Evə gedən yolun yalnız aylıq ödənişini deyil, çətin gündəki şərtlərini də bilmək lazımdır.
Mənzil seçərkən otaqların ölçüsünə, məktəbin yaxınlığına, aylıq ödənişə baxırıq. Amma müqavilədə başqa bir günü də axtarmalıyıq: gəlirin azaldığı, işin itirildiyi, ailənin gözlənilməz xərclə üzləşdiyi günü. Ev almaq arzusu həmin ehtimalı unutdurmamalıdır. Əsas sual təkcə “bu ay ödəyə bilərəmmi?” deyil. Sabah ödəyə bilməsəm, bu gün verdiyim pulun və yaşadığım evin taleyi nə olacaq?
İpoteka və Kredit Zəmanət Fondunun satmaq öhdəliyi ilə kirayə mexanizmi bu sualı yenidən gündəmə gətirir. Fondun 5 oktyabr 2026-cı il məlumatında indiyədək 10 mindən artıq kirayə müqaviləsinin rəsmiləşdirildiyi bildirilir. Eyni açıqlamada artan müraciətlərin emalı və sistemin təkmilləşdirilməsi üçün yeni müraciətlərin qəbulunun 6 oktyabrdan müvəqqəti dayandırıldığı, əvvəl qeydə alınmış müraciətlərin növbəsinin qorunduğu göstərilir. Bu, mexanizmin ləğvi haqqında qərar deyil; qəbulun bərpası ayrıca elan edilməlidir.
Açar əldədir. Mülkiyyət hələ yox.
Söhbət adi ev sahibindən tutulan kirayədən deyil, sonradan mənzili əldə etmək hüququ verən xüsusi münasibətdən gedir. Alış qiyməti tam ödənildikdən sonra mənzil müqavilədəki qaydaya uyğun mülkiyyətə keçir. Deməli, açarı götürməklə evin sahibi olmaq eyni hüquqi mərhələ deyil. Mexanizmin üstünlüyü də buradadır: bütün məbləği əvvəlcədən toplamağa imkanı çatmayan vətəndaş üçün mənzilə aparan əlavə yol yaranır.
Bu yolun başlanğıcında aylıq ödənişin ən azı 12 misli qabaqcadan verilir. Şərti olaraq aylıq məbləği 500 manat götürsək, ilk tələb 6 min manat edir. Bu, hazırda satışda olan konkret mənzilin qiyməti deyil, şərtin ailə büdcəsindəki ölçüsünü göstərən hesabdır. Notariat, qeydiyyat və yaşayışla bağlı digər xərclər də ayrıca nəzərə alınmalıdır. Yalnız aylıq rəqəmə baxıb qərar vermək mənzilin bütün maliyyə yükünü görmək deyil.
Ödənən pul əmanət deyil
Fondun izahında kirayəçinin hərəkəti və ya hərəkətsizliyi nəticəsində müqaviləyə xitam verilərsə, aylıq ödənişlərin, qabaqcadan verilən məbləğ də daxil olmaqla, geri qaytarılmadığı göstərilir. Qaydanın 2022-ci ildə dəyişdirilən mətnində mənzilin müəyyən olunmuş qaydada təhvil alınmadığı hal üçün istisna saxlanılır. Ona görə “istənilən vəziyyətdə bütün pul itir” hökmü də dəqiq olmaz. Ancaq ödənişləri istənilən vaxt geri götürülə bilən yığım hesabı kimi düşünmək ciddi yanlışlıqdır.
Bu şərt açıq mənbədə var; onu gizli qayda adlandırmağa əsas yoxdur. Məsələ başqa yerdədir: ailə onun nəticəsini imzadan əvvəl başa düşürmü? Uzun sənədin sonunda “tanış oldum” yazmaqla, gələcək riskin mahiyyətini anlamaq arasında fərq var. Öhdəliyi götürən insanın məsuliyyəti olduğu kimi, bu öhdəliyi təqdim edən tərəfin aydın izah verməsi də vacibdir.
Gecikmə son söz deyil
Riskin yanında müdafiə yolunu da göstərmək lazımdır. Aylıq ödənişin 60 gün ödənilməməsi vaxtından əvvəl xitam tədbirlərinə əsas yaradır. Bununla belə, 6 iyun 2024-cü il dəyişiklikləri mühüm imkan verir: məhz ödəniş gecikməsi səbəbindən xitam tədbirlərinə başlanıbsa, kirayəçi münasibətlərə xitam verilənədək yaranmış borcu tam ödəməklə münasibətləri davam etdirə bilər. Məsələ məhkəmədədirsə, borc qətnamədən əvvəl bağlanmalı, davam barışıq sazişi ilə rəsmiləşdirilməlidir.
Digər yol müqavilə üzrə hüquq və öhdəliklərin başqa şəxsə ötürülməsidir. Fondun açıqladığı şərtlər gəlir itkisi və xəstəlik kimi sənədlə əsaslandırılmış hallarda ilk 12 ayda da bunun üçün müraciətə imkan verir. Lakin namizədin gəliri və kredit tarixçəsi qiymətləndirilir; müraciət avtomatik razılıq demək deyil. Bu, mənzili özbaşına başqasına satmaq imkanı da deyil.
Beləliklə, gecikməni nə dərhal evdən çıxarılma kimi təqdim etmək, nə də arxayınlıqla uzatmaq düzgündür. Çətinlik yarananda ailə xəbərdarlıqları saxlamalı, borcun dəqiq hesabını və mümkün çıxış yollarını yazılı şəkildə soruşmalıdır. Mübahisəli halda konkret müqavilənin hüquqşünasla qiymətləndirilməsi ümumi izahdan daha etibarlı dayaqdır. Qaydanı bilmək problemi sehrli şəkildə həll etmir, amma vacib fürsətin gözdən qaçmamasına kömək edir.
Müqavilə imzadan əvvəl başa düşülməlidir
Mənim təklifim müqavilə ilə birlikdə bir səhifəlik aydın izahın verilməsidir: başlanğıc ödənişi nə qədərdir, sonrakı ödənişlərə necə hesablanır, mülkiyyət nə vaxt keçir, gecikmədə hansı müddətlər işləyir, hansı pul qaytarılmır, gəlir azalanda kimə müraciət edilir? Bu izah hüquqi sənədi əvəz etməməli, onun ən ağır nəticələrini insanın başa düşdüyü dilə çevirməlidir.
İzaha ailə büdcəsinin çətin gün hesabını da əlavə etmək olar. Gəlir azalsa və ya ailə üzvlərindən biri bir müddət işləməsə, ödənişlə yanaşı yaşayışa nə qalacaq? Bu hesab müraciətçini qorxutmaq üçün deyil, götürdüyü yükün davamlılığını görmək üçündür. Evə çıxmaq ailənin bütün ehtiyatını tükəndirən qərara çevrilməməlidir.
Fond isə şəxsi məlumatları açıqlamadan gecikən müqavilələrin, borc bağlandıqdan sonra davam edən münasibətlərin və uğurla ötürülən hüquqların nəticələrini göstərə bilər. Bu iş məlumatların hazırlanmasına və əməkdaşların vaxtına ehtiyac yaradır; əvvəlcə məhdud sınaqla başlayıb izahın anlaşılmasını və cavab müddətini ölçmək mümkündür. Mexanizmin dəyərini yalnız bağlanan müqavilələrlə deyil, öhdəlikləri tamamlayıb mülkiyyətə çatanların nəticəsi ilə də qiymətləndirək.
Ödəniş intizamı belə bir mexanizmin davamlılığı üçün vacibdir. Ancaq intizam tələbi anlaşılmazlıq üzərində qurulmamalıdır. Ev sahibi olmaq istəyən insan yalnız nə qədər ödəyəcəyini deyil, hansı riski götürdüyünü də bilməlidir. Açar qapını açır; aydın müqavilə isə o qapının arxasındakı həyatı planlamağa kömək edir.
Cəsarət Bayramov