1959-cu il oktyabrın 15-də Ukrayna millətçi hərəkatının mübahisəli lideri Stepan Bandera Münhendə sovet xüsusi xidmət orqanlarının agenti tərəfindən öldürüldü. Bu gün isə onun qalıqlarının Ukraynaya gətirilərək milli panteonda dəfn edilməsi məsələsi yenidən müzakirə olunur. Bəs Bandera kim idi və onun tarixi irsi niyə bu qədər ziddiyyətli qiymətləndirilir?
Münhendə törədilən sui-qəsd
1959-cu il oktyabrın 15-də Stepan Bandera Qərbi Almaniyanın Münhen şəhərində, ailəsi ilə birlikdə yaşadığı binaya qayıdırdı. O, təhlükəsizlik məqsədilə Ştefan Popel adı ilə verilmiş sənədlərdən istifadə edirdi.
Binanın girişində onu sovet xüsusi xidmət orqanlarının agenti Boqdan Staşinski gözləyirdi. Agent xüsusi qurğu vasitəsilə Banderanın üzünə sianid əsaslı zəhər püskürtdü. Bandera huşunu itirdi və xəstəxanaya aparılarkən öldü.
İlk vaxtlar onun ölümünün səbəbləri ilə bağlı suallar yaransa da, tibbi ekspertiza sianid zəhərlənməsini müəyyən etdi. 1962-ci ildə Staşinski Qərbi Almaniyanın Karlsrue şəhərində məhkəmə qarşısına çıxarıldı və səkkiz il müddətinə azadlıqdan məhrum edildi.
Lakin Banderanın həyat hekayəsi bu sui-qəsddən xeyli əvvəl başlamışdı. Onun adı XX əsrin ən mürəkkəb və mübahisəli siyasi hadisələri, Ukrayna millətçiliyi və nasist Almaniyası ilə münasibətlər kontekstində çəkilir.
Almaniya ilə əlaqələr və Ukrayna millətçilərinin planları
Stepan Bandera 1909-cu ildə, o zaman Avstriya-Macarıstanın tərkibində olan Qalisiya bölgəsində anadan olmuşdu. Gənc yaşlarından Ukraynanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan millətçi təşkilatlara qoşulmuş, sonradan Ukrayna Millətçiləri Təşkilatının (OUN) rəhbərlərindən birinə çevrilmişdi.
1934-cü ildə Polşa daxili işlər naziri Bronislav Peratskinin qətlindən sonra OUN üzvlərinə qarşı keçirilən əməliyyatlar zamanı Bandera həbs olundu. 1939-cu ilin sentyabrında Almaniyanın Polşaya hücumundan və ölkənin süqutundan sonra həbsdən azad edildi.
OUN rəhbərliyi Almaniyanın Polşaya hücumunu Ukrayna dövlətinin yaradılması üçün fürsət kimi qiymətləndirirdi. Təşkilatın məqsədi almanların dəstəyindən istifadə edərək Ukraynanın müstəqilliyinə nail olmaq idi. Lakin bu ümidlər nasist Almaniyasının işğal etdiyi ərazilərlə bağlı öz planları ilə uzlaşmırdı.
1941-ci ildə OUN-un Banderanın rəhbərlik etdiyi qanadı Almaniyanın hərbi kəşfiyyatı — Abverlə əməkdaşlıq edirdi. Bu əməkdaşlıq çərçivəsində “Naxtiqal” və “Roland” adlı hərbi bölmələr yaradılmışdı. Onların fəaliyyəti Sovet İttifaqına qarşı müharibə ilə əlaqəli idi.
1941-ci il iyunun 30-da Almaniya qoşunlarının Lvova daxil olmasından sonra Banderanın tərəfdarları Ukrayna dövlətinin bərpa edildiyini elan etdilər. Yeni dövlətin yaradılması haqqında aktda Almaniya ilə əməkdaşlıq niyyəti də ifadə olunurdu.
Lakin Berlin Ukraynanın müstəqilliyini tanımaq niyyətində deyildi. Bandera və onun tərəfdarları müstəqillik elanından geri çəkilmədikdə Almaniya hakimiyyəti onları həbs etdi. Bandera əvvəlcə Berlində nəzarət altında saxlanıldı, daha sonra Zaksenhauzen konslagerinin xüsusi məhbuslar üçün ayrılmış bölməsinə göndərildi. O, 1944-cü ilin payızınadək burada saxlanıldı.
Banderanın Almaniya tərəfindən həbs edilməsi onun əvvəlki əməkdaşlığını avtomatik olaraq aradan qaldırmır. Eyni zamanda, bu fakt Almaniya hakimiyyəti ilə münasibətlərinin sonradan kəskinləşdiyini və onların Ukraynanın müstəqilliyi məsələsində razılığa gələ bilmədiklərini də göstərir.
Tarixi mənzərəni düzgün qiymətləndirmək üçün bu iki məqamı birlikdə nəzərə almaq vacibdir.
OUN və UPA-nın fəaliyyəti: müstəqillik mübarizəsi, yoxsa müharibə cinayətləri?
Banderanın rəhbərlik etdiyi OUN-un fəaliyyəti yalnız Almaniya ilə münasibətlərlə məhdudlaşmırdı. Təşkilatın ideologiyası radikal millətçilik üzərində qurulmuşdu və siyasi məqsədlərə çatmaq üçün zorakılığa müraciət edilirdi.
OUN-un Banderanın rəhbərlik etdiyi qanadı ilə əlaqəli silahlı yeraltı hərəkat və Ukrayna Üsyan Ordusu (UPA) İkinci Dünya müharibəsi dövründə və müharibədən sonra müxtəlif əməliyyatlarda iştirak edirdi.
Bu təşkilatların tarixi irsinin ən ağır səhifələrindən biri mülki əhaliyə qarşı törədilmiş qırğınlardır. Xüsusilə 1943–1944-cü illərdə Volın və Şərqi Qalisiya bölgələrində UPA qüvvələrinin polşalı mülki əhaliyə qarşı törətdiyi kütləvi qətllər tarixçilər tərəfindən geniş şəkildə araşdırılıb. Qurbanların sayı ilə bağlı müxtəlif hesablamalar mövcuddur və bəzi tədqiqatlarda on minlərlə insanın öldürüldüyü göstərilir.
1941-ci ildə Qərbi Ukraynada yəhudilərə qarşı törədilən qırğınlarda da OUN-la əlaqəli yerli milislərin və millətçi fəalların iştirakı sənədləşdirilib. Bununla belə, konkret hadisələrdə təşkilat rəhbərliyinin və ayrı-ayrı şəxslərin məsuliyyəti tarixi araşdırmalarda fərqləndirilir.
Banderanın həbsdə olduğu dövrdə onun təşkilatının müəyyən strukturları fəaliyyətini davam etdirirdi. Lakin sonrakı illərdə baş vermiş bütün cinayətləri birbaşa onun şəxsi əmri ilə əlaqələndirmək üçün hər bir hadisə üzrə ayrıca sübutlar tələb olunur.
Müharibədən sonra OUN və UPA Sovet hakimiyyətinə qarşı silahlı mübarizəni davam etdirdi. Bu qarşıdurma 1950-ci illərin əvvəllərinədək davam etsə də, ayrı-ayrı qruplar daha sonrakı dövrlərdə də fəaliyyət göstərirdi.
Beləliklə, həmin hərəkatın tarixi həm Ukraynanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə iddialarını, həm də mülki əhaliyə qarşı törədilmiş ağır cinayətləri özündə birləşdirir. Bu faktlardan yalnız birini qabardaraq digərini nəzərə almamaq tarixə birtərəfli yanaşma olardı.
Banderanın həbsdə olması onun keçmişinə bəraət qazandırırmı?
Bandera tərəfdarlarının bir hissəsi onun nasist Almaniyası ilə münasibətlərini qiymətləndirərkən Zaksenhauzen konslagerində saxlanılmasını əsas gətirir. Onların fikrincə, Almaniya hakimiyyəti ilə qarşıdurma onun nasistlərin müttəfiqi kimi təqdim edilməsini şübhə altına alır.
Lakin məsələ bu qədər sadə deyil.
Bandera Almaniya ilə əməkdaşlıq etmiş, onun dəstəyindən istifadə edərək Ukraynanın müstəqilliyinə nail olmağa çalışmışdı. Almaniya isə Ukraynanı müstəqil dövlət kimi görmək istəmirdi. Müstəqillik elanından geri çəkilməkdən imtina etdikdən sonra Bandera həbs olundu.
Deməli, onun həbsdə saxlanılması ilə əvvəlki əməkdaşlıq faktı bir-birini istisna etmir. Eyni zamanda, nasist Almaniyasının onu həbs etməsi bütün sonrakı hadisələrə görə şəxsi məsuliyyətinin avtomatik sübutu da sayıla bilməz.
Tarixi şəxsiyyətlərin qiymətləndirilməsi siyasi şüarlara deyil, sənədlərə, konkret qərarlara və sübut edilmiş əməllərə əsaslanmalıdır.
Ukraynada milli panteon müzakirələri
İndi isə müasir Ukraynaya nəzər salaq.
Ukrayna hakimiyyəti xaricdə dəfn olunmuş, ölkənin müstəqillik tarixində mühüm rol oynadığı hesab edilən tarixi şəxsiyyətlərin qalıqlarının vətənə gətirilməsi istiqamətində təşəbbüslər irəli sürüb.
2026-cı il mayın 19-da Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Andrey Melnik və onun həyat yoldaşı Sofiyanın qalıqlarının ölkəyə gətirilməsi üçün hazırlıq işlərinə başlanıldığını açıqlayıb. Prezident həmçinin Yevhen Konovalets və digər tarixi şəxsiyyətlərin yenidən dəfn olunması ilə bağlı hazırlıqların aparıldığını bildirib.
Melnik və Konovalets Ukrayna Millətçiləri Təşkilatının tarixində mühüm yer tutublar. Onların nasist Almaniyası ilə münasibətləri də tarixi müzakirələrin mövzularından biridir.
Ukraynada milli panteonun yaradılması ideyası ölkənin tarixi yaddaşını formalaşdırmaq, xaricdə dəfn edilmiş görkəmli şəxslərin qalıqlarını vətənə gətirmək və onları dövlət səviyyəsində anmaq məqsədi daşıyır.
Banderanın qalıqlarının da gələcəkdə Ukraynaya gətirilməsi məsələsi müxtəlif vaxtlarda müzakirə olunub. Lakin onun milli panteonda dəfn edilməsinin artıq qəbul edilmiş dövlət qərarı kimi təqdim olunması üçün konkret rəsmi qərar tələb olunur.
Bu məsələdə əsas sual yalnız tarixi şəxsiyyətin harada dəfn ediləcəyi deyil. Daha mühüm məsələ onun hansı dəyərlərin təmsilçisi kimi təqdim olunacağıdır.
Bu gün ukraynalılar onu Sovet hakimiyyətinə qarşı mübarizənin və Ukraynanın müstəqillik ideyasının simvolu kimi qəbul edir. Ruslar isə OUN və UPA ilə əlaqəli zorakılıqları, xüsusilə polşalı və yəhudi mülki əhaliyə qarşı törədilmiş cinayətləri əsas gətirərək onun qəhrəmanlaşdırılmasına qarşı çıxırlar.
KONKRET.az-ın Araşdırma Qrupu