Sibirin etnoqrafik tarixində oxunması olduqca ağır olan səhifələr var. Bu səhifələr artıq mövcud olmayan xalqların taleyindən bəhs edir. XVIII və ya XIX əsrdə hələ yaşayan, öz dilində danışan, adət-ənənələrini qoruyan, şamanları və özünəməxsus dəfn mərasimləri olan bu xalqlar bir neçə onillik sonra, sanki heç vaxt mövcud olmamış kimi tarix səhnəsindən silinirdilər.

Bəzən belə yoxolma prosesi bir əsr davam edirdi. Bəzən isə daha dəhşətli mənzərə yaranırdı: bütöv bir xalq cəmi bir insan nəslinin ömrü ərzində yoxa çıxırdı.

Bu faciənin ən dramatik və eyni zamanda ən ibrətamiz nümunələrindən biri yukagirlərin taleyidir. Daha dəqiq desək, XIX əsr etnoqraflarının omoklar adlandırdığı böyük yukagir qrupunun aqibətindən söhbət gedir.

Elmi araşdırmalara görə, vaxtilə Lena çayından Anadır çayınadək uzanan geniş ərazilərdə yaşayan bu xalqın bir sıra tayfa qrupları XVII–XVIII əsrlərdə cəmi bir neçə onillik ərzində demək olar ki, tamamilə yoxa çıxdı.

Bəs nə baş vermişdi? Bir vaxtlar nəhəng ərazilərdə yaşayan, özünəməxsus mədəniyyətə və həyat tərzinə malik olan xalq necə oldu ki, XVIII əsrin sonlarına doğru bir neçə yüz nəfərə qədər azaldı?

Yarımqitəni məskunlaşdıran xalq

1630–1640-cı illərdə İvan Rebrov, Mixail Staduxin və Semyon Dejnyovun rəhbərlik etdiyi rus kazak dəstələri İndigirka, Kolıma və Anadır çaylarının sahillərinə çatanda burada çoxsaylı və özünəməxsus həyat tərzi olan yerli əhali ilə qarşılaşdılar.

Ruslar bu insanları əsasən «yukagirlər» adlandırırdılar. Bu ad bölgədə yaşayan müxtəlif tayfa qruplarını ümumiləşdirirdi. «Omok» adı isə həmin qruplardan birinin özünəməxsus etnik adlarından biri kimi tanınırdı.

Rusların bölgəyə gəldiyi dövrdə yukagirlər geniş ərazilərə yayılmışdılar. Bu xalqın ən böyük tədqiqatçılarından biri olan Vladimir İoxelson «Yukagirlər və yukagirlaşmış tunquslar» adlı fundamental əsərində onların XVII əsrin əvvəllərindəki yayılma arealını təsvir edib.

İoxelsonun araşdırmalarına görə, yukagirlərin məskunlaşdığı ərazi qərbdə Lenanın aşağı axınından şərqdə Anadır çayınadək, şimalda Şimal Buzlu okeanının sahillərindən cənubda Kolıma çayının yuxarı axınlarınadək uzanırdı. Bu, müasir Fransa ərazisindən bir neçə dəfə böyük olan nəhəng coğrafi məkan idi.

XVII əsrə aid yasak, yəni xəz vergisi kitabları əsasında aparılan hesablamalara görə, rusların gəlişi zamanı yukagirlərin ümumi sayı təxminən 4500–5000 nəfər təşkil edirdi.

Onlar bir neçə tayfa və ərazi qrupuna bölünürdülər. Bunların arasında çuvanlar, xodınlar, anaullar, omoklar, alazeya və yana yukagirləri xüsusi yer tuturdu.

Sibir və Arktika xalqlarının demoqrafik miqyası baxımından bu, kifayət qədər böyük göstərici idi. Həmin dövrdə yukagirlərin sayı bəzi qonşu yerli xalqların ümumi sayından da çox ola bilərdi.

Lakin cəmi bir neçə əsr ərzində bu mənzərə köklü şəkildə dəyişdi. XVIII əsrin sonlarına doğru yukagirlərin sayı kəskin azaldı, ayrı-ayrı tayfa qrupları isə demək olar ki, tarixdən silindi.

Bəs bu fəlakətə nə səbəb olmuşdu?

Müasir etnotarixi tədqiqatlar, xüsusilə V.İ. İoxelson, A.P. Okladnikov, İ.S. Qurviç və digər alimlərin araşdırmaları bu faciənin bir-biri ilə əlaqəli bir neçə əsas səbəbini üzə çıxarır.

Epidemiyalar: xalqı məhv edən görünməz düşmən

Yukagirlərin sayının kəskin azalmasının əsas səbəblərindən biri yoluxucu xəstəliklər idi.

Sibirin bir çox yerli xalqları kimi, yukagirlərin də Avrasiyanın digər bölgələrində geniş yayılmış infeksiyalara qarşı immunoloji müdafiəsi zəif idi. Rus kazaklarının və sənaye adamlarının bölgəyə gəlişi ilə çiçək, qızılca, qrip və digər yoluxucu xəstəliklər də bu ərazilərə yayıldı.

Xüsusilə çiçək epidemiyaları ağır nəticələrə səbəb oldu. 1669, 1691 və 1693-cü illərdə yukagirlərin yaşadığı ərazilərdə genişmiqyaslı xəstəlik dalğaları qeydə alındı.

A.S. Zuyevin «XVII əsrin ikinci yarısı – XVIII əsrin birinci rübündə Sibirin ən şimal-şərqində ruslar və yerli əhali» adlı tədqiqatında yakut voyevodalarının hesabatlarına istinad edilir. Həmin məlumatlara əsasən, 1691–1693-cü illərin epidemiyaları ayrı-ayrı bölgələrdə yukagir əhalisinin 44–80 faizinin ölümünə səbəb olmuşdu.

Ən ağır zərbələrdən biri 1691-ci ildəki çiçək epidemiyası zamanı dəydi. Bəzi yaşayış məntəqələrində demək olar ki, sağ qalan olmadı.

Kazakların hesabatlarında Kolıma bölgəsində yukagirlərin böyük hissəsinin çiçək xəstəliyindən öldüyü bildirilirdi.

Beləliklə, əsrlər boyu formalaşmış icmalar qısa müddətdə ailələrini, ağsaqqallarını, təcrübəli ovçularını və ənənələrinin daşıyıcılarını itirməyə başladılar.

### Çukçalar və koryaklarla amansız müharibələr

Yukagirlərin demoqrafik faciəsinin digər mühüm səbəbi qonşu xalqlarla uzunmüddətli silahlı qarşıdurmalar idi.

XVII əsrdə Çukotka yarımadasından qərbə doğru genişlənən çukçalarla yukagirlər arasında ciddi münaqişələr başladı. Bu qarşıdurmalar XVII əsr boyunca, hətta XVIII əsrin xeyli hissəsində davam etdi.

Müharibələr xüsusilə yukagirlərin şərq qruplarına ağır zərbə vurdu. Anaullar və çuvanlar böyük itkilər verdilər.

Anadır çayının aşağı axınında yaşayan anaullar XVII əsrin sonlarına doğru demək olar ki, tamamilə yox oldular. Çuvanların sayı da kəskin şəkildə azaldı.

Uzunmüddətli müharibələr yalnız insan itkisi ilə nəticələnmirdi. Ovçuluq əraziləri təhlükə altına düşür, yaşayış məntəqələri dağıdılır, ailələr öz torpaqlarını tərk etməyə məcbur qalırdı.

Beləliklə, epidemiyalarla zəifləmiş xalq hərbi qarşıdurmalar nəticəsində daha da ağır vəziyyətə düşürdü.

Yasak vergisi və müstəmləkə idarəçiliyinin təzyiqi

Yukagirlərin həyatını çətinləşdirən digər amil rus idarəçiliyi tərəfindən tətbiq edilən yasak vergisi idi.

Yasak əsasən xəz şəklində ödənilən vergi idi. Yakut qəzasında qüvvədə olan qaydalara əsasən, yetkin yaşlı yukagir kişilərdən ildə 5–7 samur dərisi tələb oluna bilərdi.

Ənənəvi ovçuluqla dolanan, ovlaq sahələri getdikcə daralan icmalar üçün bu, olduqca ağır yük idi.

Üstəlik, rəsmi vergi ilə yanaşı, yerli idarəçilərin əlavə tələbləri, müxtəlif yığımlar və amanat sistemi də mövcud idi. Amanat sistemi çərçivəsində yerli əhalinin nümayəndələri girov kimi qalalarda saxlanılır, bununla da verginin vaxtında ödənilməsi və itaət təmin edilməyə çalışılırdı.

İ.S. Qurviçin araşdırmalarında qeyd olunduğu kimi, bu cür təzyiqlər yukagirlərin ənənəvi təsərrüfat sistemini zəiflədir, ailələrin dolanışığını çətinləşdirir və əhalinin təbii artımına mənfi təsir göstərirdi.

Assimilyasiya: dilini və kimliyini itirən nəsillər

Yukagirlərin bir hissəsi epidemiyalardan və müharibələrdən sağ çıxsa da, başqa bir təhlükə ilə üzləşdi: assimilyasiya.

Sayca daha çox olan yakutlar, evenlər və evenklərlə uzunmüddətli təmas nəticəsində sağ qalan yukagir icmalarının bir qismi tədricən qonşu xalqların içərisində əriməyə başladı.

Yukagir ailələri başqa etnik mühitə daxil olur, öz dillərini və ənənələrini tədricən itirirdilər.

Bu proses xüsusilə yukagir məskunlaşma arealının qərb hissəsində, Yana və İndigirka çaylarının hövzələrində daha intensiv gedirdi.

Beləliklə, yukagirlərin yoxa çıxması yalnız fiziki məhvlə məhdudlaşmırdı. Xalqın dili, mədəniyyəti, kollektiv yaddaşı və etnik kimliyi də tədricən sıradan çıxırdı.

Omoklar: bir nəsil ərzində tarixdən silinənlər

Yukagir tayfa qrupları arasında ən faciəli talelərdən biri omoklara məxsus idi.

Onlar aşağı Kolıma çayı hövzəsində yaşayan böyük yukagir qruplarından biri hesab olunurdular. Bəzi mənbələrdə “omok” adının “çoxluq” və ya “saysız-hesabsız” mənası daşıdığı göstərilir. Bu adın mənşəyi ilə bağlı izahlar isə ayrıca araşdırma tələb edir.

1640-cı illərdə Kolıma bölgəsinə gələn rus kazakları omokları çoxsaylı əhali kimi təsvir edirdilər.

Aşağı Kolıma ostroqunun yasak kitablarında yer alan məlumatlara əsasən, 1640–1650-ci illərdə omoklardan toplanan xəz vergisi bölgədəki digər yerli qruplardan alınan vergilərin ümumi həcmi ilə müqayisə oluna biləcək səviyyədə idi.

Lakin sonrakı onilliklərdə vəziyyət kəskin dəyişdi.

İoxelsonun sistemləşdirdiyi məlumatlara görə, XVII əsrin sonlarına doğru omokların sayı dəfələrlə azalmışdı. XVIII əsrin ortalarına aid yasak sənədlərində onların adına artıq çox nadir hallarda rast gəlinirdi.

XIX əsrin əvvəllərində isə “omok” adı əsasən qonşu xalqların – yakutların, evenlərin və digər yukagir qruplarının tarixi yaddaşında yaşayırdı.

Səyyah Ferdinand Vrangelin 1820-ci illərin əvvəllərində Kolıma bölgəsində yaşlı bir yukagirdən eşitdiyi rəvayət bu faciəni olduqca təsirli şəkildə ifadə edir:

“Omoklar çox idilər, səmadakı ulduzlar kimi. Sonra isə birdən yox oldular”.

Bu ifadə A.P. Okladnikovun əsərlərində də xatırlanır.

Bəs həmin “birdən” baş verən yoxolma əslində nə qədər davam etmişdi?

Tədqiqatçıların bərpa etdiyi xronologiyaya əsasən, omokların demoqrafik fəlakətinin əsas mərhələsi təxminən 1690–1720-ci illərə təsadüf edir. Yəni bu proses cəmi bir neçə onillik ərzində baş vermişdi.

Əvvəlcə 1691-ci ilin çiçək epidemiyası, ardınca çukçaların hücumları, aclıq, sərt qışlar və ənənəvi təsərrüfat sisteminin dağılması…

Bütün bu hadisələr bir insan nəslinin ömrünə sığmışdı.

1680-ci illərdə Kolıma sahillərində ov edən omokların uşaqları öz xalqının əvvəlki qüdrətini görmədən böyüdülər. Onların nəvələri isə tədricən dilin və ənənələrin son daşıyıcılarına çevrildilər.

Beləliklə, vaxtilə geniş ərazilərdə yaşayan və çoxsaylı icmalara malik olan bir etnik qrup tarix səhnəsindən çəkildi.

Bu, bir xalqın cəmi bir neçə onillik ərzində demoqrafik və mədəni baxımdan məhv olmasının ən kədərli nümunələrindən biridir.

Bu gün yukagirlərdən nə qalıb?

Bu gün omoklar, anaullar və digər qədim yukagir qruplarının əksəriyyəti ayrıca etnik birlik kimi mövcud deyil.

2010-cu il əhalinin siyahıyaalınmasına əsasən, Rusiyada təxminən 1600 yukagir yaşayırdı.

Müasir yukagirlərin əsas hissəsi iki böyük qrupa bölünür:

* Tundra yukagirləri (vadullar) – əsasən Kolıma çayının aşağı axını və tundra ərazilərində yaşayırlar.

* Tayqa yukagirləri (odullar) – əsasən Kolıma hövzəsinin yuxarı hissələrində məskunlaşıblar.

Yukagir dilinin vəziyyəti isə xüsusilə narahatedicidir. Onun aktiv daşıyıcılarının sayı çox azdır və dili əsasən yaşlı nəsil qoruyub saxlayır.

XIX əsrdən etibarən dilçilərin diqqətini çəkən yukagir dili özünəməxsus quruluşu ilə seçilir. O, Sibir dillərinin əksəriyyəti ilə birbaşa qohumluğu müəyyən edilməmiş, dilçilikdə təcrid olunmuş dillərdən biri hesab olunur.

Yukagir dilinin Ural dilləri ilə uzaq qohumluğu barədə fərziyyələr mövcuddur. Bu nəzəriyyə ilk dəfə danimarkalı dilçi Holger Pedersen tərəfindən irəli sürülmüş, sonralar digər tədqiqatçılar tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Lakin həmin qohumluq məsələsi elmi müzakirə mövzusu olaraq qalır.

Yukagir dilinin özünəməxsusluğu bu xalqın qədim tarixinin və mədəni fərqliliyinin mühüm göstəricilərindən biridir.

Bir sıra tədqiqatçılar hesab edirlər ki, yukagirlərin əcdadları tunqus və türk dilli xalqların bölgəyə gəlməsindən xeyli əvvəl Şimal-Şərqi Asiyada məskunlaşmış qədim əhali qruplarına gedib çıxır.

Arxeoloji baxımdan isə e.ə. II minilliyə aid Ymyyaxtax mədəniyyəti xüsusi maraq doğurur. Bəzi tədqiqatçılar bu mədəniyyətin daşıyıcıları ilə sonrakı yukagir əhalisi arasında əlaqə olduğunu ehtimal edirlər. Lakin bu əlaqə qəti şəkildə sübuta yetirilməyib.

Başqa sözlə, söhbət qədim köklərə malik bir xalqdan gedir. Onun bir sıra tayfa qrupları isə XVII əsrin sonu – XVIII əsrin əvvəllərində cəmi bir neçə onillik ərzində tarixdən silinib.

Tarixin acı dərsi

Yukagirlərin faciəsi Sibirin tarixində yeganə belə hadisə deyil.

Şimalın və Sibir bölgəsinin bir sıra kiçik yerli xalqları da oxşar taleyi yaşayıb.

Kamasinlər – samodi dillərindən birində danışan bu xalqın dili XX əsrin sonlarına doğru yox olmaq həddinə çatdı. Kamasin dilinin sonuncu məlum daşıyıcısının 1989-cu ildə vəfat etdiyi bildirilir.

Arinlər və assanlar – Yenisey bölgəsində yaşamış, XVIII əsrə doğru ayrıca etnik birlik kimi mövcudluğunu itirmiş xalqlardır.

Matorlar – Sayan bölgəsində yaşayan samodi mənşəli xalq idi. Onların dili və etnik kimliyi XIX əsrə qədər tədricən yox oldu.

Lakin yukagirlərin taleyi tarixçilər və etnoqraflar üçün xüsusilə mühüm nümunədir. Çünki bu hadisə bütöv bir xalqın yox olması üçün bir neçə dağıdıcı amilin eyni vaxtda birləşməsinin kifayət etdiyini göstərir.

İmmunitetin olmadığı yoluxucu xəstəliklər, xarici hərbi təzyiq, ənənəvi təsərrüfat sisteminin dağılması, ağır vergilər və assimilyasiya prosesi…

Bu amillərin hər biri ayrı-ayrılıqda təhlükəli idi. Birlikdə isə minilliklər ərzində formalaşmış etnik birliyin gələcəyini məhv edə bilərdi.

XVII əsrin sonlarında yukagirlərin yaşadığı faciə qlobal miqyasda da tanış olan tarixi proseslərin bir hissəsidir. Amerikalı tarixçi Alfred Krosbinin “Kolumb mübadiləsi” adlandırdığı proses Avropa ilə digər qitələr arasında əlaqələrin qurulmasından sonra yerli xalqların həyatında böyük dəyişikliklərə səbəb oldu.

Amerika qitəsində yerli xalqlar çiçək və digər yoluxucu xəstəliklər nəticəsində milyonlarla insan itirdi. Avstraliyada aborigenlər, Sibirdə isə yukagirlər və digər kiçik yerli xalqlar demoqrafik və mədəni fəlakətlə üzləşdilər.

Bu gün Kolıma bölgəsində yaşayan sonuncu yukagir dil daşıyıcılarının ömrü başa çatdıqca, söhbət təkcə bir dilin yox olmasından getmir. Burada bütöv bir xalqın minilliklər ərzində yaratdığı mədəniyyətin, dünyagörüşünün, adət-ənənələrinin və tarixi yaddaşının itirilməsi təhlükəsi var.

Yukagirlərin taleyi bəşəriyyətə acı bir həqiqəti xatırladır: minilliklər ərzində formalaşan bir xalqın dili, mədəniyyəti və kimliyi bəzən cəmi bir neçə onillik ərzində yox ola bilər.

Bir nəsil, otuz-qırx il…

Və bir zamanlar geniş ərazilərdə yaşayan, öz dili və dünyası olan bir xalqdan yalnız tarixi sənədlər, arxeoloji izlər və yaşlı insanların yaddaşında qalan xatirələr qalır.

Tarix bəzən yalnız kimin qalib gəldiyini deyil, kimin və necə yoxa çıxdığını da xatırladır.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az