Müasir Almaniyanın faciəsi təsadüfi qaz qiymətləri böhranı və ya konyunkturanın müvəqqəti pozulması deyil. Bu, alman ruhunun əsrlik rəqqasının qanunauyğun finalıdır: həddindən artıq nizam-intizam və tapşırığın total icrası (Der totale Einsatz) kodu olan, əsrlər boyu parçalanma ilə total müharibə arasında yellənən xalq 1945-ci ildən sonra bütün fanatizmini özünü qəsdləşdirməyə və mühasibatlığa yönəltdi — və bu gün eyni pedantik dəlilik ilə ciddi şəkildə reqlamentə uyğun olaraq öz ölkəsini ehtiyat hissələrə sökür.

Qitənin ən mühəndis dahisi və bir vaxtlar ən qorxulu millətinin necə özünü əxlaqi tabular və bürokratik təlimatlardan ibarət qəfəsə saldığını anlamaq üçün alman matrisinin ilkin koduna 1945-ci ildən çox əvvəl baxmaq lazımdır.

I Pərdə. Xaos qorxusundan doğuluş və 1933-cü ilin şeytani sövdələşməsi

Almanlar Avropanın ən açıq keçid həyətində — qonşuları saxlaya biləcək təbii sərhədlər, dağ qalxanları və ya dənizlər olmadan formalaşıblar. Otuzillik müharibədə bir-birini elə səylə qıran üç yüz cırtdan knyazlıqdan ibarət yamaqlı yorğan içində əsrlər boyu yaşamaq alman şüuraltına xaos qarşısında panik, heyvani dəhşət həkk etdi.

Bu qorxuya cavab lüteran-prus Ordnung kultu — fiziki sağ qalmağın yeganə yolu kimi nizam oldu. Alman üçün qayda və təlimat darıxdırıcı formalıq deyil, rahat burjua evini qanlı uçurumdan ayıran nazik arakəsmədir. Buna alman romantizminin fövqəlvəzifə xüsusiyyətini — heç nəyi yarımçıq etməmək qabiliyyətini əlavə edin — və hər hansı ideyanı mütləq saat mexanizminə çevirən millət əldə edəcəksiniz.

1871-ci ildə Dəmir kansler Bismark nəhayət şairlər, kimyaçılar, mühəndislər və prus zabitlərindən ibarət bu konstruktoru vahid İkinci Reyxə yığanda dəhşətli geosiyasi lənət ortaya çıxdı: birləşmiş Almaniya Avropa üçün çox böyük, lakin dünya hökmranlığı üçün çox kiçik və sıxılmışdır. Birinci Dünya müharibəsi bu geosiyasi klaustrofobiyanı qılıncla kəsmək cəhdi oldu — və 1918-ci ilin fəlakəti ilə başa çatdı.

Versal sülhündən sonra Veymar Respublikası almanlar üçün insan sisteminin üç əsas sağ qalma konturunun çökdüyü ideal cəhənnəm oldu:

Həyat konturu (bioloji sağ qalma): maaşın gündə iki dəfə verildiyi və təkərli arabalarla daşındığı hiperinflyasiya, aclıq və milyonlarla işsiz.

Sevgi konturu (qəbilə bağlılığı): total atomizasiya, köhnə icmaların dağılması, hamının hamıya qarşı küçə döyüşləri və milli təhqir.

Məna konturu (azadlıq və qüvvə tətbiqi nöqtəsi): tarixi dalana düşmə və gələcəyin tam mənasızlığı hissi.

Burada ən yüksək mədəniyyət, fəlsəfə və elm xalqının niyə Hitlerin arxasınca bu qədər nizamlı getdiyinin cavabı gizlənir. Hitler qamçılı karikatur qəddar kimi aydan düşmədi və yazıq almanları pislik etməyə məcbur etmədi. O, donmuş, təhqir olunmuş millətin ekzistensial dəliyini dahiyanə diaqnoz etdi və nəhəng aşağı enerjili özünütəşkilata çıxış verdi.

Veymar bürokratiyası yalnız ümidsizlik və təzminat cədvəlləri təklif etdiyi yerdə o, insanlara ümid qaytardı. Məşəl yürüşləri, avtoban xalq tikintiləri, qarşılıqlı yardım dərnəkləri, uşaq düşərgələri və yoldaşlıq kultu atomizasiya olunmuş burjuaya ən güclü qəbilə qardaşlığı narkotikini — yenidən böyük bütövün hissəsi olduğun hissini verdi. Düşmənin adı ilə çağırıldığı sadə, billur aydın dünya mənzərəsi və hər fəhlə və əsgərin müqəddəs revanş missiyası qüvvə tətbiqi nöqtəsini və varlıq mənasını qaytardı.

Almanlar özləri, aşağıdan, həvəslə bu mühərrikə öz aşağı enerjilərini, nizam-intizamlarını və mühəndis dahiliyini doldurdular. Maşın tam gücə yığılıb qapılar çırpıldıqda isə məlum oldu ki, sükan arxasında alman total icra kodunu dünya müharibəsi rejiminə keçirən dəli manyak oturur — və bu ocaqda əvvəlcə yarım dünyanı, sonra Almaniyanın özünü yandırdı.

II Pərdə. Özünü qəsdləşdirmənin üç taktı və Şərqin reyderlə ələ keçirilməsi (1945–1990-cı illər)

1945-ci ildə alman rəqqası bütün gücü ilə beton divara çırpıldı. Lakin məktəb dərsliklərinin əksinə olaraq, məşhur alman tövbəsi 1945-ci ilin mayında baş vermədi. Alman travmasının yolu üç sərt taktdan keçdi:

1945–1968: Total amneziya və sükut komplokusu. İlk iyirmi ildə kansler Konrad Adenauer dövründə Qərbi Almaniya Hitler Marsdan uçub geri qayıtmış kimi yaşadı. Heç bir ümumxalq peşmançılıq yox idi: milyonlarla keçmiş NSDAP üzvü, nasist hakimi, məmuru, həkimi və sənayeçisi sadəcə mülki kostyum geyinərək yeni respublikanın kreslolarına əyləşdi və səssizcə, dişlərini sıxaraq iqtisadi möcüzəni döydü. Skeletlər sağ qalma naminə şkaflarda möhkəm bağlandı.

1968–1980-ci illər: Uşaqların üsyanı və qurğuşun illəri. Sıxışdırılmış travma ilk müharibədən sonrakı nəsil böyüyəndə partladı. Uşaqlar atalarının şkaflarını açdı, orada SS mundirləri tapdı və sual verdilər: Ata, müharibədə nə edirdin? Valideynlərin dözülməz utancından və yalanından alman gəncliyi parçalandı. Ən radikalları silah götürüb Qırmızı Ordu Fraksiyasının (RAF) solçu şəhər terroruna qoşuldular, illərlə qərbi alman bankirlərini, prokurorlarını və sənayeçilərini güllələdilər. Altmışıncıların əsas kütləsi isə universitetlərə, mediaya və siyasətə getdi, dəhşətini yeni dövlət dininə — əbədi kollektiv günah kultuna çevirdi. Eyni zamanda Şərqi Almaniya bu terapiyadan tamamilə yayındı: Moskva rəsmi olaraq ADR-i qalib antifəşizm dövləti elan etdi və Reyxin bütün günahlarını rahatlıqla qərb kapitalistlərinin üzərinə yazdı.

1990-cı ildən sonra: Pasifist kastrasiya və ADR-in reyderlə ələ keçirilməsi. 1989-cu ildə Berlin divarı uçanda televizorda bunu qardaş sevgisi bayramı kimi təqdim etdilər. Əslində isə Qərbi Almaniya müflis qonşusunu soyuq reyderlə ələ keçirdi. Özəlləşdirmə üzrə dövlət idarəsi Treuhand vasitəsilə qərbi almanlar bir neçə ildə ADR-in 14 min müəssisəsini hərraca çıxardılar: rəqibləri qəpik-quruşa alıb bağladılar, milyonlarla insanı küçəyə atdılar. Şərqi almanlara (ossi) tez başa salındılar ki, onların diplomları, zavodları və bioqrafiyaları zibildir və mehribanlıqla öz ölkələrində kiçik personal üçün yenidən oxumağa icazə verildi.

Şərqi udub tarixin bitdiyini qərara alan birləşmiş Almaniya nəhayət rahatladı. Soyuq müharibə dövründə AFR-in güclü yarım milyonluq Bundesveri və minlərlə tankı var idi. 1990-cı ildən sonra ordu otuz il ərzində şüurlu şəkildə sınıq helikopterlər və təlimlərdə taxta pulemyot maketləri olan pasifistlər dərnəyi vəziyyətinə gətirildi.

Milli ideya “Wandel durch Handel” (Ticarət vasitəsilə dəyişim) formulu oldu: biz hamı ilə ticarət edirik, hamını borulara və kreditlərə bağlayırıq, deməli, artıq heç kim heç vaxt müharibə etməyəcək.

III Pərdə. İdeal tufan və təlimata uyğun pedantik harakiri (2022–2026)

Bu rahat istixana otuz il İsveçrə saatı kimi işlədi. Alman iqtisadi mühərrikinin bütün supergücü — avtomobil sənayesi, BASF kimi kimya nəhəngləri, dəzgahqayırma — üç sütun üzərində dayanırdı: Amerika hərbi damı, qəpik qiymətli Rusiya boru kəməri qazı və Çində dibsiz satış bazarı.

2022–2025-ci illərdə hər üç dayaq dizdən sındırıldı. Lakin ən heyrətamiz olan xarici konjunkturanın necə çökməsi deyil, alman total təlimat icrası kodunun bu zərbəyə necə reaksiya verməsidir. Hər hansı digər dövlət sağlam milli eqoizm və özünüqoruma instinktini işə salacağı yerdə Almaniya pedantik fanatizmlə öz iqtisadiyyatını ciddi şəkildə ideoloji qaydalarının paraqraflarına uyğun olaraq öldürməyə başladı:

Ekologiya naminə enerji harakirisi. Ukraynada münaqişə başladıqdan və Şimal axınları partladıldıqdan sonra alman sənayesi ucuz Rusiya qazından məhrum olduqda enerji qiymətləri dəfələrlə artdı. Bu anda Berlindəki hökumət nə edir?

2023-cü ilin yazında, enerji aclığının ən qızğın çağında almanlar yaşıl fanatizm böhranında öz ikinci ayaqlarına özləri atəş açırlar — son üç atom elektrik stansiyasını söndürüb sökülməyə verirlər.

Çünki atomdan imtina planı əvvəlcədən təsdiqlənmişdi və alman üçün təlimata riayət etməmək şalvarsız qalmaqdan daha qorxuludur. Nəticədə sənayenin flaqmanları çamadanlarını yığıb zavodları ABŞ və Asiyaya köçürür, Almaniya isə küləksiz günlərdə ən çirkli qəhvəyi kömürü yandırır və qonşu Fransadan atom elektrikini üçqat qiymətə alır.

Çin alıcıdan cəllada çevrildi. Onilliklər boyu çinlilər itaətkarcasına alman Mercedes, Volkswagen və zavod xətləri alırdılar. Lakin Berlin əxlaqçılıq və yaşıl vergilərlə məşğul olduğu müddətdə Çin avtomobil sənayesi (BYD və onlarla digər brend) və robototexnika sıçrayış etdi və indi almanları öz meydançalarında darmadağın edir — üstəlik Çinin özündə alman konsernləri bazarı sürətlə itirir.

Geosiyasi iflic və əziyyətçi kompleksi. Xarici siyasətdə keçmiş nəhəng ağır şizofreniya klinikasında opandı. Şimal axınlarında düyməni kimin texniki olaraq basdığının heç bir əhəmiyyəti yoxdur — Vaşinqton kuratorları, yoxsa icarəyə götürülmüş yaxtada kiyev dalğıcları. Əsas odur ki, Berlin əsas enerji arteriyasının məhv edilməsini itaətkarcasına uddu, hətta ucadan “Bunu kim etdi?” soruşmağa utanıb, öz istintaqını məxfi saxladı və itaətkarcasına bahalı Amerika LNG-nə keçdi.

Eyni zamanda Almaniyanın əxlaqi şantajı ayrı bir Şərqi Avropa idman növünə çevrildi. Varşava və Kiyev qüsursuz mexanikanı mənimsədilər: Berlinin burnunu ictimaiyyət qarşısında Hitlerə, Molotov-Ribbentrop paktına və ya Moskvaya keçmiş yumşaqlığına soxmaq kifayətdir — və alman kassa aparatı itaətkarcasına açılır, milyardlarla avro, Leopard tankları və Iris-T sistemləri göndərir, hətta cavab olaraq alman liderlərini canlı yayımda “küsülü liverwurst” adlandırsalar belə.

Üstəlik pərdəarxası alman elitaları Ukraynanın real olaraq Aİ-yə daxil olması perspektivindən soyuq tərdə boğulurlar: onlar kalkulyatorda mükəmməl hesablayır və başa düşürlər ki, Ukrayna aqrosektoru və birbaşa dotasiyalar sadəcə Aİ-nin kəsirli büdcəsini partladacaq.

IV Pərdə. Dəli gömleğində titan: qandalda kansler və traktorlarda üsyan

Bugünkü Almaniya yuxarıdan aşağıya özünü milyonlarla hüquqi və əxlaqi iplə sarımış, ətrafında evi yanarkən barmağını belə tərpədə bilməyən Qulliveri xatırladır.

Dünyaya avtobanlar, sürətli qatarlar və dizel mühərriki bəxş edən ölkə gündəlik həyatda kağız məktublar və faks erasında ilişib qalıb. Alman Deutsche Bahn qatarları hind qatarlarından daha tez-tez gecikir, avtomobil körpüləri nadir böcəklər və yarasalar üzərində sonsuz ekoloji ekspertizalar səbəbindən illərlə çürüyür, Moskva və ya Şanxayda sürətlə inkişaf edən əsas rəqəmsal xidmətlər isə Almaniyada razılaşmalar və məlumatların qorunması qanunlarının bataqlığında boğulur.

Siyasi zirvədə tam durğunluq hökm sürür. 16 il bütün stullarda eyni vaxtda məharətlə oturan Angela Merkelin gedişi iradənin fəlakətli vakuumunu üzə çıxardı. Hətta 2025-ci ilin yazında rəngsiz Olaf Şoltsun uğursuz “svetofor” koalisiyasını sağ korporativ canavar Fridrix Merts — Amerika investisiya nəhəngi BlackRock-un keçmiş top-meneceri — əvəz etdikdə belə heç bir dönüş baş vermədi.

Çünki mühafizəkar Merts iki sırf alman boğucusu ilə əl-ayaqdan bağlanıb:

Birincisi — konstitusiyaya daxil edilmiş borc əyləci (Schuldenbremse), dövlətin kredit götürməsini və böhranı infrastruktur və sənayenin xilası üçün pulla doldurmasını qadağan edən müqəddəs mühasibat qanunu.

İkincisi — siyasi yanğın divarı (brandmauer), sağ “Almaniya üçün Alternativ” (AfD) partiyası ilə hər hansı koalisiyaya tabu. Sağları hakimiyyətə buraxmamaq üçün sağ kansler Merts özünü sol sosyal-demokratlarla hökumətə sıxışdırdı və indi qandallarda dünən tribunadan tənqid etdiyi eyni sol-liberal gündəliyi davam etdirməyə məcburdur.

BlackRock-dakı keçmişinə nəzər saldıqda isə Vaşinqtonla münasibətlərdə alman kanslerinin vəzifəsi ümumiyyətlə sadə qaydaya endirilir: sənayeni soyundurub okeanın o tayına aparanda — nəzakətlə qapını tut.

Lakin alman cəmiyyətinin aşağısında səksən il sıxılmış yay cırıltı ilə açılmağa başlayır.

Kökən Qərbi Alman vətəndaşı onilliklər boyu utanc mədəniyyətində və həddindən artıq tolerantlıqda təlim keçib, burada futbol çempionatından kənar hər hansı alman bayrağı və ya milli maraqlar haqqında söhbət dərhal nasizmin damğası ilə damğalanır. Nəticədə orta burjua öz hüquqlarını kortəbii müdafiə etməyi unudub: o, barrikadalara çıxmaqdansa, plastik stəkanı səhv çeşidləyən və ya bazar günü otbiçən maşınını işə salan qonşusuna pedantik donos yazmağa üstünlük verir.

Lakin həyat səviyyəsi aşağı düşdükdə, vergilər və isitmə hesabları kosmosa qalxdıqda, sona qədər formatlamaq mümkün olmayan iki qüvvə oyandı:

Alman fermerləri — rəqəmsal siyasi düzgünlük tövləsinə salmaq ən çətin olan torpaq adamları. Hökumət onların dizel subsidiyalarını kəsməyə cəhd edəndə minlərlə nəhəng traktor Berlinı blokadaya aldı, avtobanları bağladı və hökumət məhəllələrini peyinlə doldurdu. Bu, onilliklər ərzində kökən almanların Brüssel və Berlin bürokratiyasını bəsləməkdən yorulmuş həqiqi, kobud, aşağıdan gələn passionarlığının nadir partlayışı idi.

Şərqi Almaniya — 1990-cı ildə ikinci sort insan kimi udulmuş və sovet tarixi sayəsində qərbi alman kollektiv günah lobotomiyasından keçməmiş o ossilər. Şərqdə insanlar açıq şəkildə silah təchizatını dayandırmağı, ucuz enerji daşıyıcılarını qaytarmağı və sərhədləri bağlamağı tələb edirlər. Məhz orada sağ “Almaniya üçün Alternativ” (AfD) artıq səslərin üçdə birini alaraq regionun əsas xalq partiyasına çevrilir.

Və burada alman absurdu öz zirvəsinə çatır: səksən il “Bir daha 1933-ə yol vermə” şüarı altında sistem quran elita öz xalqından o qədər qorxur ki, ciddi şəkildə xüsusi xidmətlər vasitəsilə ölkənin ikinci ən populyar partiyasını ekstremist elan edib məhkəmə yolu ilə qadağan etməyə çalışır — təbii ki, yalnız demokratiyanın xilası naminə.

Almaniya bu gün öz əlləri ilə tikilmiş dəli gömleğində yaralı sənaye titanıdır. O, hələ də dünyanın ən yaxşı dəzgahlarını, optikasını və mürəkkəb kimyasını istehsal etməyi bacarır. Lakin onun ucuz enerjisi kəsildi, boruları partladıldı, əlləri Amerika təlimatları ilə bağlandı, yaşıl reqlamentlərlə boğuldu və boynuna dağılan Avropa evinin saxlanması asıldı.

Və alman taleyinin əsas paradoksu ondadır ki, bu böhran təlimatlarla düzəldilmir. Qəfəsdən çıxmaq və ölkəni səssiz deindustrializasiyadan xilas etmək üçün almanlara siyasi subyektlik, qəbul edilmiş qaydaları pozmaq cəsarəti və sağlam milli qəzəb — yəni Almaniyanın 1945-ci ildən sonra öz keçmişi qarşısında dəhşət içində könüllü şəkildə amputasiya etdiyi tam həmin orqanlar — həyati zəruridir.

Müəllif: Peter Qluxov,
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az