Türkiyədə dini amilin siyasətdə rolunun artması, dünyəvilik prinsipinin gələcəyi və Ankaranın Türk dünyasında ideoloji təsir imkanları ciddi müzakirə mövzusudur. Bu proseslər təkcə Türkiyənin daxili siyasi həyatına deyil, dünyəvi dövlətçilik ənənələrinə malik türk respublikalarının gələcək inkişaf modelinə də təsir göstərə bilər. Əsas sual budur: dini-siyasi yanaşmaların güclənməsi Türk dünyasının ortaq milli kimliyini və dünyəvi dövlətçilik prinsiplərini zəiflədə bilərmi?
Türkiyə Respublikası 1923-cü ildə Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə qurularkən qarşıya qoyulan əsas məqsədlərdən biri müasir, hüquqi və dünyəvi dövlət yaratmaq idi. Cümhuriyyətin ideoloji əsasları dövlət idarəçiliyinin dini institutlardan ayrılması, hüquq sisteminin dünyəvi prinsiplər üzərində qurulması, təhsilin vahid dövlət siyasətinə tabe olması və vətəndaşlıq anlayışının dini mənsubiyyətdən asılı olmaması kimi prinsipləri əhatə edirdi.
- Türkiyə Konstitusiyasının 2-ci maddəsində dövlətin demokratik, dünyəvi və sosial hüquq dövləti olduğu təsbit edilir. Bu müddəa ölkənin konstitusion quruluşunun əsas elementlərindən biridir. Bununla belə, konstitusiyada dünyəviliyin təsbit edilməsi həmin prinsipin siyasi və ictimai həyatda necə tətbiq olunması ilə bağlı mübahisələri avtomatik aradan qaldırmır.
2002-ci ildən etibarən Türkiyə siyasətində dominant mövqeyə yüksələn Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) ölkənin siyasi, sosial və institusional həyatında əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb olub. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın rəhbərliyi altında dini-mühafizəkar dəyərlər ictimai diskursda daha görünən yer tutub. Bu dəyişiklikləri dəstəkləyənlər onları dini azadlıqların genişlənməsi və əvvəllər məhdudlaşdırılan sosial qrupların siyasi həyata inteqrasiyası kimi qiymətləndirirlər. Tənqidçilər isə dini dəyərlərin siyasi qərarlara və dövlət institutlarının fəaliyyətinə təsirinin artmasının dünyəvilik prinsipini zəiflədə biləcəyini bildirirlər.
Məhz bu ziddiyyət Türkiyənin gələcək inkişaf modeli ilə bağlı müzakirələrin mərkəzində dayanır. Məsələ insanların dini inanclarını yaşaması deyil. Əsas məsələ dövlətin bütün vətəndaşlara bərabər münasibət göstərməsi, təhsil və hüquq sisteminin dini baxışlardan asılı olmaması, siyasi hakimiyyətin isə dini legitimlik üzərindən cəmiyyətə üstünlük və ya təzyiq göstərməməsidir.
AKP-nin siyasətini tənqid edənlər partiyanın dini-mühafizəkar istiqamətini bəzən “islamçı siyasət” kimi xarakterizə edir, hətta onu nurçuluqla əlaqələndirirlər. Lakin AKP-ni bütövlükdə nurçu hərəkatının siyasi qolu kimi təqdim etmək üçün ayrıca və konkret sübutlar tələb olunur. Bu anlayışları eyniləşdirməkdənsə, partiyanın real siyasi qərarlarını, dini şəbəkələrlə münasibətlərini və dövlət institutlarında baş verən dəyişiklikləri ayrı-ayrılıqda təhlil etmək daha əsaslı yanaşmadır.
- Türkiyədə dünyəviliklə bağlı mübahisələrin əsas istiqamətlərindən biri dövlətin din sahəsindəki roludur. Burada xüsusilə Diyanət İşləri Başkanlığının fəaliyyəti, dini təhsilin genişlənməsi və dövlətin ictimai dəyərlərin formalaşmasında iştirak səviyyəsi diqqət çəkir.
Siyasi tədqiqatçı Şebnem Gümüşcü 2024-cü ildə Le Monde nəşrinə müsahibəsində Türkiyədə dünyəviliyin formal baxımdan qorunmasına baxmayaraq, dövlət institutlarının dini-mühafizəkar istiqamətdə dəyişdiyini vurğulayıb. Onun fikrincə, təhsil və dini qurumlar bu prosesdə xüsusi rol oynayır.
- Məsələnin başqa tərəfi dini institutların dövlət tərəfindən idarə olunmasıdır. Türkiyədə Diyanət İşləri Başkanlığı dini xidmətlərlə yanaşı, ölkənin ictimai həyatında və xarici əlaqələrində də mühüm yer tutur. Bu qurumun fəaliyyəti bir tərəfdən dini xidmətlərin təşkili, digər yandan isə dini dəyərlərin dövlət siyasəti vasitəsilə yayılması kontekstində qiymətləndirilir.
Burada əsas prinsip ondan ibarətdir ki, dini inancların cəmiyyətdə mövcudluğu ilə dövlət siyasətinin dini ideologiyaya əsaslanması eyni anlayışlar deyil. Dünyəvi dövlət dini azadlıqları qorumalı, eyni zamanda heç bir dini baxışın digər vətəndaşlar üzərində siyasi üstünlük əldə etməsinə şərait yaratmamalıdır.
Türkiyənin Türk dünyasındakı mövqeyi yalnız hərbi, iqtisadi və diplomatik imkanları ilə məhdudlaşmır. Ortaq dil, tarixi əlaqələr, mədəniyyət, təhsil və informasiya mübadiləsi Ankaranın regiondakı təsir gücünü artıran əsas amillər sırasındadır. Ancaq bu münasibətlərin hansı ideoloji əsaslar üzərində qurulması da əhəmiyyətlidir. Türk dünyasının dövlətləri ortaq etnik və dil bağlarına malik olsalar da, onların tarixi təcrübələri, dini ənənələri, siyasi sistemləri və milli kimlik modelləri fərqlidir. Buna görə də ortaq türk kimliyinin yalnız dini birlik üzərindən təqdim edilməsi regionun mürəkkəb ictimai mənzərəsini tam əks etdirməz.
Türkiyənin dini diplomatiyası ilə bağlı araşdırmalar Ankaranın din sahəsindəki fəaliyyətindən regional və beynəlxalq təsir vasitəsi kimi istifadə etdiyini göstərir. “Turkish Studies” jurnalında dərc olunmuş tədqiqatda AKP hakimiyyəti dövründə dinin xarici siyasət vasitəsi kimi istifadəsinin regional nüfuzu artırmaq, ənənəvi diplomatiyanın çətin çatdığı sosial qruplarla əlaqələr qurmaq və daxili siyasi mövqeləri möhkəmləndirmək kimi məqsədlərə xidmət edə bildiyi qeyd olunur.
Bu yanaşma özlüyündə Türkiyənin bütün dini təşəbbüslərinin təhlükəli olması demək deyil. Təhsil, mədəniyyət və dini əməkdaşlıq dövlətlər arasında legitim münasibət formalarıdır. Risk isə həmin əməkdaşlığın siyasi və ideoloji asılılıq yaratmaq, yerli milli kimliyi arxa plana keçirmək və dini mənsubiyyəti siyasi sədaqətin meyarına çevirmək üçün istifadə olunması ehtimalından doğur.
Türk dünyası üçün əsas məsələ Ankaranın təsir imkanlarının mövcudluğu deyil, bu təsirin hansı məqsədlərə xidmət etməsidir. Dini-siyasi modelin digər ölkələrə nümunə kimi təqdim olunması isə fərqli nəticələr doğura bilər.
- Milli kimlik yalnız etnik mənsubiyyət və dil ilə məhdudlaşmır. O, tarixi yaddaş, dövlətçilik ənənələri, milli mədəniyyət, hüquqi institutlar və vətəndaşlıq şüuru kimi elementlərdən formalaşır. Dini kimlik də cəmiyyətin mədəni irsinin mühüm hissəsi ola bilər. Lakin bu iki anlayışın eyniləşdirilməsi müəyyən problemlər yaradır. Əgər milli kimliyin əsas meyarı dini mənsubiyyət kimi təqdim olunarsa, həmin dinə mənsub olmayan vətəndaşların dövlətə və cəmiyyətə bağlılığı ilə bağlı yanlış təsəvvürlər yarana bilər. Eyni zamanda, eyni dinə mənsub olan xalqların milli maraqları, dilləri və dövlətçilik ənənələri arasındakı fərqlər arxa plana keçə bilər.
Türk dünyasının gücü məhz onun müxtəlifliyini qoruyaraq ortaq maraqlar ətrafında birləşə bilməsindədir. Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və digər türk respublikaları arasında tarixi və mədəni yaxınlıq mövcud olsa da, onların hər birinin ayrıca dövlətçilik təcrübəsi və milli inkişaf yolu var.
Bu baxımdan, dini-siyasi ideologiyanın ortaq türk kimliyinin əsas məzmununa çevrilməsi təhlükəsi diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Əgər əməkdaşlıq dini həmrəylik üzərində qurularaq dünyəvi hüquq, milli suverenlik və vətəndaş bərabərliyi kimi prinsipləri ikinci plana keçirərsə, ortaq kimlik birləşdirici amildən çox, ideoloji mübahisə mənbəyinə çevrilə bilər. Bununla belə, Türkiyənin bütün siyasi və mədəni təşəbbüslərini milli kimliyə təhlükə kimi təqdim etmək də düzgün olmazdı. Türk dünyasında ortaq dilin, mədəni irsin və tarixi əlaqələrin qorunması ilə bağlı layihələr milli kimlikləri zəiflətmədən də həyata keçirilə bilər. Əsas meyar bu əməkdaşlığın könüllü, qarşılıqlı faydalı və iştirakçı dövlətlərin suverenliyinə hörmət əsasında qurulmasıdır.
Azərbaycan üçün məsələ niyə xüsusi əhəmiyyət daşıyır?
Azərbaycan dünyəvi dövlət modelini konstitusion əsaslarla təsbit edib. Konstitusiyanın 7-ci maddəsi Azərbaycan Respublikasını demokratik, hüquqi, dünyəvi və unitar respublika kimi müəyyən edir. 18-ci maddə isə dinin dövlətdən ayrı olduğunu və bütün dini etiqadların qanun qarşısında bərabərliyini təsbit edir. Bu prinsiplər Azərbaycanın müasir dövlətçilik modelinin mühüm elementlərindəndir. Ölkənin tarixi, milli kimliyi və mədəni irsi İslamla bağlı dərin izlər daşısa da, Azərbaycan kimliyini yalnız dini mənsubiyyətlə izah etmək mümkün deyil. Azərbaycan dili, milli ədəbiyyat, dövlətçilik ənənələri, dünyəvi təhsil, hüquqi institutlar və müxtəlif dini icmaların birgə yaşaması da bu kimliyin ayrılmaz hissələridir. Azərbaycan üçün əsas məsələ Türkiyə ilə yaxın münasibətləri qorumaqla yanaşı, öz konstitusion prinsiplərini, milli maraqlarını və müstəqil dövlətçilik xəttini də qorumaqdır. Türkiyənin daxili siyasi prosesləri Azərbaycanda dini və siyasi müzakirələrə təsir göstərə bilər. Bu təsirin miqyasını isə konkret faktlar, ictimai davranışlar və siyasi proseslər əsasında qiymətləndirmək lazımdır. Xüsusilə təhsil, gənclər siyasəti, dini maarifləndirmə və ictimai kommunikasiya sahələrində xarici ideoloji təsirlərin necə qəbul edildiyi diqqətlə araşdırılmalıdır. Burada məqsəd dini fəaliyyətə qarşı çıxmaq deyil, dövlətin dünyəvi xarakterinin, təhsil sisteminin müstəqilliyinin və vətəndaşların sərbəst düşüncə hüququnun qorunmasıdır.
Azərbaycanın milli maraqları baxımından türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın dini kimlik üzərində deyil, ilk növbədə suverenlik, qarşılıqlı hörmət, ortaq dil, mədəniyyət, iqtisadi inteqrasiya və təhlükəsizlik maraqları üzərində inkişaf etdirilməsi daha dayanıqlı model hesab oluna bilər.
Türk dövlətləri arasında inteqrasiyanın dərinləşməsi ortaq iqtisadi məkanın genişləndirilməsi, nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı, enerji əməkdaşlığı, təhlükəsizlik, elmi mübadilə və mədəni münasibətlərin möhkəmləndirilməsi üçün geniş imkanlar yaradır. Bu prosesin davamlı olması üçün əməkdaşlıq vahid dini və ya siyasi modelin qəbuluna bağlanmamalıdır. Hər bir türk respublikası öz konstitusion quruluşunu, milli maraqlarını və inkişaf prioritetlərini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirmək hüququna malikdir.
Türk dünyasının birliyi müxtəlif dövlətlərin eyni ideologiya ətrafında birləşməsindən daha çox, fərqli siyasi və ictimai sistemlərə malik ölkələrin ortaq maraqlar əsasında əməkdaşlıq edə bilməsi ilə möhkəmlənə bilər.
Bu baxımdan, üç əsas prinsip xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Birincisi, milli suverenlik və dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq prinsipidir. Heç bir dövlətin siyasi və dini modeli digər türk respublikaları üçün məcburi nümunəyə çevrilməməlidir.
İkincisi, dünyəvi hüquq və vətəndaş bərabərliyinin qorunmasıdır. Dini inancların sərbəst ifadəsi təmin edilməli, lakin dövlət idarəçiliyində dini mənsubiyyət əsasında üstünlük yaradılmamalıdır.
Üçüncüsü, ortaq türk kimliyinin dil, tarix, mədəniyyət və qarşılıqlı hörmət üzərində inkişaf etdirilməsidir. Bu yanaşma türk xalqlarının milli xüsusiyyətlərini qorumaqla yanaşı, onların ümumi maraqlar ətrafında birləşməsinə imkan verir.
Türk dünyasının gələcəyi hansısa ölkənin daxili siyasi modelinin bütövlükdə təkrarlanmasından deyil, ortaq dilin, tarixi yaddaşın, milli suverenliyin və hüquqi dövlət prinsiplərinin uzlaşdırılmasından asılıdır. Əgər bu birlik dini-siyasi ideologiyadan üstün tutulan ortaq milli maraqlar üzərində qurularsa, həm daha dayanıqlı, həm də müxtəlif türk xalqlarını əhatə edən daha güclü əməkdaşlıq modelinə çevrilə bilər.
KONKRET.az-ın Analitik Qrupu