Erkən evliliyin qarşısını almaq başlanğıcdır. Uşağın həyatı yarımçıq qalmamalıdır.

Bir qızın gələcəyi barədə hamı danışıb özü susursa, həmin söhbətdə ən vacib söz çatışmır. Onun nə oxumaq istədiyini, hansı işi bacardığını, nədən qorxduğunu eşitmədən «sənin yaxşılığını istəyirik» demək kifayət deyil. Uşağa qayğı onun yerinə bir ömür seçmək deyil. Ona böyümək, öyrənmək və öz yolunu tapmaq imkanı verməkdir.

11 oktyabr Beynəlxalq Qız Uşaqları Günüdür. BMT-nin 2026-cı il çağırışı erkən nikaha son qoymaq və qızların hüquqlarına sərmayə yatırmaqdır. Qurumun bu günə dair məlumatında dünyada hər il 12 milyondan çox qızın 18 yaşına çatmadan evləndirildiyi bildirilir. Bu, qlobal miqyasın göstəricisidir. Azərbaycandakı vəziyyəti isə öz məlumatlarımızla, rəqəmlərin nəyi ölçdüyünü unutmadan qiymətləndirməliyik.

14 müraciət bütün mənzərə deyil

Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin 7 avqust 2026-cı ildə mediaya açıqladığı məlumata görə, ilin ilk yeddi ayında erkən evliliklə bağlı 14 müraciət daxil olub, aidiyyəti qurumlarla birgə 11 halın qarşısı alınıb. Hər müdaxilə dəyərlidir. Ancaq bu rəqəmlər Komitəyə daxil olan müraciətləri və görülən işi göstərir, ölkədəki bütün erkən evlilikləri deyil.

Dövlət Statistika Komitəsinin UNICEF-in dəstəyi ilə keçirdiyi 2023-cü il Çoxgöstəricili Klaster Sorğusunda isə başqa göstərici var: sorğunun əhatə etdiyi 20–24 yaşlı qadınların 15 faizi ilk nikaha və ya nikahsız ailə birliyinə 18 yaşından əvvəl daxil olub. Bu, həmin yaş qrupunun keçmiş təcrübəsini ölçən sorğu nəticəsidir, 2026-cı ildə evləndirilmiş uşaqların sayı deyil.

Deməli, müraciət sayı problemin yayılmasını göstərmir. Yardım yalnız şikayət verə bilən uşağa çatmamalıdır. Danışmağa çəkinən və köməyi haradan alacağını bilməyən qız da müdafiəsiz qalmamalıdır.

Qadağa kağızda qalmamalıdı

Azərbaycanda nikah yaşı 18-dir. 2025-ci il iyulun 1-dən bu həddi bir il azaltmağa imkan verən istisna ləğv olunub. Bu, uşağın xeyrinə mühüm hüquqi addımdır. Lakin nikahın rəsmiləşdirilməməsi uşağın təhlükəsiz olduğunu göstərmir: qeyri-rəsmi birlik, təzyiq və təhsildən uzaqlaşma ayrıca diqqət tələb edir.

2026-cı ilin yeni «Uşaq hüquqları haqqında» Qanunu erkən evliliyin qarşısının alınmasını dövlətin vəzifələri sırasında göstərir. Qanun uşağa aid qərarlarda onun fikrinin öyrənilməsini, təhsil və qayğının davamlılığını da nəzərdə tutur. Yəni məsələ yalnız mərasimi dayandırmaqla bitmir.

Məktəbdən yayınmanın hər halını erkən evlilik adlandırmaq da düzgün deyil. Səbəb xəstəlik, maddi çətinlik və ya başqa problem ola bilər. Məktəb səbəbi araşdırmalı, risk aşkarlananda uşağı şayiənin mövzusuna çevirmədən aidiyyəti müdafiə xidmətləri ilə əlaqə qurmalıdır. «Ailənin öz işidir» cavabı uşağın kömək istəyini susdurmamalıdır.

Toy dayandı. Bəs məktəb yolu?

Mənim üçün həmin 11 müdaxilədən sonra başlayan sual budur: uşağın təhsili davam edibmi, təhlükəsizliyi qorunubmu, yenidən təzyiq görəndə kimə müraciət edəcəyini bilirmi? Bir evliliyin dayandırılması ilə bir gələcəyin qorunması həmişə eyni nəticə deyil. Uşaqların adlarını yox, onlara göstərilən yardımın nəticəsini bilmək istəyirik.

UNICEF-in tədqiqat icmalı qızların orta təhsilini pul və natura yardımı ilə dəstəkləməyin erkən evliliyin qarşısının alınmasına kömək etdiyini göstərir. Təhsil, sağlamlıq və sosial dəstəyi birləşdirən proqramlar da əhəmiyyətlidir. Xarici təcrübəni hazır resept kimi köçürmədən götürəcəyimiz dərs aydındır: «oxusun» deməyin yanında bunun real imkanı yaradılmalıdır.

Bu imkan bir ailədə yolpulu və dərs ləvazimatı, digərində buraxılmış dərsləri tamamlamaq, psixoloji yardım və təhlükəsiz mühit ola bilər. Eyni vəziyyətdə olmayan ailələrə eyni cavab vermək yetərli deyil. Maddi çətinliyi görməməzlikdən gəlməyək, amma onu uşağın hüququnun pozulmasına haqq qazandıran səbəb də saymayaq.

Hesabat uşağın həyatından xəbər versin

Təklifim hər riskli hal üzrə uşağın ehtiyaclarına uyğun, icrası izlənən dəstək planıdır. Məktəb, sosial xidmət və yerli uşaq müdafiəsi qurumlarının işi əlaqələndirilsin; ailə hansı yardımı haradan alacağını, əlaqə saxlayacağı mütəxəssisin kim olduğunu bilsin. Məqsəd uşağı nəzarət altında saxlamaq deyil, qurumlar arasında köməksiz qoymamaqdır.

Bunun üçün yalnız tapşırıq vermək yetməz. Mütəxəssisin vaxtı, peşə hazırlığı və yardım üçün vəsait planlaşdırılmalıdır. Dəstəyin müddəti və təkrar qiymətləndirmə vaxtı əvvəlcədən müəyyənləşdirilsin. Sonradan təkcə toyun baş tutmadığını bildirmək yetməsin: uşaq təhsilini davam etdirirmi, yardımını alırmı, təhlükəsizliyi təmin olunurmu?

Yeni qanun müdafiə tədbirlərinin səmərəsini öyrənməyi və bu barədə ictimaiyyətə məlumat verməyi də nəzərdə tutur. Hesabatda təkcə tədbir və buklet sayı yox, yardımın uşağın həyatında yaratdığı dəyişiklik görünməlidir. Uşağın şəxsi həyatını açmadan xidmətin nəticəsini göstərmək mümkündür.

Qızın səsi qərarın içində olsun

Qızı erkən evlilikdən qoruyub gələcəyini yenə böyüklərin hazır siyahısına bağlasaq, onun sözünü yenə eşitməmiş olarıq. Universitet, peşə təhsili, elm, sənət və idman barədə seçimlərini dinləyək, qarşısındakı maneələri birlikdə aradan qaldıraq. Onun dəyəri yalnız gələcəkdə kiminsə həyat yoldaşı və ya anası olması ilə ölçülməməlidir; o, bu gün də hüquqları, bacarıqları və arzuları olan insandır.

Qız uşaqlarının yanında olmaq təkcə anaların və müəllimlərin işi deyil. Atalar, qardaşlar, dövlət qurumları və bütöv cəmiyyət də bu məsuliyyəti bölüşməlidir. Ailəni ittiham etməklə yox, uşağın təhlükəsizliyi və gələcəyi naminə birgə işləməklə irəliləmək lazımdır. Onu qorumaq adı ilə susdurmayaq.

11 oktyabrın mənası təqvimdə gün dəyişəndə bitmir. Əsl ölçü qızın ertəsi gün də məktəbə gedə bilməsi, qorxmadan danışması və gələcəyinə ümidlə baxmasıdır.

Qızın gələcəyi cehizə sığmaz. Onun üçün həyat seçməyək; öz həyatını seçə bilməsinə dayaq olaq.

Cəsarət Bayramov