Uşaqlığımızın ən məşhur nağıllarından biri olan “Qırmızı papaq”ın ilk variantında nə qəhrəmanı xilas edən odunçu var idi, nə də xoşbəxt sonluq. Canavar həm nənəni, həm də nəvəsini yeyirdi. Bəs bu gün tanıdığımız xoşbəxt sonluq haradan yaranıb?

“Qırmızı papaq” dünyanın ən məşhur uşaq nağıllarından biridir. Nənəsinə baş çəkməyə gedən balaca qız, meşədə qarşılaşdığı canavar, hiylə ilə nənənin evinə girən yırtıcı və nəhayət, qəhrəmanları xilas edən odunçu… Bu süjet nəsillər boyu uşaqlara danışılıb, kitablarda, cizgi filmlərində və ekran əsərlərində dəfələrlə canlandırılıb.

Ancaq çoxlarının bilmədiyi maraqlı bir məqam var: bu gün tanıdığımız “Qırmızı papaq” nağılının sonluğu onun ən qədim yazılı variantında mövcud deyil. Əksinə, hekayənin ilk məşhur ədəbi versiyası faciə ilə başa çatır. Nə nənəni, nə də balaca qızı xilas edən olur. Canavar hər ikisini udur və hekayə bununla bitir.

Şarl Perronun qəddar sonluqla bitən nağılı

Fransız yazıçısı Şarl Perro 1697-ci ildə “Ana qazın nağılları” adlı topluda “Qırmızı papaq”ın yazılı variantını nəşr etdirib. Əsər sonradan Avropa ədəbiyyatının ən tanınmış nağıllarından birinə çevrilib.

Perronun versiyasında hadisələr bu gün bildiyimiz süjetə bənzəyir. Ana qızını xəstə nənəsinə baş çəkməyə göndərir. Qız özü ilə yemək aparır və meşədən keçərkən canavarla qarşılaşır. Canavar onun hara getdiyini öyrənir, sonra isə hiylə işlədərək nənənin evinə daha tez çatır.

Hadisələrin sonrakı gedişi isə uşaqlara danışılan müasir variantdan əsaslı şəkildə fərqlənir. Canavar nənəni yeyir, daha sonra onun paltarlarını geyinərək yatağa uzanır. Qız evə gəldikdə nənəsinin görünüşündəki qəribəliklərə diqqət yetirir. Hamının əzbər bildiyi “Nənə, qulaqların niyə belə böyükdür?”, “Gözlərin niyə belə iridir?” kimi suallar məhz bu səhnədə meydana çıxır.

Lakin bu dialoqdan sonra heç bir möcüzə baş vermir. Canavar qızı da yeyir. Nağıl burada başa çatır.

Nə ovçu, nə odunçu, nə də qəhrəmanları canavarın qarnından çıxaran başqa bir xilaskar var. Oxucuya ümidverici sonluq təqdim edilmir.

Perronun əsərində bu faciəvi sonluq təsadüfi seçim deyildi. Yazıçı nağılın sonunda oxucuya mənəvi dərs verməyə çalışırdı. Onun yanaşmasına görə, qızın tanımadığı şəxslə söhbət etməsi, onun niyyətinə inanması və təhlükəni vaxtında anlamaması ağır nəticələrə gətirib çıxarırdı.

Beləliklə, nağıl yalnız uşaqları qorxutmaq üçün deyil, həm də xəbərdarlıq etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Buradakı canavar obrazı təkcə meşədə yaşayan yırtıcı heyvanı deyil, həm də zahirən mehriban görünən, əslində isə təhlükəli niyyətlər daşıyan insanları simvolizə edirdi.

Bəs nağıl Perronun təxəyyülünün məhsulu idimi?

Əslində, xeyr. “Qırmızı papaq”ın süjeti Şarl Perronun əsərini yazmasından xeyli əvvəl Avropada şifahi şəkildə dolaşırdı. Müxtəlif xalqların folklorunda oxşar hadisələrə əsaslanan hekayələr mövcud idi.

Bu nağıllar nəsildən-nəslə ötürülür, danışıldığı bölgənin məişətinə və adət-ənənələrinə uyğun dəyişirdi. Buna görə də ayrı-ayrı variantlarda qəhrəmanın apardığı ərzaq, hadisələrin baş verdiyi məkan və hekayənin sonluğu fərqlənirdi.

Məsələn, nağılın bəzi folklor variantlarında qız nənəsinə balıq aparırdı. Digər variantlarda isə onun səbətində pendir, çörək və ya yağ olurdu. Bu fərqlər nağılın müxtəlif Avropa bölgələrində yerli həyat tərzinə uyğunlaşdığını göstərir.

Şimali İtaliya, İsveçrə və Fransanın cənubunda qeydə alınmış oxşar hekayələr bu süjetin təkcə bir ölkənin ədəbi ənənəsinə aid olmadığını nümayiş etdirir. Bununla belə, bütün bu variantların eyni ilkin mənbədən yarandığını qəti şəkildə söyləmək çətindir.

Folklor nümunələrinin əsas xüsusiyyəti də budur: onlar yazılı mətnlərdən fərqli olaraq dəyişməz qalmır. Hər yeni danışan hekayəyə öz təcrübəsini, təsəvvürünü və yaşadığı cəmiyyətin dəyərlərini əlavə edə bilər.

Məhz buna görə də “Qırmızı papaq”ın müxtəlif dövrlərdə fərqli sonluqlarla təqdim edilməsi təəccüblü deyil.

Qırmızı papaq haradan yaranıb?

Nağılın adındakı qırmızı baş örtüyü də maraqlı tarixə malikdir.

Şarl Perro qəhrəmanını fransız dilində “Le Petit Chaperon rouge” adlandırmışdı. Buradakı “chaperon” sözü baş örtüyünü, kapüşon tipli geyimi ifadə edir. Qırmızı rəngli bu geyim qəhrəmanın əsas fərqləndirici xüsusiyyətinə çevrilib.

Sonrakı tərcümələrdə bu ad müxtəlif dillərdə fərqli formalarda işlənib. Rus dilində “Красная Шапочка”, Azərbaycan dilində isə “Qırmızı papaq” kimi tanınıb.

Beləliklə, qızın geyimi sadəcə zahiri detal olmaqdan çıxaraq onun kimliyini müəyyən edən əsas işarəyə çevrilib. Bu gün nağılın adını eşidəndə çoxlarının gözləri qarşısında ilk növbədə qırmızı papaqlı balaca qızın obrazı canlanır.

Bununla belə, qırmızı rəngin nağılda mütləq şəkildə konkret simvolik məna daşıdığını iddia etmək düzgün olmazdı. Sonrakı dövrlərdə bu rəngə müxtəlif yozumlar verilsə də, hər bir belə izahı müəllifin ilkin niyyəti kimi təqdim etmək üçün kifayət qədər əsas yoxdur.

Qrimm qardaşları nağılı necə dəyişdirdilər?

“Qırmızı papaq”ın bu gün tanıdığımız, xilaskarla bitən variantının formalaşmasında alman folklorşünasları və yazıçıları Yakob və Vilhelm Qrimm qardaşlarının mühüm rolu olub.

Onlar 1812-ci ildə nəşr olunan “Uşaq və ailə nağılları” toplusuna “Qırmızı papaq”ın öz variantlarını daxil etdilər. Bu versiyada Perronun hekayəsindən fərqli olaraq, hadisələrin gedişində xilaskar obrazı meydana çıxır.

Canavar nənəni və qızı udduqdan sonra ovçu hadisə yerinə gəlir. O, canavarın qarnını yararaq əvvəlcə nənəni, sonra isə qızı sağ-salamat çıxarır. Beləliklə, faciəvi sonluq xilas və sevinc səhnəsi ilə əvəz olunur.

Bu dəyişiklik nağılın ümumi təsirini də dəyişir. Perronun versiyasında təhlükə real və geri dönməz nəticələrlə başa çatırsa, Qrimm qardaşlarının variantında şər cəzalandırılır, günahsızlar xilas edilir və ədalət bərpa olunur.

Ancaq burada bir məqamı dəqiqləşdirmək lazımdır: Qrimm qardaşlarının xilasedici sonluğu tamamilə yeni, heç bir folklor ənənəsində rast gəlinməyən motiv deyildi. Canavarın qarnından sağ çıxmaq və təhlükədən xilas olmaq kimi motivlər müxtəlif xalq nağıllarında da mövcud olub. Qrimm qardaşlarının xidməti bu motivləri özlərinin məşhurlaşdırdıqları yazılı variantda birləşdirmək və geniş oxucu auditoriyasına çatdırmaq idi.

Onların versiyasında qızın əvvəlki səhvlərindən nəticə çıxarması da vurğulanır. O, bir daha anasının tapşırığından kənara çıxmamağa və tanımadığı şəxslərlə ehtiyatsız davranmamağa söz verir.

Beləliklə, nağıl təkcə qorxulu hadisə haqqında hekayə deyil, həm də səhvlərdən nəticə çıxarmaq və təhlükədən qorunmaq barədə ibrətamiz mətnə çevrilir.

Rusiyada “Qırmızı papaq” nə vaxt məşhurlaşdı?

Perronun nağılları Rusiyada XVIII əsrdən etibarən nəşr olunmağa başladı. 1768-ci ildə onun nağılları rus dilində “Сказки о волшебницах с нравоучениями” — “Nəsihətlərlə sehrbaz qadınlar haqqında nağıllar” adı ilə tanınan nəşrdə təqdim edilmişdi.

Sonrakı dövrlərdə nağıl müxtəlif tərcümə və uyğunlaşdırmalar vasitəsilə rusdilli oxucular arasında yayıldı. Bu prosesdə həm Perronun, həm də Qrimm qardaşlarının versiyalarının təsiri mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.

Bəzi məşhur izahlarda Rusiyada “Qırmızı papaq”ın xoşbəxt sonluqla yalnız 1897-ci ildə nəşr olunduğu bildirilir. Lakin bu tarixi bütün rusdilli nəşrlər üçün qəti başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul etmək ehtiyat tələb edir. Bunun üçün həmin dövrün kitablarının və müxtəlif tərcümələrin ayrıca biblioqrafik araşdırılması lazımdır.

Əsas məqam budur ki, nağılın müxtəlif variantları uzun müddət paralel şəkildə mövcud olub. Bir nəşrdə qəhrəmanların faciəli taleyi təsvir edilə, digərində isə onlar xilas edilə bilərdi.

Zaman keçdikcə uşaqlar üçün hazırlanmış nəşrlərdə daha nikbin, qorxulu səhnələri yumşaldılmış versiyalar üstünlük qazanmağa başladı. Nəticədə milyonlarla insan “Qırmızı papaq”ı xoşbəxt sonluqla tanıdı və Perronun orijinal variantındakı faciəvi sonluq geniş oxucu kütləsi üçün gözlənilməz fakta çevrildi.

Nağıllar niyə dəyişir?

“Qırmızı papaq”ın tarixi daha geniş bir suala da cavab verir: nağıllar niyə zaman keçdikcə dəyişir?

Nağıllar yalnız uşaqları əyləndirmək üçün yaradılmayıb. Onlar əsrlər boyu insanların qorxularını, inanclarını, əxlaqi təsəvvürlərini və cəmiyyətin davranış qaydalarını əks etdirib.

Əvvəlki dövrlərdə nağıllarda zorakılıq, ölüm və cəza motivləri daha açıq şəkildə təqdim oluna bilirdi. Müasir uşaq ədəbiyyatında isə həmin səhnələr çox vaxt yumşaldılır, qəhrəmanlara ikinci şans verilir və hadisələr nikbin sonluqla tamamlanır.

Bu, təkcə nağılların deyil, ümumilikdə uşaqlıq anlayışının dəyişməsi ilə də bağlıdır. Uşaqların emosional dünyasının qorunması, qorxunun necə təqdim olunması və ədəbiyyatın tərbiyəvi rolu haqqında təsəvvürlər zamanla dəyişib.

Bununla yanaşı, xoşbəxt sonluğun hər zaman daha düzgün və ya daha təsirli olması barədə vahid fikir yoxdur. Bəzi hekayələrdə faciəvi sonluq xəbərdarlığı gücləndirir, digərlərində isə qəhrəmanın xilas olması ümid və ədalət hissini möhkəmləndirir.

“Qırmızı papaq” nümunəsi göstərir ki, eyni süjet müxtəlif dövrlərdə fərqli məqsədlərə xidmət edə bilər: bir halda ehtiyatlı olmağa çağırış, digər halda isə təhlükə qarşısında xilas və ədalət haqqında hekayə.

Hamının tanıdığı nağılın arxasındakı həqiqət

Bu gün “Qırmızı papaq”ı oxuyan uşaqların əksəriyyəti onun qəhrəmanlarının sağ qaldığı variantla tanışdır. Canavar məğlub edilir, nənə və nəvə xilas olunur, hekayə isə xoşbəxt sonluqla başa çatır.

Lakin nağılın tarixi göstərir ki, bu sonluq əsərin bütün variantlarında mövcud olmayıb. Şarl Perronun 1697-ci ildə nəşr etdirdiyi məşhur versiyada nə nənə, nə də nəvə xilas edilir. Qrimm qardaşlarının XIX əsrin əvvəllərində yaydıqları variant isə hekayəyə xilaskar obrazını və nikbin sonluğu gətirir.

Ən maraqlısı budur ki, bu gün uşaqlara ehtiyatlı olmağı öyrədən nağılın özü də əsrlər boyu dəyişərək indiki formasını alıb.

Bəlkə də “Qırmızı papaq”ın ən böyük sirri elə bundadır: bizə uşaqlıqdan tanış olan hekayələr həmişə dəyişməz qalmır. Onların arxasında müxtəlif xalqların yaddaşı, yazıçıların yaradıcılığı və hər dövrün özünəməxsus dünyagörüşü dayanır.

Və bəzən uşaqlığımızın ən sevimli nağıllarından birinin əsl sonluğunu öyrənmək onun özünü yenidən kəşf etmək qədər maraqlı olur.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az