Universitet qapıları açılır, auditoriyalar tələbələrlə dolur, kampuslarda hərəkətlilik artır. Amma qəribə bir mənzərə də yaranır: ali məktəblərin ətrafında kafe, restoran, əyləncə və xidmət məkanları sürətlə çoxalır, halbuki universitetin daxilində elmin, araşdırmanın, kitabın, müzakirənin və intellektual mühitin necə dəyişdiyi barədə daha az danışılır.

Əlbəttə, kafenin və tələbələrin sosial həyatının olmasının özündə problem yoxdur. Problem başqa yerdədir: universitetin əsas missiyası ilə onun real funksiyası arasındakı məsafədə.

Universitet yalnız gənclərə diplom verən və onları əmək bazarına göndərən müəssisə olmamalıdır. Universitet həm də yeni bilik yaradan, mövcud bilikləri sorğulayan, cəmiyyətin problemlərinə elmi cavab axtaran, tələbəyə düşünməyi və araşdırmağı öyrədən elm ocağıdır.

Bəs bizdə vəziyyət necədir?

Tələbə universitetə daxil olur. Dörd il, bəzən daha çox müddət ərzində mühazirələr dinləyir, imtahanlar verir, kreditlərini toplayır və sonda diplom alır. Ardınca isə əmək bazarının qarşısına çıxır. İşəgötürən isə ona deyir: diplomun var, amma təcrübən, praktiki bacarığın, analitik düşüncən, araşdırma vərdişin və real problemləri həll etmək qabiliyyətin varmı?

Bu sual əslində yalnız tələbəyə deyil, universitetə ünvanlanmalıdır.

Çünki ali təhsilin məqsədi sadəcə “diplomlu gənc” yetişdirməkdirsə, onda haqlı sual ortaya çıxır: bunun üçün universitetin elm və tədqiqat imkanlarına, laboratoriyalarına, kitabxanalarına, araşdırma mərkəzlərinə, elmi jurnallarına və akademik mühitinə nə qədər ehtiyac var?

Universiteti universitet edən təkcə auditoriya və müəllim deyil. Orada yaradılan intellektual atmosferdir.

Tələbə kitabxanaya girib saatlarla araşdırma aparmalıdır. Müəllim onun qarşısına hazır cavab qoymaq əvəzinə sual verməlidir. Tələbə kurs işi yazarkən internetdən hazır mətn köçürməklə kifayətlənməməli, mənbə araşdırmalı, müxtəlif fikirləri müqayisə etməli, nəticə çıxarmalıdır. Universitetdə müzakirələr, elmi seminarlar, debatlar, tədqiqat layihələri keçirilməlidir.

Ən əsası isə tələbə universitet illərində “mən nə bilirəm?” sualından daha çox “mən nəyi araşdıra bilərəm?” sualını verməyi öyrənməlidir.

Təəssüf ki, bəzən ali təhsil prosesində tələbənin elmi marağından çox onun imtahan nəticəsi ön plana keçir. Əzbərlə, imtahan ver, krediti topla və növbəti mərhələyə keç. Belə sistemdə təbii olaraq araşdırmaq həvəsi də zəifləyir.

Burada məsuliyyəti yalnız tələbənin üzərinə qoymaq düzgün deyil.

“Gənclər kitaba maraq göstərmir”, “tələbələr araşdırma aparmır”, “yeni nəsil elmə həvəsli deyil” demək asandır. Amma əvvəlcə özümüzdən soruşmalıyıq: biz onlara hansı akademik mühiti yaratmışıq?

Əgər kitabxana zəngin deyil, elmi bazalara çıxış məhduddur, tələbənin araşdırma aparması üçün şərait yaradılmır, elmi rəhbərlik formal xarakter daşıyırsa, tələbədən ciddi elmi nəticə gözləmək nə dərəcədə realdır?

Universitetin divarları arasında yalnız dərs keçilməməlidir. Orada fikir istehsal olunmalıdır.

Bu gün Azərbaycanın sosial, iqtisadi, demoqrafik, şəhərsalma, ekologiya, səhiyyə, təhsil və texnologiya sahələrində kifayət qədər problemləri var. Bu problemlərin bir hissəsi məhz universitetlərin elmi potensialı hesabına araşdırıla bilər. Niyə tələbələr real şəhər problemlərini araşdıran layihələr hazırlamasın? Niyə iqtisadiyyat fakültəsinin tələbələri əhalinin gəlirləri və xərcləri ilə bağlı tədqiqat aparmasın? Niyə hüquq tələbələri qanunvericiliyin praktikada yaratdığı problemləri araşdırmasın? Niyə mühəndislik fakültələrində ölkənin real sənaye və infrastruktur problemlərinə həllər axtarılmasın?

Universitet cəmiyyətin özünü laboratoriyaya çevirməyi bacarmalıdır.

Çünki elm yalnız laboratoriyada aparılan mürəkkəb təcrübə deyil. Elm həm də sual vermək, fakt toplamaq, səbəb-nəticə əlaqəsi qurmaq və nəticəni əsaslandırmaqdır.

Buna görə universitetlərin fəaliyyətini yalnız məzunlarının neçə faizinin işə düzəlməsi ilə ölçmək də kifayət deyil. Əlbəttə, məzunun əmək bazarında rəqabətqabiliyyətli olması vacibdir. Lakin universitetin uğuru yalnız bununla məhdudlaşmamalıdır.

Universitet neçə elmi araşdırma aparıb? Neçə real problemin həllinə töhfə verib? Neçə tələbəsi elmi layihəyə cəlb olunub? Neçə yeni ideya, patent, tədqiqat və elmi məqalə ortaya çıxıb? Tələbələrdə tənqidi və analitik düşüncə nə dərəcədə formalaşıb?

Əsas suallar bunlardır.

Əgər universitet yalnız əmək bazarına diplomlu gənclər buraxan bir pilləyə çevrilirsə, onda ali təhsilin ən mühüm missiyalarından biri kölgədə qalır.

Universitetin qarşısında yalnız bir vəzifə dayanmır: işçi hazırlamaq. Universitet həm də düşünən insan, araşdırmaçı, alim, mütəxəssis və cəmiyyətin problemlərinə yeni baxış gətirən ziyalı yetişdirməlidir.

Ona görə də yeni tədris ilinin başlanğıcında universitetlərin qarşısında bir sual dayanır: biz tələbəyə sadəcə diplom verəcəyik, yoxsa ona elmə aparan yol da göstərəcəyik?

Çünki universiteti universitet edən onun neçə mərtəbəli binasının olması, ətrafında neçə kafenin fəaliyyət göstərməsi və auditoriyalarının nə qədər dolu görünməsi deyil.

Universiteti universitet edən orada neçə sualın verilməsi və həmin suallara cavab tapmaq üçün nə qədər araşdırma aparılmasıdır.

KONKRET.az-ın Analitik Qrupu