Təxminən 28 min il əvvəl yaşamış iki insanın bir-birinə sarılmış vəziyyətdə dəfn edilməsi arxeoloqların diqqətini yenidən cəlb edib. İtaliyanın cənubunda aşkar edilmiş bu qeyri-adi qəbir uzun illərdir tədqiqatçıların maraq dairəsindədir. Bir-birinə baxaraq, ayaqları çarpaz şəkildə uzanmış kişi və qadının qalıqları tarixə “Parabita aşiqləri” adı ilə düşüb.

2026-cı ilin noyabrında İtaliyanın Lecce şəhərində yerləşən Salento Universitetinin Arxeologiya Muzeyində (MuSA) üst paleolit dövrünə aid bu unikal qoşa dəfnin yeni ekspozisiyası təqdim olunub. Təxminən 28 min il əvvələ aid insan qalıqları Apennin yarımadasının cənubunda, Grotta delle Veneri di Parabita mağarasında tapılıb.

Bu tapıntı Avropanın üst paleolit dövrünə aid mühüm arxeoloji mədəniyyətlərindən biri olan qravet mədəni kompleksi ilə əlaqələndirilir.

Dəfn ilk dəfə 1968-ci ildə italyan arxeoloq Culiano Kremonezi tərəfindən tədqiq edilib. Qəbirdə iki yetkin insana məxsus skelet qalıqları aşkarlanıb. Elmi ədəbiyyatda onlar Veneri 1 və Veneri 2 kimi qeyd olunur. Çanaq sümüklərinin antropoloji təhlili nəticəsində birinci şəxsin kişi, ikinci şəxsin isə qadın olduğu müəyyənləşdirilib.

Skeletlərin ilkin vəziyyətinin rekonstruksiyasına əsasən, hər iki insan yan tərəfi üstə uzadılıb. Onlar üz-üzə yerləşdirilib, ayaqları isə bir-birinə dolanmış vəziyyətdə olub. Məhz bu qeyri-adi dəfn forması tapıntının “Parabita aşiqləri” adlandırılmasına səbəb olub.

Lakin burada mühüm bir məqam var: arxeoloji tədqiqatlar həmin şəxslərin ər-arvad olduğunu və ya romantik münasibət yaşadıqlarını sübut etmir. “Aşiqlər” ifadəsi elmi nəticədən daha çox, dəfnin qeyri-adi və emosional görünüşünü əks etdirən məşhur addır.

Qədim dəfnin sirli bəzəkləri

Arxeoloqların diqqətini çəkən ən maraqlı detallardan biri qadının başının ehtimal olunan yerinin yaxınlığında aşkar edilmiş 29 ədəd deşilmiş maral köpək dişidir. Bu dişlər oxra ilə örtülmüş və iki sıra şəklində düzülmüşdü.

Arxeoloq Yakopo De Qrossi Maststsorinin irəli sürdüyü ehtimala görə, həmin dişlər üzərində heyvan dişlərindən hazırlanmış asma bəzəklər olan xüsusi baş geyiminin tərkib hissəsi ola bilərdi. Bu fərziyyə qədim insanların yalnız praktiki ehtiyacları deyil, bəzək və mərasim ənənələrini də inkişaf etdirdiyini göstərən maraqlı nümunədir.

Dəfn zamanı istifadə edilmiş oxra da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Oxra təbiətdə rast gəlinən və paleolit dövrünün insanları tərəfindən geniş istifadə olunan mineral piqmentdir. Onun qədim qəbirlərdə aşkarlanması çox vaxt dəfn mərasimləri və ritual davranışlarla əlaqələndirilir. Bununla belə, oxranın hər bir konkret dəfndə hansı simvolik məna daşıdığını müəyyənləşdirmək həmişə mümkün olmur.

28 min il əvvəl insanlar hansı xəstəliklərdən əziyyət çəkirdilər?

Parabita dəfni yalnız qədim insanların mərasim ənənələri haqqında deyil, onların sağlamlıq vəziyyəti barədə də mühüm məlumatlar verir.

Skelet qalıqlarının osteoloji tədqiqi hər iki şəxsdə dayaq-hərəkət sisteminə aid patoloji dəyişiklikləri üzə çıxarıb. Kişinin bel fəqərələrində degenerativ dəyişikliklər qeydə alınıb. Qadının isə fəqərələrində və oynaqlarında, o cümlədən osteoartrozla əlaqələndirilən nəzərəçarpan dəyişikliklər müşahidə edilib.

Bu nəticələr paleopatologiya elmi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Paleopatologiya qədim insan qalıqlarını araşdırmaqla keçmiş dövrlərdə mövcud olmuş xəstəlikləri və fiziki dəyişiklikləri öyrənir.

Skeletlərdə aşkar edilən izlər həmin insanların həyatları boyu müəyyən fiziki problemlərlə üzləşdiklərini göstərir. Lakin bu məlumatlar onların gündəlik həyat tərzini, əmək fəaliyyətini və ya ölüm səbəblərini dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan vermir.

Yenidən araşdırılan qədim tarix

2020-ci ildə Eletra İnqravallo və Renata Qrifoni Kremonezinin rəhbərlik etdiyi fənlərarası tədqiqat qrupu dəfnin materiallarını yenidən araşdırıb. Tədqiqatın nəticələri Edipuglia nəşriyyatının “La Grotta delle Veneri di Parabita (Lecce)” adlı elmi nəşrində dərc olunub.

Yeni muzey ekspozisiyasının hazırlanması zamanı mütəxəssislər ciddi çətinliklə üzləşiblər. Belə ki, skelet qalıqları zaman keçdikcə xeyli parçalanmış və ilkin anatomik vəziyyətini böyük ölçüdə itirmişdi. Buna görə də dəfnin əvvəlki görünüşünü bərpa etmək üçün antropoloji araşdırmaların nəticələrindən və üçölçülü modelləşdirmə texnologiyasından istifadə edilib.

Bu yanaşma qədim insan qalıqlarının yalnız fiziki xüsusiyyətlərini deyil, onların qəbirdə necə yerləşdirildiyini də daha dəqiq təsəvvür etməyə imkan verib.

Bununla belə, tapıntının hansı arxeoloji mədəniyyətə aid olması məsələsində müəyyən fikir ayrılığı qalır. İtaliyada insan qalıqlarına dair əvvəlki kataloqda dəfn erkən epiqravet dövrünə aid edilsə də, yeni muzey təqdimatında qravet mədəniyyəti ilə əlaqələndirilir. Bu fərq tapıntının mədəni-xronoloji təsnifatının hələ də elmi müzakirəyə açıq olduğunu göstərir.

Tarixin romantik əfsanəsindən daha böyük həqiqət

Parabita mağarasındakı qoşa dəfn üst paleolit dövründə yaşamış ovçu-yığıcı icmaların dünyagörüşünü, dəfn mərasimlərini və sosial davranışlarını öyrənmək baxımından mühüm mənbədir.

Cəsədlərin xüsusi qaydada yerləşdirilməsi, oxradan istifadə edilməsi və heyvan dişlərindən hazırlanmış bəzək əşyalarının qəbirdə aşkarlanması həmin dövr insanlarının mürəkkəb mərasim ənənələrinə malik olduğunu göstərir.

Təxminən 28 min il əvvəl Avropada yaşayan Homo sapiens nümayəndələri ölülərini sadəcə torpağa tapşırmırdılar. Onlar dəfn mərasimlərində müəyyən qaydalara əməl edir, piqmentlərdən və bəzək əşyalarından istifadə edirdilər. Bu isə onların simvolik düşüncə və mədəni davranış qabiliyyətinin kifayət qədər inkişaf etdiyini göstərən maddi sübutlardandır.

Bəlkə də bu iki insanın bir-birinə sarılmış vəziyyətdə dəfn edilməsinin arxasında yaxınlıq, bağlılıq və ya xüsusi mərasim ənənəsi dayanırdı. Bunu artıq dəqiq söyləmək mümkün deyil. Onların kim olduqları, necə yaşadıqları və bir-biriləri ilə hansı münasibətdə olduqları minilliklərin arxasında qalan suallardır.

Amma bir həqiqət var: 28 min il əvvəl yaşamış bu insanların son mənzili bu gün də insanları düşündürür.

Parabita dəfninin əsl elmi dəyəri onların “tarixdən əvvəlki aşiqlər” kimi romantik təqdimatında deyil, qədim insanın dünyasına açılan nadir pəncərə olmasındadır. Bu tapıntı bizə xatırladır ki, minilliklər əvvəl də insanlar ölümü, yaddaşı, mərasimləri və simvolları olan mürəkkəb bir həyat yaşayırdılar.

Hazırladı Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az