Qədim Romada vətənə xəyanət (Perduellio) və dövlətə qarşı qəsd ən ağır cinayət hesab olunurdu. Xainlər Tarpik qayasından aşağı atılaraq edam edilir, adları isə tarixdən silinirdi (Damnatio memoriae – yaddaşın lənətlənməsi).

Böyük Britaniyada əsrlər boyu dövlətə və krallığa xəyanət edənlər üçün ən dəhşətli edam növlərindən biri – “hanged, drawn and quartered ” (asmaq, parçalayaraq dörd yerə bölmək) tətbiq edilirdi.

Hətta İkinci Dünya Müharibəsindən sonra demokratik Avropa ölkələri (Norveç, Fransa, Böyük Britaniya) faşistlərlə əməkdaşlıq edən xainləri (məsələn, Vidkun Kvisling, Pyer Laval, Lord Hau-Hau) ölüm cəzası verərək edam edirdilər.

Tariximizə nəzər saldıqda, şəxsi mənfəət və sərvət hərisliyi naminə yadellilərə satılan xainlərin dövlətçiliyimizə ağır zərbələr vurduğunu görürük.

• Alp Eltekin Sasanilərə qarşı mübarizə aparan Alban hökmdarı Cavanşirə sui-qəsd təşkil etdi;
• Səhl ibn Sumbat Xürrəmilər hərəkatına və Babəkə xəyanət edərək onu düşmənə təhvil verdi;
• Miri bəy Səfəvi sarayındakı məxfi sirləri xarici dövlətlərə ötürən casus kimi tarixdə iz qoydu;
• Nadir Şaha xəyanət edərək onu öldürən, şəxsi cangüdənlərinin baş komandiri və qohumu olan Məhəmmədqulu Xan;
• AXC dövrünün süqutu (1920): Əliheydər Qarayev, Həmid Sultanov, Çingiz İldırım, Hacı Səlim Axundzadə və başqalarının XI Qırmızı Orduya dəstəyi və casusluğu nəticəsində Xalq Cümhuriyyəti süquta uğradı.

Dünya ədəbiyyatı və kinematoqrafiyası əsrlər boyu xain obrazına sadəcə “pis adam” kimi baxmayıb, sənət xəyanəti insanın daxili aləminin, zəifliklərinin və psixoloji tənəzzülünün ən pik nöqtəsi kimi analiz edib. İncəsənətdə xain obrazları adətən təkcə başqalarına zərər vuran deyil, eyni zamanda, öz ruhunu tədricən məhv edən faciəvi fiqurlar kimi təsvir olunur.

Ədəbiyyat və kinoda xain obrazlarının psixologiyası əsasən dörd böyük model üzrə formalaşır:

1. Dantedən Şekspirə: Vicdan əzabı və mənəvi çürümə

Klassik ədəbiyyatda xəyanət bağışlanmaz ən böyük günah sayılır.

“İlahidən Komediya”da Dante Cəhənnəmin 9-cu (ən dərin, ən soyuq) dairəsini məhz xainlərə ayırır. Burada Yəhuda, Brut və Kassiy buz qalınlığının içində Şeytan tərəfindən gəmirilirlər. Dantenin psixoloji mesajı aydındır: xəyanət insanı mənəvi olaraq “dondurur” və onu insani hissələrdən tamamilə məhrum edir.

Vilyam Şekspir “Makbet” əsərində Makbet obrazı ilə xəyanətin psixoloji yükünü ən incə detallarına qədər göstərir. Makbet şöhrətsəpərəstlik və arvadının təhriki ilə öz kralı və qonağı olan Dunkana xəyanət edib onu öldürür. Lakin xəyanətdən dərhal sonra onun psixikası dağılır, hallüsinasiyalar görür, yuxusuzluqdan əziyyət çəkir və paranoid qorxuya düşür. Şekspir göstərir ki, xəyanət edən şəxs qazandığı taxtdan həzz ala bilmir, çünki öz vicdanının əsirinə çevrilir.

2. Şəxsi zəiflik və hərislik: “Sonsuz şokolad” və “30 gümüş”

Siyasi psixologiyada xəyanət bəzən fərdin sistem tərəfindən qorxu vasitəsilə sındırılması kimi təsvir olunur.

Corc Oruellin “1984” əsərində Uinston və Culiya obrazları. Oruell göstərir ki, mütləq qorxu və işgəncə insanın ən əziz bildiyi şəxsə xəyanət etməsinə səbəb ola bilər. Əsərin sonunda Uinston azad olunur, lakin onun ruhu artıq ölüb.

Ədəbiyyat və kino bizə öyrədir ki, xainin faciəsi onun yaxalandığı və ya cəzalandığı an başlamır. Xəyanətin cəzası xəyanətin elə özüdür. İnsan xəyanət etdiyi andan etibarən daxili rahatlığını, özünə inamını və ləyaqətini həmişəlik itirir.

Cəmiyyətin immun sistemini (milli təfəkkürünü) sıradan çıxaran mikroblar

Kəşfiyyat elmində “təsir agenti” – xarici dövlətin və ya xüsusi xidmət orqanının maraqlarına uyğun olaraq cəmiyyətin, medianın, hərbi və ya siyasi rəhbərliyin fikirlərinə, qərarlarına və davranışlarına gizli və ya aşkar şəkildə yön verən şəxsə verilən addır.

Klassik casusdan fərqli olaraq, təsir agentinin əsas işi məlumat oğurlamaq deyil, informasiya və ideya sızdırmaqdır.

Təsir agentləri cəmiyyətə və ya dövlətə zərbə vurmaq üçün müxtəlif metodlardan istifadə edirlər:

1. Gündəmin zəbt edilməsi və diqqətin yayındırılması: Əsl milli təhlükəsizlik məsələləri qaldığı halda, cəmiyyəti parçalayacaq, çaşqınlıq yaradacaq saxta və ya ikinci dərəcəli mövzuları davamlı olaraq gündəmə gətirmək.

2. Psixoloji aşınma və mənəviyyatın pozulması: Cəmiyyətdə “biz heç nəyə qadir deyilik”, “dövlətimiz məğlub olacaq”, “qarşı tərəf haqlıdır” kimi ümidsizlik, inamsızlıq və şübhə toxumları səpmək.

3. Düşmən tezislərinin “yumaq”: Xarici kəşfiyyatın hazırladığı təbliğat tezislərini öz platformalarında “müstəqil analitik rəy” kimi təqdim edərək yerli auditoriyaya sırımaq.

4. Qütbləşmə yaratmaq: Cəmiyyətdəki mövcud etnik, dini, sosial və ya siyasi xətləri dərindən qazaraq tərəfləri bir-birinə qarşı radikallaşdırmaq.\\faktyoxla