1796-cı il mayın 14-də ingilis həkim Edvard Cenner tibb tarixinin ən mühüm təcrübələrindən birini həyata keçirdi. O, səkkiz yaşlı bir uşağı qəsdən inək çiçəyi virusuna yoluxdurdu. Bir neçə həftə sonra isə onu dövrün ən qorxulu yoluxucu xəstəliklərindən biri olan təbii çiçəyə yoluxdurmağa cəhd etdi.

Bu riskli təcrübənin nəticəsi sonralar bəşəriyyətə əsrlər boyu yüz milyonlarla insanın həyatına son qoymuş xəstəlikdən xilas olmaqda kömək etdi.

XVIII əsrdə təbii, yaxud qara çiçək dünyanın ən təhlükəli yoluxucu xəstəliklərindən biri olaraq qalırdı. Xəstəlik insandan insana asanlıqla keçir, yüksək hərarətə, ağır intoksikasiyaya və bədəndə xarakterik irinli səpgilərin yaranmasına səbəb olurdu.

Tarixi hesablamalara görə, xəstəliyə yoluxanların təxminən 30 faizi həyatını itirirdi. Uşaqlar arasında ölüm göstəricisi isə bəzən daha yüksək olurdu. Sağ qalanların çoxu üzündə və bədənində dərin çapıqlarla ömür sürməli olurdu. Çiçək xəstəliyi həm də korluğun geniş yayılmış səbəblərindən biri idi.

Xəstəliyin buraxdığı izlər o qədər adi hal almışdı ki, polis tərəfindən hazırlanan xarici görünüş təsvirlərində bəzən insanın üzündə çiçək xəstəliyinin çapıqlarının olmaması ayrıca qeyd edilirdi.

Peyvənd Cennerdən çox əvvəl də mövcud idi

Cennerin kəşfindən əsrlər əvvəl Çin, Hindistan və Asiyanın digər bölgələrində variolasiya adlanan üsuldan istifadə edilirdi. Bu üsul sağlam insanın təbii çiçək xəstəliyinə yoluxmuş şəxsdən götürülən material vasitəsilə qəsdən yoluxdurulmasını nəzərdə tuturdu.

Prosedur uzunmüddətli immunitet yarada bilsə də, kifayət qədər təhlükəli idi. Variolasiyadan sonra ölüm göstəricisi təxminən 1-2 faiz təşkil edirdi. Bundan başqa, həmin üsulla yoluxdurulan insan sonradan xəstəliyin yayılma mənbəyinə çevrilə bilərdi.

XVIII əsrdə variolasiya Avropada da geniş yayılmağa başladı. Edvard Cenner özü də uşaqlıqda bu prosedurdan keçmişdi.

Lakin ingilis kəndliləri çoxdan maraqlı bir qanunauyğunluğu müşahidə etmişdilər: nisbətən yüngül keçən inək çiçəyi xəstəliyinə yoluxmuş sağımçılar ölümcül insan çiçəyinə, demək olar ki, tutulmurdular.

Məhz bu müşahidə gələcək kəşfin əsasını qoydu.

Sağımçı Sara Nelms və Blosom adlı inək

1796-cı ilin mayında sağımçı Sara Nelms Edvard Cennerə müraciət etdi. Onun əlində Blosom adlı inəkdən keçmiş inək çiçəyinin xarakterik qabarcıqları vardı.

Cenner inək çiçəyinə yoluxmanın insanı təbii çiçək xəstəliyindən qoruya biləcəyini yoxlamaq qərarına gəldi.

Təcrübə üçün o, bağbanının səkkiz yaşlı oğlu Ceyms Fippsi seçdi.

Mayın 14-də həkim uşağın qolunda kiçik kəsiklər açaraq sağımçının əlindəki qabarcıqdan götürdüyü materialı həmin nahiyəyə yeritdi.

Bir neçə gün sonra Ceymsdə yüngül halsızlıq, hərarətin yüksəlməsi və yerli reaksiya müşahidə olundu. Lakin uşaq tezliklə sağaldı.

Ancaq təcrübənin ən təhlükəli mərhələsi hələ qarşıda idi.

Bu gün heç bir etika komitəsinin icazə verməyəcəyi təcrübə

1796-cı il iyulun 1-də Cenner uşağa variolasiya tətbiq etdi. Bunun üçün təbii çiçək xəstəliyinə yoluxmuş insandan götürülmüş materialdan istifadə olundu.

Əslində, həkim əvvəlki peyvəndin qoruyucu təsirini yoxlamaq üçün uşağı ölümcül infeksiyaya yoluxma təhlükəsi ilə üz-üzə qoymuşdu.

Lakin Ceyms xəstələnmədi.

Sonralar onun immuniteti dəfələrlə yoxlanıldı. Nəticə dəyişməz qaldı.

Cenner üçün bu, inək çiçəyinin insanı təbii çiçək xəstəliyindən qoruya bildiyinin inandırıcı sübutu idi.

Ancaq burada diqqətdən kənarda qala bilməyəcək bir sual yaranır: Niyə bu qədər təhlükəli təcrübə üçün məhz uşaq, özü də həkimin yanında çalışan bir insanın oğlu seçilmişdi?

Müasir tibbi etika normalarına görə, belə bir təcrübə qəbuledilməz hesab edilərdi. Səkkiz yaşlı uşaq məlumatlandırılmış razılıq vermək qabiliyyətinə malik deyildi. Üstəlik, onun ölümcül təbii çiçək xəstəliyinə yoluxma riski tamamilə real idi.

Kəşfin tarixi əhəmiyyəti bu faktı aradan qaldırmır.

Etimadsızlıqdan dünya miqyasında tanınmağa doğru

1797-ci ildə Cenner əldə etdiyi nəticələri London Kral Cəmiyyətində təqdim etməyə çalışdı. Lakin onun məruzəsi nəşr üçün qəbul edilmədi.

1798-ci ildə isə həkim öz hesabına inək çiçəyi və onun qoruyucu xüsusiyyətləri haqqında elmi əsər nəşr etdirdi.

Yeni üsul latınca “vacca” – “inək” sözündən götürülərək “vaksinasiya” adlandırıldı.

Tədricən vaksinasiya daha təhlükəli olan variolasiyanı əvəz etməyə başladı.

Burada mühüm bir məqamı da qeyd etmək lazımdır: Edvard Cenner inək çiçəyinin qoruyucu təsirini müşahidə edən və ya bu üsuldan peyvənd məqsədilə istifadə etməyə çalışan ilk insan deyildi. Onun tarixi xidməti bu prosesi sistemli şəkildə araşdırması, nəticələri elmi ictimaiyyətə təqdim etməsi və yeni metodun yayılmasına nail olması idi.

Təbii yolla çiçək xəstəliyinə sonuncu yoluxma hadisəsi 1977-ci il oktyabrın 26-da Somalidə qeydə alındı.

1980-ci il mayın 8-də Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı təbii çiçək xəstəliyinin dünyada tamamilə ləğv olunduğunu rəsmən elan etdi.

Bu, bəşəriyyət tarixində məqsədyönlü tibbi tədbirlər nəticəsində insanlarda yayılan yoluxucu xəstəliyin tamamilə aradan qaldırılmasının ilk nümunəsi idi.

Bu uğur yalnız vaksinin effektivliyi ilə bağlı deyildi. Təbii çiçək virusunun heyvanlar arasında təbii rezervuarı yox idi. Xəstəliyin xarakterik əlamətləri isə yoluxma hallarının əksəriyyətini aşkar etməyə imkan verirdi. Beləliklə, infeksiyanın yayılma zəncirini qırmaq mümkün olurdu.

Ceyms Fippsin sonrakı taleyi necə oldu?

Cennerin məşhur təcrübəsini üzərində apardığı uşaq sağ qaldı və həmin dövr üçün kifayət qədər uzun ömür sürdü.

Ceyms evləndi, övladları oldu və 1853-cü ildə 65 yaşında vəfat etdi.

Cenner Fipps ailəsinə yaşayış yeri ilə bağlı da kömək etmişdi. Ceymsin həyatı ilə əlaqəli ev İngiltərənin Berkli şəhərində bu günədək qorunub saxlanılıb.

Edvard Cennerin özü isə 1823-cü ildə, çiçək xəstəliyinin tamamilə məğlub edilməsini görmədən dünyasını dəyişdi.

Ceyms Fippsə ilk peyvəndin vurulmasından təbii çiçək xəstəliyinin tamamilə ləğv edildiyinin rəsmən elan olunmasına qədər düz 184 il keçdi.

Peyvənd tarixinin başlanğıcında qüsursuz elmi təcrübə dayanmırdı. Bu tarix xalq müşahidələrini, cəsarətli elmi fərziyyəni, uşaq üzərində aparılmış təhlükəli sınağı və sonrakı nəsillərin alimləri ilə həkimlərinin uzunmüddətli əməyini özündə birləşdirir.

Bütün bunların nəticəsində bəşəriyyət tarixinin ən qorxunc xəstəliklərindən biri yer üzündən silindi.

Rəsmiyyə Şərifova, ki 

KONKRET.az