərlə doğma torpaqlarından ayrı düşmüş insanların öz yurdlarına qayıtmasını, şəhər və kəndlərin yenidən qurulmasını, iqtisadi həyatın canlandırılmasını və bölgənin Azərbaycanın ümumi inkişafına daha fəal şəkildə qoşulmasını nəzərdə tutur.

Böyük Qayıdışın əsas məqsədi Qarabağda insanların təhlükəsiz, rahat və firavan həyatını təmin etməkdir. Burada tikilən hər yeni məktəb, xəstəxana, yol və yaşayış məhəlləsi yalnız infrastruktur layihəsi deyil, həm də doğma yurda qayıdan insanların gələcəyə inamının göstəricisidir.

Qarabağın yenidən qurulması Azərbaycanın iqtisadi, sosial və mədəni inkişafında mühüm rol oynaya bilər. Ən əsası isə doğma torpaqlara qayıdan insanların burada yeni həyat qurması, uşaqlarının Qarabağda böyüməsi və bölgənin gələcək nəsillər üçün dayanıqlı yaşayış məkanına çevrilməsidir. Böyük Qayıdış – torpağa, tarixə, milli yaddaşa və gələcəyə qayıdışdır.

David Seliverstov
“Caspian Capital Holding”in Vitse-prezidenti