Qazaxıstanda “Yandex” xidmətlərinin fəaliyyətində yaranan fasilələr ciddi müzakirələrə səbəb olub. Taksi sifarişləri işləmir, kuryer xidmətlərində problemlər yaranır, ödənişlər gecikir. Sanki ölkənin rəqəmsal həyatı iflic vəziyyətinə düşüb. Bəs səbəb nədir? Rusiyanın Vladimir vilayətində yerləşən məlumat mərkəzinə dron hücumu və bunun nəticəsində yaranan texniki problemlər.
KONKRET.az xəbər verir ki, müəllif Ayan Şaripbayev məsələni belə şərh edir
Sərhədlərimizdən minlərlə kilometr uzaqda baş verən hadisə bir həqiqəti üzə çıxardı: rəqəmsal müstəqillik və milli infrastruktur haqqında illərlə danışılan vədlərin arxasında əslində nə dayanır?
Bizə illərlə rəqəmsal suverenlikdən, təhlükəsiz sistemlərdən və milli texnoloji infrastrukturdan danışdılar. Bu məqsədlər üçün dövlət büdcəsindən milyardlarla təngə ayrıldı. Bəs həmin vəsaitlər hara xərcləndi?
2023-cü ilin dekabrında “NIT” SC-nin “Transtelekom”dan Astanada yerləşən məlumat mərkəzinin binasını 42,6 milyard təngəyə aldığı bildirilir. İddialara görə, söhbət daxilində server avadanlığı olmayan, faktiki olaraq boş beton binadan gedirdi.
Bu alış nə üçün həyata keçirilmişdi? Müəllifin irəli sürdüyü iddialara əsasən, sövdələşmə açıq dövlət satınalmalarından kənar, “xidməti istifadə üçün” məxfi rejimdə aparılıb. Yoxlamalar zamanı binanın qiymətinin 16,1 milyard təngə artıq göstərildiyi barədə də məlumatlar səsləndirilib.
Bütün bunlar necə baş verib? Ayrılan vəsaitlərə nəzarət edənlər harada olub? Əgər dövlət auditinin nəticələrində belə ciddi uyğunsuzluqlar qeydə alınıbsa, ictimaiyyət bu məsələlərə aydın cavab tələb etməkdə haqlıdır.
Sonra boş binanı avadanlıqla doldurmağa başlayıblar.
Müəllifin təqdim etdiyi məlumatlara görə, ehtiyat enerji təchizatı üçün dizel-generator qurğuları bazarda təxminən 826 milyon təngəyə təklif olunduğu halda, dövlətə vasitəçi şirkətlər zənciri üzərindən hər biri 3,4 milyard təngəyə satılıb.
“GenAir” və “ANT Technology” kimi şirkətlərin adlarının çəkildiyi bu sxemdə “BiZone” şirkətinin də iştirak etdiyi iddia olunur. Altı generator üzrə qiymət fərqinin dövlətə milyardlarla təngəlik əlavə xərc yaratdığı bildirilir.
Soyutma sistemlərində istifadə olunan “Stulz” markalı çillerlərin alışında da qiymət artımı ilə bağlı suallar ortaya çıxıb. Müəllif bu avadanlıq üzrə əlavə 697 milyon təngəlik fərq olduğunu iddia edir.
Şəbəkə avadanlıqları ilə bağlı rəqəmlər isə daha ciddi suallar doğurur. İddiaya görə, “Juniper” markalı kommutatorlar gömrükdən 1,7 milyon təngə qiymətlə keçdiyi halda, vasitəçi şirkətlər zəncirindən sonra “NIT” SC-yə hər biri 12,6 milyon təngəyə satılıb.
Beləliklə, alış qiyməti ilə dövlətə təqdim edilən qiymət arasında yeddi dəfədən çox fərq yarandığı bildirilir.
“KRAMTECH” vasitəsilə alınan marşrutlaşdırıcıların qiymətlərində də ciddi artımlar olduğu və bunun nəticəsində dövlətə 2,4 milyard təngə zərər dəydiyi iddia edilir.
Müəllifin hesablamalarına əsasən, təkcə bu məlumat mərkəzi üzrə mümkün qiymət şişirtmələrinin və digər maliyyə pozuntularının ümumi həcmi 30 milyard təngəyə yaxınlaşıb.
Bu məbləğə iki tam təchiz olunmuş məlumat mərkəzi yaratmaq mümkün olardımı? Belə müqayisə real layihələrin smetaları ilə yoxlanılmalıdır. Ancaq əsas sual dəyişmir: dövlətin rəqəmsal təhlükəsizliyi üçün ayrılan milyardlarla təngə necə xərclənib?
**Milyardlıq serverlər var, amma işləyirlərmi?**
Müəllifin yazdığına görə, yoxlama zamanı məlumat mərkəzində ümumi dəyəri 26,9 milyard təngə olan 419 server aşkarlanıb. Lakin serverlərin işlək vəziyyətdə olmadığı, onların istifadəsi üçün zəruri proqram təminatı lisenziyalarının alınmadığı iddia edilir.
Söhbət “VMware” proqram təminatından gedir. Əgər bu məlumatlar təsdiqlənərsə, dövlət vəsaiti hesabına alınmış bahalı avadanlığın istifadəsiz qalması ciddi idarəetmə və satınalma problemi deməkdir.
Müəllif həmçinin işləməyən avadanlıqlara görə amortizasiya xərclərinin hesablanmaqda davam etdiyini bildirir.
Belə bir vəziyyətdə təbii sual yaranır: avadanlıq alınıbsa, onun işə salınması üçün zəruri proqram təminatı və texniki infrastruktur niyə əvvəlcədən təmin edilməyib?
**Rəqəmsal suverenlik kağız üzərində qalmamalıdır**
Baş verənlər bir daha göstərir ki, rəqəmsal təhlükəsizlik yalnız bahalı binalar tikmək, serverlər almaq və layihələrə milyardlarla vəsait ayırmaqla təmin edilmir. Bunun üçün etibarlı infrastruktur, ehtiyat sistemlər, düzgün idarəetmə və şəffaf satınalmalar lazımdır.
Əgər mühüm xidmətlər bir neçə məlumat mərkəzindəki nasazlıqdan sonra dayanırsa, sistemin dayanıqlılığı və alternativ imkanları barədə ciddi suallar yaranır.
2026-cı il oktyabrın 11-də “Yandex” Vladimir vilayətindəki məlumat mərkəzinin dron hücumu nəticəsində sıradan çıxdığını açıqlayıb. Bundan əvvəl şirkətin Ryazan vilayətinin Sasovo şəhərindəki və Kaluqa vilayətindəki məlumat mərkəzlərində də problemlər yaranmışdı. Bu hadisələr Rusiyada, eləcə də Qazaxıstan və digər ölkələrdə bəzi “Yandex” xidmətlərinin fəaliyyətinə təsir göstərib.
Məhz bu hadisələr rəqəmsal xidmətlərin xarici infrastruktura bağlılığı və fövqəladə hallara hazırlıq məsələsini yenidən gündəmə gətirib.
Ancaq bir məqamı fərqləndirmək lazımdır: Qazaxıstanda “Yandex” xidmətlərinin dayanması ilə Astanadakı məlumat mərkəzinin satın alınması zamanı yol verildiyi iddia olunan maliyyə pozuntuları arasında birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsi hələ sübut edilməyib.
Bununla belə, göstərilən rəqəmlər təsdiqlənərsə, məsələ yalnız texniki nasazlıqdan ibarət olmayacaq. Söhbət dövlət vəsaitinin səmərəli xərclənməsi, satınalmaların şəffaflığı və məsul şəxslərin hesabatlılığından gedəcək.
Müəllifin qaldırdığı əsas sual isə açıq qalır: rəqəmsal təhlükəsizlik üçün ayrılan milyardlarla təngənin taleyinə kim cavab verəcək?
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az