Avropa tarixinin ən mühüm dərslərindən biri budur: dövlətin gücü yalnız iqtisadi imkanları və hərbi qüdrəti ilə ölçülmür. Sərhədlərin qorunması, qanunların işləməsi, ictimai sabitliyin təmin olunması və milli maraqların müdafiəsi də dövlətçiliyin əsas dayaqlarıdır. Bu amillərdən hər hansı birinin zəifləməsi isə zamanla ciddi problemlərə yol aça bilər.
Roma imperiyasının süqutuna aparan proseslərə nəzər saldıqda bu reallığı aydın görmək mümkündür. Eramızın 410-cu ilində vestqotlar Romanı talan etdilər. Bir vaxtlar böyük ərazilərə hökm edən, qüdrətli ordusu və inkişaf etmiş idarəçilik sistemi ilə seçilən şəhərin yadellilər tərəfindən yağmalanması imperiyanın zəifləməsinin rəmzinə çevrildi.
Maraqlıdır ki, vestqotlar Roma ərazisinə ilk dəfə şəhərin darvazalarını döyərək daxil olmamışdılar. IV əsrdə hunların təzyiqindən qaçan vestqot tayfalarının bir hissəsi imperiya ərazisinə keçmiş, Roma hakimiyyəti onlara Dunay çayı yaxınlığında məskunlaşmağa icazə vermişdi. Lakin idarəetmədəki problemlər, yerli məmurların sui-istifadələri və artan narazılıq münasibətləri kəskinləşdirdi. Sonrakı qarşıdurmalar imperiyanın hərbi və siyasi zəifliklərini üzə çıxardı.
Əlbəttə, Romanın süqutunu yalnız miqrasiya ilə izah etmək tarixi həqiqəti sadələşdirmək olardı. İmperiya uzun müddət siyasi böhranlar, iqtisadi çətinliklər, daxili çəkişmələr və hərbi təzyiqlərlə üzləşirdi. Bununla belə, həmin hadisələr dövlətin sərhədlərə nəzarət etmək və təhlükəsizliyi təmin etmək qabiliyyətinin nə qədər vacib olduğunu göstərir.
Bəs müasir Avropa bu tarixi təcrübədən hansı nəticələri çıxarmalıdır?
Bu gün Qərbi Avropanın bir sıra ölkələrində miqrasiya siyasəti, inteqrasiya problemləri, ictimai asayiş və təhlükəsizlik məsələləri ətrafında ciddi müzakirələr gedir. Müxtəlif şəhərlərdə baş verən iğtişaşlar, polis müdaxilələri, ictimai əmlaka ziyan vurulması və tarixi binalara qarşı vandalizm halları cəmiyyətlərdə narahatlıq yaradır. Bu hadisələrin miqyası və səbəbləri ölkədən ölkəyə dəyişsə də, onların doğurduğu suallar ortaqdır: dövlət təhlükəsizliyi necə təmin etməli, fərqli icmaların cəmiyyətə inteqrasiyasını necə həyata keçirməli və hüquq normalarının hamı üçün bərabər tətbiqini necə qorumalıdır?
- Tolerantlıq demokratik cəmiyyətin mühüm dəyəridir. Lakin tolerantlıq qanunların işləməməsi, zorakılığa göz yumulması və dövlətin öz vətəndaşlarının təhlükəsizliyini ikinci plana keçirməsi demək deyil. Eyni zamanda, ayrı-ayrı şəxslərin və qrupların törətdiyi əməllərə görə bütöv xalqları, dini icmaları və ya miqrantları məsul tutmaq da düzgün yanaşma sayıla bilməz.
Əsas məsələ tarazlığın qorunmasıdır: humanizm və insan hüquqları ilə yanaşı, sərhəd nəzarəti, ictimai təhlükəsizlik, hüquqi məsuliyyət və uğurlu inteqrasiya siyasəti də təmin edilməlidir. Dövlətin mərhəməti onun zəifliyi, qanunlara hörmət tələbi isə dözümsüzlük kimi təqdim olunmamalıdır.
Tarix bizə hazır cavablar vermir, lakin mühüm xəbərdarlıqlar edir. Roma ilə müasir Avropa arasında birbaşa eynilik aparmaq mümkün deyil. Bununla belə, hər bir dövlət üçün ortaq dərs dəyişməz qalır: təhlükəsizlik və idarəetmə zəiflədikdə, problemlər vaxtında həll edilmədikdə, böhranların qarşısını almaq getdikcə çətinləşir.
Tarix bəzən təkrarlanmır, amma eyni səhvlərin nəticələrini yenidən xatırladır. Əsl müdriklik isə həmin nəticələri yaşadıqdan sonra deyil, təhlükə əlamətlərini vaxtında görərək düzgün qərarlar qəbul etməkdir.
KONKRET.az-ın Analitik Qrupu